(gemini 4 carbon çeviri ile oluşturulmuştur)

Said Fude

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur; salât ve selâm peygamberlerin ve elçilerin en üstünü Efendimiz Muhammed’e, onun âline, ashâbına ve kıyamet gününe kadar ihsanla onlara uyanların üzerine olsun. Amma ba’d:

Fâzıl kardeşimiz Üstad İyad el-Gûj bize bir soru aktardı. Bu sorunun fotoğrafını/metnini buraya aktarıyor, ardından Allah Teâlâ’nın bana açtığı ölçüde, cevabımı Ehl-i Sünnet ve hakikat esasları üzerine bina ederek cevap veriyorum; zira hak ittiba edilmeye daha layıktır. Soru metni şöyledir:
Efendimiz Şeyh Said -hafizahullahu ve raâh-:

Bu soru bana Mevlânâ Şeyh Nûh tarafından zikredildi; ben de efendimiz hazretlerinin bunu biraz tafsilatla cevaplamaya lütfetmenizi teklif ettim. Soru, eskiden dince mütedeyyin olan, ancak daha sonra kendisini son derece zayıf düşüren şiddetli bir hastalığa yakalanan ve ardından gelen vesveseler sebebiyle dâhili/dini bağlılığı zayıflayan bir kadından gelmektedir.

Mukaddimeler:

• Allah Kadîr’dir, Allah Âdil’dir ve Muhsin’dir.
• Âdil ve Muhsin olan zat, masum/günahsız birine eza etmez, acı çektirmez.
• Dünyada masumların acı ve sıkıntı içinde olduklarını görüyoruz.
• Acaba bu durum, Allah Teâlâ’nın âdil veya muhsin olmadığını mı gösterir?

Soru işte bundan ibarettir; efendimizin, nakilleri ve delilleri kaynaklarıyla birlikte tahkik ederek şifalı bir cevapla lütufta bulunmasını rica ediyoruz.
Allah sizi hayırla mükafatlandırsın.
Muhibbiniz İyad

Derim ki, Allah Teâlâ’nın tevfikiyle:

Allah Teâlâ bize lütufta bulunmuş, bizi yoktan var etmiştir. Eğer dileseydi bizi hiçe indirir yok ederdi ve O’na bundan dolayı hiçbir sorumluluk terettüp etmezdi. O, bu âlemi bizim için bir ibtihâl (imtihan) ve imtihan yurdu kılmıştır; kim güzellik ederse mükafat onun, kim kötülük ederse ceza -Allah bizi ondan korusun- onundur. Bu âlemde ne varsa hepsi Allah Teâlâ’nın fiilidir. Bu âlemin cüzlerinden hiçbir şeyin yaratıcısı Allah Teâlâ’dan başkası değildir. Celâl şânı yüksek olan Allah, hiçbir şeyi kendisi üzerine önceden vacip olmasından ötürü yapmaz; hiçbir fiili, bir gayeye ve o fiilin amacına ulaşmak maksadıyla sevk edilmiş olarak da yapmaz.

Dolayısıyla hiçbir gaye, Allah Teâlâ’nın fiili için bir illet (gerekçe) ve O’nu birtakım fiillere veya mahlûkatından herhangi bir şeyi yaratmaya sevk eden bir itici güç teşkil etmez.

Allah Teâlâ’ya iman eden mümin bilmelidir ki, O celâl şânı yüksek olan zat, eğer mükâfat verirse lütfuyla mükâfatlandırır; O’na mükâfat vermesini vacip kılacak hiçbir şey yoktur. Eğer azap ederse adaletiyle azap eder; Allah Teâlâ hakkında zulüm asla tasavvur edilemez. Çünkü zulüm, haddi aşmaktır; Allah Teâlâ için ise sınırlandırılmış bir had yoktur. Hiç kimse O’nun fiillerine müdahale edemez, O’nu bir şeyi yapmaktan men edemez ya da bir şeyi yapmaya zorlayamaz. O, fail-i مختار (dilediğini yapan ve seçen hür fail)dir; O’ndan başka ilah yoktur.

Bahsi geçen soru; adalet, ilahi fiil, zulüm ve elem kavramları etrafında dönmektedir. Soru sormak zorunda kalan fâzıl kız kardeşimiz, bu kavramların anlamları ve aralarındaki zaruri ilişki-bağlamlar (telâzümât) konusunda yanılgılara düşmüştür. Bu yüzden kendisinde şu konularda vehimler türemiştir:

İlahi adaletin anlamı nedir? Elemin varlığı adaletsizliği gerektirir mi? Kadir olan ilah, bir insanın nefsinde ancak o insan hatalı ise mi elem yaratmalıdır?

İzni keremiyle bu konuların her birini sırasıyla muhtasar bir şekilde açıklayacağız:

Birincisi: Allah Teâlâ’nın “Âdil” Olmasının Anlamı

Adalet kelimesi, lügatte ismin yerine kaim olmuş bir masdardır; nitekim “el-adl” kelimesi “el-âdil” (âdil olan) isminin yerine kaim olmuştur. Tıpkı “er-rabb” kelimesinin “er-râhib/râb” yerine, “el-berr” kelimesinin “el-bâr” yerine, “er-rızâ” kelimesinin “er-râdî” yerine kaim olması gibi. “Edaltü’ş-şey’e ebutuhu adlen” ifadesi, “şeyi düzelttim/istikamet verdim” manasındadır. İşlerdeki “i’tidal” de buradan gelmektedir ki, işlerdeki istikamet demektir.(1)

Adaletin manası iki husus etrafında döner:
Birincisi: İfrat ve tefrit taraflarında yer alan noksanlıklardan, tenzih ve ta’til yönlerinden münezzeh olmasıdır. İmam Ebü’l-Kāsım el-Kuşeyrî şöyle demiştir: “Adalet, O’nun zatının sıfatlarındandır; manası şudur: O’nun mülkünde dilediğini yapma hakkı vardır; bütün mahlûkat O’nun mülkünün birer parçasıdır, dolayısıyla onlarda dilediğini yapar.”(2) -Hülaseten bitti-

İkincisi: Zulmetmez ve ceretmez (haksızlık etmez). İmam er-Râzî, meşâyihimizin adalet manasındaki sözünün özetinin şu olduğunu zikretmiştir: “O, dilediğini yapmaya muktedir olandır; hükmü kullar üzerinde geçerlidir.”(3) -Hülaseten bitti-

Şeyh Zerrûk bu iki manayı latif ve cazip bir ibareyle cem ederek şöyle demiştir: “Adalet; hükümlerinde zulümden beri olan, fiillerinde haksızlık ve cevrden münezzeh olan demektir. Adalet, mülk sahibinin hiçbir engelçi/mutarız olmaksızın dilediğini yapabilmesidir.”(4) -Hülaseten bitti-

Demek ki adaletin manası, “üzerine vacip olan şeyleri yapan kimse” demek değildir; aksine adalet, yaptığı işin bilincinde olarak ve yaptığı her şeyi Allah Teâlâ’nın yapabileceğini bilerek hareket eden, kimsenin de O’na itiraz etme hakkı bulunmayan, zira “yaptığından sorulmayan” zat demektir.

Bil ki bu lafzın arkasında derin ve ince manalar vardır. Dilediğini yapma hakkına sahip olan zat, zatında ve sıfatlarında mutlak anlamda varlıkların en kâmilidir; çünkü eğer böyle olmasaydı dilediğini dilediği gibi yapmaya muktedir olamazdı. Zira zatında ve sıfatlarında kâmil olmayan her fail, yaptığı fiillerle kendisindeki bir noksanlığı tamamlamayı veya arzu ettiği bir eksikliği gidermeyi amaçlar. İnsan da böyledir; ister muhakkak isterse tasavvur edilmiş olsun, kendisinde eksik olan kemalleri tamamlamak maksadıyla fiiller işler. Eğer dilediğini dilediği gibi yapma kudretine sahip olsaydı, zatında kâmil olur ve bu kemalleri tamamlamayı talep etme ihtiyacında olmazdı.

Zatında ve sıfatlarında kâmil olan zat ise âdildir; kimseye hiçbir şeyde zulmetmez, çünkü O’nun üzerine aslen hiçbir şey vacip değildir.

Bazı insanlar adaletin, başkalarının eksikliklerini tamamlamak ve varlıkları her türlü elem ve noksanlıktan uzak tutmakla yükümlü olan kimse olduğunu zannedebilirler. Eğer durum böyle olsaydı, O asla tam anlamıyla âdil olmazdı; çünkü O’nun üzerine bir şeyin vacip olması, zatında âdil olmasıyla çelişirdi. Eğer O, zatında ve sıfatlarında âdil olsaydı, O’na hiçbir şey vacip olmazdı.

Fiiller, ancak kâmil olmayan mahlûkat hakkında, üzerlerine vacip olanı yaparak kendilerini kemale erdirmeleri için emredilir veya yasaklanır. Kemal ise, Allah Teâlâ’nın fiiliyle hâsıl olur; bu da O’nun üzerine önceden bir vücub (zorunluluk) veya ilzam (bağlayıcılık) binası kurulmaksızın gerçekleşir.

Ârif İmam Ebü’l-Kāsım el-Kuşeyrî “et-Tahbîr fi’t-Tezkîr” adlı eserinde şöyle demiştir: “Kim O’nun Âdil olduğunu bilirse, kalbinde hiçbir mevcudu çirkin görmez, O’ndan gelen hiçbir hükmü ağır bulmaz; aksine o hükmü rıza ile karşılar, şikâyet etmeksizin bela hükmü altında sabreder; çünkü O’nun Âdil olduğunu bilir.”

Ebû Osman el-Mecribî (el-Mağribî) şöyle demiştir: “Âriflerin kalpleri, kaderin ani sürprizleri karşısında boştur.”(1) -Hülaseten bitti-

Mükellefin Allah Teâlâ’nın “el-Adl” isminden alacağı pay; O’nun tekliflerine sabretmek, Allah Teâlâ’nın başına getirdiği şeylerin sadece elem vermekten ibaret olmadığını, bilakis bir imtihan ve test olduğunu bilmektir. Eğer sabırda başarıya ulaşır ve itaatte sebat ederse, kurtuluşa erenlerden olur; aksi takdirde kıyamet gününde hüsrana uğrar ve kayba geçer.

Rabbini tanıyan bir müminin, başına gelen elem ve musibetlerin sadece birer azap olduğunu zannetmesi ve bu azabın adalete aykırı olduğunu söylemesi asla yakışmaz. Kim böyle yaparsa, farkında olmadan ve bilmeden Allah Teâlâ’nın kemalatına noksanlık izafe etmiş olur. Çünkü Allah Teâlâ’nın fiillerine itiraz edenler, O’na birtakım sorumluluklar yükleyenler ve “Şunu yapman yasaktır, şunu da terk etmek zorundasın!” diyenler, Rablerini hakkıyla tanıyamamışlardır. Bu durum, kalplerinde yer etmesi halinde onları Allah Teâlâ’nın kemalatını inkâr etmeye götürecektir.

Aksine insan, bu yurdun bir fitne ve imtihan yurdu olduğunu bilmelidir. Fitneden maksat, insanın dininden sapması değil; bilakis müminin gayri müminden ayırt edilmesi, müminin Rabbi’nin rızasına ermesi, kâfirin ise kendine zulmetmesiyle dönmesidir. Hakikatte haddi aşan kimse, insanların arasından kâfir olan ve isyanıyla kendine zulmedendir.

Zerrûk namıyla meşhur ârif şeyh şöyle demiştir: “Bu isimle taalluk yoluyla yakınlaşmak demek; O’nun adaletinin kahrından korkman, lütfunun inceliğini umman ve O’nun mekrinden güvende olmamandır. Ahlak edinmek (tehallük) yönünden ise; hükümlerinde adil, fiillerinde adil, vasıflarında adil olmandır; hiç kimseye zulmetmezsin, bütün işlerinde ne ifrata ne de tefrite saparsın.”(1)

Böylece bu şerefli vasfın manası açıklığa kavuşmuş, delalet ettiği ulu manalar ve tevhidi incelikler parlamıştır. Bu durum bizi -Allah Teâlâ’nın lütfuyla- ikinci sorunun cevabının detaylarına girmeye ehil kılmaktadır.

(1) Bkz. İmam er-Râzî, Şerhu Esmâillâhi’l-Hüsnâ, s. 252.
(2) et-Tahbîr fi’t-Tezkîr, s. 60.
(3) Şerhu’l-Esmâi’l-Hüsnâ, İmam er-Râzî, s. 252.
(4) Şerhu Esmâi’l-Hüsnâ, Şeyh Zerrûk, s. 60.
(1) et-Tahbîr fi’t-Tezkîr, s. 60.
(1) Bkz. “Şerhu Esmâillâhi’l-Hüsnâ ve Favâiduhâ ve Hasâisuhâ”, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Burnusî el-Meşhur bi-Zerrûk, s. 60. Neşreden: Muhammed Rikâbî er-Reşîdî.

İkincisi: Elemin Varlığı Adaletsizliği Gerektirir mi?

Elem ile zulüm arasında bir ilişki var mıdır? Yani isyan etmemiş olan insanda ne zaman elem bulunsa, bu durum Allah Teâlâ’ya zulüm nispet etmeyi gerekli mi kılar?

Bunu iddia eden kimse, kendi iç dünyasında şu inancı taşımaktadır: Allah Teâlâ’ya isyan etmemiş olan hiç kimsenin şu dünya hayatında elem çekmesi caiz değildir…

Eğer biz bu mesele üzerine düşünecek olursak, bunun en açık delille batıl olduğunu görürüz. Nitekim peygamberler -aleyhimüsselâm- hepsi elem çekmişler, kavimleri tarafından eziyete uğramışlardır. Bu durum asla onların Allah Teâlâ’ya isyan ettiklerini göstermemiştir. Hiçbir zaman onların Allah Teâlâ’ya, “Ey Rabbimiz! Biz sana katiyen isyan etmediğimiz halde niçin eziyet edilmesine izin veriyorsun!” diye itiraz ettiklerini görmedik. Asla, mahlûkattan hiç kimsenin bunu onlara nispet etmesi caiz değildir. Dolayısıyla işaret ettiğimiz iki husus arasındaki bağdaşmazlığın (telâzümün) batıl olduğu şüphe götürmez şekilde açıktır.

Elem, Allah Teâlâ tarafından şu dünya hayatında sadece günahlara karşılık ceza olsun diye yaratılmaz; bilakis O, bunu insan için bir imtihan ve test olarak yaratır. İnsan bu elem karşısında sabredecek mi, kimseye hiçbir şeyde zulmetmeyen Âdil olan Allah’ın hükmüne razı olacak mı, yoksa O’na itiraz ederek, “Ey Rabbim! Ben sana isyan etmemişken bana azap ediyorsan, bu zulümdür!” diyecek mi, diye kendi nefsini bilsin diye yaratır.

Bu sözü söyleyen kimse, kesin bir vehimle şunu zanneder: Allah Teâlâ’nın, insanın işlediği bir günah mukabili olması hâli müstesna, elem gibi bazı şeyleri yapması caiz değildir. Eğer insan günah işlememişse, ne Allah’ın o elemi onda yaratması caizdir, ne de âlemlerin Rabbi olan Allah’ın insanı bu şekilde veya insana elem yahut noksanlık veren başka bir yolla sınaması caiz olur.

Aksine biz şöyle diyebiliriz: Bu şekilde düşünen bir kimsenin, vehminin kendisini şu düşünceye sevk etmesi uzak bir ihtimal değildir: “Ey Rabbim! Beni niçin bu bedenî güzellik ölçüsünde yarattın da, başkasını benden daha üstün bir derece ve benden daha güzel bir surette yarattın? Ben sana asla isyan etmedim!” Bu insanın böyle bir soruyu sormasındaki gerekçe, kendi güzellik derecesini gözlemlemesi ve bunun başkasının güzellik derecesinin altında kalmasının muhtemelen kendisinde bir nevi ruhsal elem doğurmasıdır. Bu elem de onu bir önceki soruyu sormaya itmiş olabilir.

İşte böylece biz açıkça görmekteyiz ki, bu şekilde düşünen bir kimse Rabbinin fiillerinin hepsine veya çoğuna itiraz edecek ve onları inkâr edecektir.

Açıktır ki bu düşünce yolu tutarsızdır (metahiftir); ne ulûhiyet makamına ne de müminin Rabbi için bilmesi gereken hâkimiyet makamına yaraşır.Bu sebeple insan, daha önce zikrettiğimiz şu hususu hatırında tutmalıdır: Allah Teâlâ fail-i muktardardır; dilediğini yapar ve O’nun üzerine herhangi bir şeyi vacip kılacak hiçbir zorunluluk yoktur.

Evet, biz bu insanlara ve başkalarına deriz ki: Allah Teâlâ âdildir, hiç kimseye hiçbir şeyde zulmetmez ve her insanı kendilerine lütfettiği nimetin miktarınca hesaba çeker; ister o nimet güzellik, ister zekâ, ister mal, ister makam veya başkası olsun. Fakir için Allah katında, zenginin derecelerini ölçtüğü mızandan (teraziden) kesinlikle farklı bir mizan ve ölçü vardır. Cihada gücü yetmeyen ve cihada muktedir olmayı temenni eden zayıf kimse için Allah katında, güçlü kimsenin amellerinin tartıldığı teraziden başka bir mizan vardır.

Bilakis Kur’an-ı Kerim’de, peygamberler ve elçiler eğer Allah’a isyan edecek olsalardı, onların azabının, Allah’a isyan eden diğer insanların azabından çok daha şiddetli ve sert olacağına işaret eden deliller gelmiştir. Biz peygamberlerin ve elçilerin Allah’a isyan etmeyeceklerini biliyoruz; lakin bu, peygamberlerin ve elçilerin omuzlarında taşıdıkları yükün büyüklüğünü ve tebliğ emanetine hiçbir kimsenin katlanamayacağını Allah’ın izhár etmesi için bir takdir ve faraziye kabilindendir.

Aynı şekilde Kur’an okuyucusu bilir ki, Allah Teâlâ Peygamber Efendimiz’in hanımlarını, eğer Allah’a isyan edecek olurlarsa, diğer kadınlara vereceği azaptan çok daha şiddetli bir azapla tehdit etmiştir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ey Peygamber’in hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki kat verilir. Bu, Allah’a göre kolaydır.” (Ahzâb: 30)

Mizanlardaki bu tahlil ve farklılıklar, Allah Teâlâ’nın Âdil ve Hakîm olmasındandır; insanlara hiçbir şeyde zulmetmez ve lütfuyla herkesi kendisine lütfettiği lütuf ve meziyetlerin miktarınca hesaba çeker.
Bu izahat ile üçüncü sorunun cevabı da bilinmiş olmaktadır.

Üçüncüsü: Allah Teâlâ’ya Hiçbir Şey Vacip Değildir

Allah Teâlâ’ya hiçbir fiil vacip değildir; Allah Teâlâ’ya hiçbir şey vacip olmaz. Eğer O’na bir şey vacip olsaydı, onu yerine getirmesi gerekirdi. Eğer fiillerden birini yerine getirmesi kendisine vacip olsaydı, o fiilde muhtar (seçim hakkı olan hür) olmazdı. Bu durum da Allah hakkında cebr (zorunluluk) ihtimalini gerektirir. Allah hakkında cebr ve ilzamı söylemek ise batıldır; celâl şânı yüksek olan O zat hakkında asla caiz görülmeyecek bir noksanlıktır. İşte bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “O, yaptığından sorumlu değildir, onlar ise sorguya çekileceklerdir.” (Enbiyâ: 23)

Bu sebeple Ehl-i Sünnet’in kerem sahibi âlimleri demişlerdir ki: Allah Teâlâ’nın fiilinin, O’nu buna sevk eden bir illet ve gayeye dayanması caiz değildir; çünkü bunların hepsi cebr ve ilanı (ilzamı) gerektirir ki bu da ilah hakkında muhal olan noksanlıklardır.
Burada şu ifade ile şu ifade arasında mutlaka ayrım yapılması gerekmektedir: “Allah Teâlâ’ya şövalye şövalye şövalye… vaciptir” demek ile “Allah Teâlâ’ya hiçbir şey vacip değildir” demek. Birincisi caiz, ikincisi ise batıldır.

İkisi arasındaki fark şudur: Allah Teâlâ’ya vücub izafe etmek, O’nun sıfatlarını sabitlemek manasındadır; tıpkı “Allah Teâlâ mevcuttur, âlimdir, kadirdir, hayydır… vb.” dememiz gibi. O’nun kadir, âlim, hayy, mürid… vb. olduğunu ispat etmek vaciptir (gerekklidir). Bu durum noksanlık gerektirmez, aksine Allah Teâlâ için kemalin en son noktasını ihtiva eder.

Ancak “Allah Teâlâ’ya şu ve şu vaciptir” dememize gelince; bunun manası, Allah Teâlâ’nın falan fiili yapmaya mecbur ve mahkûm olması demektir. Bu tür bir vücub, O’nun iradesine terettüp etmiş değil, bilakis iradesinden öncedir. Bu söz ise gördüğün gibi katıksız bir noksanlıktır ve Ehl-i Sünnet’in reddettiği manadır.

İşte bu yüzden bir kimse, “Allah Teâlâ’ya şunlar şunlar vaciptir, niçin şöyle yapmadı, şöyle yapması gerekir” dediği zaman, bu lafızların tamamı Allah hakkında cebr (zorunluluk) ispatı, iradesine müdahale ve kudretini sınırlama anlamları taşır. Bütün bunlar ise hiç kimseye gizli olmayacağı üzere noksanlık gerektirir.

Öyleyse insan, kelimelerin manalarını, manaların lazımlarını ve neleri kapsadığını iyi idrak etmeli; ilaha yaraşan sıfatları ispat etmeli, celâl şânı yüksek olan O zat hakkında yaraşmayan şeyleri de nefyetmelidir (reddetmelidir).

Başlangıçta ve sonuçta Allah Teâlâ’ya vacip olmayan şeylerden biri de, biz var olmadıktan sonra bizi yaratmasıdır. Eğer Allah Teâlâ bizi mutlak surette yaratmamayı dileseydi, bu O’nun hakkında çirkin olmazdı, aksine bu O’nun hakkıydı. Eğer Allah Teâlâ bizi şu an üzerinde bulunduğumuz suretten başka bir surette yaratmayı dileseydi, hiç kimsenin O’na itiraz etme hakkı olmazdı. Eğer Allah Teâlâher birimizi, şu an sahip olduğumuzdan başka bir hilkatte, daha güzel veya daha çirkin bir surette yaratmayı dileseydi, hiçbir kimsenin O’na itiraz etmesi, kınaması veya şikâyet etmesi caiz olmazdı. Bizi yarattıktan sonra yok etmeyi dileseydi, hiç kimsenin O’na hiçbir şey sormaya hakkı olmazdı.

Şu ilahi kelama kulak ver ve üzerinde düşün: “‘Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih’tir’ diyenler kesinlikle kâfir olmuşlardır. De ki: Eğer Allah Meryem oğlu Mesih’i, anasını ve yeryüzündekilerin hepsini helâk etmeyi dilese, Allah’a karşı kimin bir şeye gücü yetebilir? Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah’a aittir. O dilediğini yaratır; Allah her şeye kadirdir.'” (Mâide: 17)

Bu ayet, Allah Teâlâ’nın Meryem oğlu Mesih’i, annesini ve yeryüzündekilerin hepsini -onları yarattıktan sonra bile- yok etmeyi dilese, hiç kimsenin O’na itiraz etmeye hakkı olmayacağına açıkça delalet etmektedir. Bunun bütün gerekçesi şudur: O, mülkün sahibidir; mülkünde dilediğini yapar. Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Burada zikredilen mülk, dünya krallarının mülkiyetine benzemez; aksine bu hakiki mülktür.(1) Dünya krallarının mülkiyeti vaz’î (beşerî anlaşmaya dayalı) ve ittifakîdir; Allah Teâlâ’nın mülkiyeti ise bir vaz’ edicinin vaz’ı veya anlaşanların anlaşması olmaksızın hakikidir.

Aynı şekilde eğer Allah Teâlâ hiç kimseye sevap vermemeyi ve hiç kimseye azap etmemeyi dileseydi, bütün bunlar bizzat Allah’a dönerdi; çünkü O, lütfuyla (yani kendisi üzerine önceden bir vücub olmaksızın) mükâfatlandırır, adaletiyle azap eder. Adaletin manasını daha önce açıklamıştık. Şu beyitleri yazanın söyledikleri üzerinde düşün:

“Eğer bize sevap verirse, o saf lütfundandır / Eğer azap ederse, o saf adaletindendir.”

Lütuf, üzerinde önceden bir vücub (zorunluluk) bulunmaksızın verilen nimettir. Eğer vacip olmasından ötürü olsaydı lütuf olmazdı. Allah Teâlâ’nın şu kavline bir bak: “(Bu ganimetler,) yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah’tan bir lütuf ve rıza dileyen, Allah’a ve Resûlü’ne yardım eden fakir muhacirlerindir. İşte onlar sâdık olanların ta kendileridir.” (Haşr: 8) Ve celâl şânı yüksek olan O zatın şu buyruğu: “Allah’tan bir lütuf ve nimet olarak… Allah âlimdir, hakîmdir.” (Hucurât: 8) ve “Muhammed Allah’ın elçisidir.
Onunla beraber olanlar kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükû ederken, secde ederken görürsün; Allah’tan bir lütuf ve rıza isterler. Nişanları yüzlerindeki secde izidir. İşte onların Tevrat’taki vasıfları budur.

İncil’deki vasıfları ise şöyledir: Filizini çıkaran, onu güçlendiren, kalınlaşan ve gövdesi üzerine dikilen, ekincilerin hoşuna giden bir ekin gibidir; Allah bunu kâfirleri öfkelendirmek için yapar. Allah, onlardan iman edip salih ameller işleyenlere mağfiret ve büyük bir mükâfat vaat etmiştir.” (Fetih: 29)

Peygamber Efendimiz aleyhissalâtü vesselâm bile cennete Allah Teâlâ’ya bir vacip olarak değil, Allah Teâlâ’nın lütfü, ihsanı, keremi ve daha önceki vaadi sebebiyle girer; kendisi üzerine önceden kurulmuş bir vücub sebebiyle girmez.

İmam Buhârî’nin Ebû Hüreyre’den naklettiği şu hadis üzerinde derin derin düşün: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken işittim: ‘Hiç kimseyi ameli cennete sokmaz.’ Dediler ki: ‘Siz de mi ya Resûlallah?’ Buyurdu ki: ‘Evet, ben de; meğerki Allah beni lütuf ve rahmetiyle kuşatsın. Öyleyse doğru olun, aşırı gitmeyin, orta yolu tutun. Sakın sizden hiç kimse ölümü temenni etmesin; ya muhsin (iyilik eden) birisidir, belki hayrını artırır veya kötü birisidir, belki tevbe edip hoşnutluk kazanır.'”

Bütün bunlar, sevap ve cezanın mahlûkattan hiç kimse için Allah Teâlâ’ya bir borç/vacip olmadığını, aksine salih kimselere verdiği vaadi gereği Allah’tan bir lütuf olduğunu muazzam bir şekilde ortaya koymaktadır. Allah’ım, bizi onlardan eyle!

İşte bu yüzden Ehl-i Sünnet âlimleri demişlerdir ki: Allah Teâlâ’nın var etme ve yok etme şeklindeki bütün fiilleri caizdir; celâl şânı yüksek olan O zat hakkında ne bunlardan biri vaciptir ne de memnudur (imkânsızdır). Rububiyetin gereği ve ulûhiyete yaraşan budur. Cevher (Kelam matnı) sahibinin şu sözü üzerinde düşün:

“Onların ‘Salah (en iyi olanın yaratılması) Allah’a vaciptir’ demeleri uydurmadır, asılsızdır; oysa O’na hiçbir şey vacip değildir / Çocuklara elem vermesini görmediler mi? Ona benzer şeyleri de; o halde muhallerden (imkânsızlardan) sakın!”

Dolayısıyla Allah Teâlâ’ya hiçbir fiili yaratmak aslen vacip değildir; ne dünya ne de ahirette “salah” (en iyi olan) veya “aslah” (en kusursuz olan) O’na vacip değildir. Lakin bu Allah’ın lütfûdur; dilediğini yapar: “Şüphesiz senin Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır.” (Hûd: 107) Kendisine vacip olan şeyleri değil!

Kim Allah’a vacip olan bir fiil bulunduğunu iddia ederse, bu söz Allah hakkında uydurulmuş batıl bir sözdür. Çocuklarda elem yaratılması O’nun celâl şânı yüksek rububiyetine mani değildir, zulüm gerektirmez. Çünkü Allah Teâlâ sabırlarına karşılık her birini mükâfatlandırır. Ölen çocukların hepsi de Allah’ın lütfuyla cennet ehlidirler; ne amelleri sebebiyle ne de çektikleri elemler sebebiyle değil. Allah Teâlâ üzerine, çektiği sıkıntılardan ötürü kimseden bir karşılık olarak kendi katından bir mükâfat vermesi vacip değildir; lakin O, kime lütufta bulunursa kendi lütfu, ihsanı ve keremiyle lütufta bulunur.

Bütün bunlardan anlaşılmaktadır ki, bu fiillerin hiçbiri zulüm gerektirmez; çünkü başlangıçta mahlûkattan hiç kimse için Allah Teâlâ’ya hiçbir şey vacip değildir, aksine bu Allah’ın salih kimselere vaadi, zalimlere de tehdididir. O halde lütfuna nail olmak için salih amellere sarılmaya gayret et!

Bu makamla ilgili olarak bazı âlimlerin, İslam dinine muhalif olan bazı sekülerlerin dillerine doladığı son derece önemli bir meseleyi -yani Allah Teâlâ’nın zarar ve menfaati yaratmasının Allah’ın şerli ve kötü bir varlık olduğunu gerektirip gerektirmeyeceği meselesini- ele alıp inceledikleri husus da şudur: Sekülerler derler ki: “Eğer Allah eksiksiz ve kâmil ise, neden zararı yarattı ve bu noksan âlemi yarattı? Âlemi şerlerden ve noksanlıklardan arınmış olarak yaratması mümkün değil miydi?”

Cevabın bu cevapta zikrettiklerimizle zaten açığa kavuşmuş olmasına rağmen, biz bu konuyu biraz daha açıklayarak deriz ki: Eğer bu kimseler, Allah Teâlâ üzerine hiçbir fiilin vacip olmadığını, Allah’a bir şey vacip kılmanın O’na noksanlık izafe etmek demek olduğunu ve ilahın asla noksan olamayacağını idrak etmiş olsalardı, bu tür itirazlarda bulunmaz ve böyle hayallere kapılmazlardı.

Allah Teâlâ bu yurdu bir imtihan yurdu kılmıştır; imtihan yurdu ise eksiksiz, yorgunluk ve meşakkatten hâli olmaz. Eğer burayı kalıcı bir yurt kılmak isteseydi yapardı; nitekim dileseydi bütün insanları cennette veya dileseydi cehennemde yaratmaya kadirdir. Lakin O celâl şânı yüksek zat, bu âlem tarzını ihtiyar etmiştir (seçmiştir) ve yaptığından sorguya çekilmez. Bu durum hikmetle çelişmez, O’nun şerli olmasını gerektirmez veya fiiliyle adalete aykırı düşmez. Dolayısıyla ulûhiyet makamına şer nispet etmeye hiçbir mahal yoktur.

Sanki bu itiraz edenler şöyle demektedirler: “Biz Allah’a ancak O bizim istediğimiz gibi bizi yarattığı zaman inanırız, O’nun istediği gibi değil! O bizim dilediğimizi bize yaptığı zaman inanırız, kendi dilediğini yaptığı zaman değil!” Akıl sahibi hiç kimse ilah hakkında böyle bir şey söylemez; çünkü bu O’nun kudretini sınırlamak demektir, hatta bu ancak ulûhiyetin aslına inkar eden birinden sadık olabilir. Ona teslim olan kimseye ise bu soru zihnine asla gelmez.

İşte bu yüzden, Müslümanlardan bazı kimselerin Allah Teâlâ üzerine birtakım fiillerin vacip olduğunu iddia edenler, bu sözleriyle haktan sapmışlar, akıl sahiplerinin düşüncesinden uzaklaşmışlar ve âlemlerin Rabbine yaraşmayan çirkinlikleri benimsemişlerdir.

Bu yüzden akıl sahipleri onların sözlerinden nefret etmiş, tahkik ehli olanlar onların metodundan uzaklaşmıştır; çünkü onların bu sözü, imani esasların bazılarıyla çelişmekte, kerem sahibi Rab’den indirilen Kitap’a uygun selim inancı elde etmelerine imkân vermemektedir.

Allah Teâlâ’dan bu cevabın faydalı olmasını, ihsanı ve keremiyle bizi doğru olanı bulmaya muvaffak kılmasını niyaz ederiz. Âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun; salât ve selâm peygamberlerin ve elçilerin en üstünü Efendimiz Muhammed’e, onun âline, ashâbına ve ihsanla onlara uyanların üzerine olsun. Allah’ım, bizi onlardan eyle! Âmin, âmin.

Allah Teâlâ’nın fakir (muhtacı) kulu tarafından kaleme alınmıştır:

Said Fûde

Bizim Allah Teâlâ’dan başka ne bir haczetimiz (ihtiyacımız) ne de başka bir mezhebimiz vardır.
Bu cevabı Cuma gecesi, hayırlı Ramazan’ın ondokuzuncu günü, hicri 1429 yılında yazdım.

Orjinal Metni:
https://archive.org/details/majmou3-fouda-books-92