Mohammed Hijab & Abu Adam
*
Modern İslam eğitimi, öğrencileri İslam epistemolojisi temelinde yetiştirerek çağdaş ideolojilerle —özellikle de feminizmle— doğrudan yüzleşmelidir; böylece öğrenciler, seküler kabulleri dinî bir dil içinde yeniden ambalajlayan fikirleri tanıyabilir ve bunlara direnebilirler.
Sözde İslami Feminizm: Feminizm ve Medrese
Müslüman bir kelâmcıya düşen görev, tam olarak ve neredeyse yalnızca çevresindekilerin kalplerine ve zihinlerine musallat olan meselelerle meşgul olmaktır. Mevcut medreselerimiz; halku’l-Kur’ân etrafındaki kadim tartışmalara, kader meselelerine ve fırkaların erken dönem gelişimlerine aşırı yoğun bir şekilde odaklanmaktadır. Şüphesiz bunların hepsinin kendine özgü bir yeri vardır; ancak ben bu yerin modern medresenin akâid dersleri müfredatının tam önü ve merkezi olmaması gerektiğini savunuyorum. Bu konuların incelenmesinin tamamen ortadan kaldırılmasını elbette arzu etmiyorum; zira söz konusu bahislerde ele alınan sapkınlıkların teşkil ettiği tehditler gerçekliğini hâlâ korumaktadır. Benim arzu ettiğim ve savunduğum şey, bunların günümüzün daha tehditkâr felsefelerinin —yani sekülerizm, liberalizm ve feminizmin— ardında ikinci kademeye çekilmesidir.
Bu makalenin amacı doğrultusunda, burada ele alacağım konu bu sonuncusu ve onun çoğu zaman kendisini içinde sunduğu sözde İslami görünümdür. Ve hakiki bir kelâmcı gibi, bu terimin hem tanımlanmamış kaldığını hem de tam anlamıyla tanımlanamaz olduğunu ileri sürmeden önce, işe terimi tanımlama girişimiyle başlayacağım.
Etimolojik olarak feminizm kelimesi, ilk başta kadınlık/dişilik anlamında ortaya çıkmış,[1] ardından tıbbi bağlamda dişilerin ikincil cinsiyet özelliklerini ifade etmek için kullanılmış[2] ve nihayet daha modern biçimiyle şu anlamı kazanmıştır:
“Cinsiyetlerin eşitliğinin ve kadın cinsinin siyasi, sosyal ve ekonomik haklarının tesis edilmesinin savunulması; bununla ilişkili hareket.”[3]
—-
[Dipnot 1]: Feminizm, dişilerin nitelikleri. İçinde: Webster Amerikan İngilizcesi Sözlüğü. Gözden geçirilmiş baskı. Ek 963/1.
[Dipnot 2]: “M. Lorrain bu özellikleri infantilizm ve feminizm terimleriyle adlandırır.” Medical Times & Gazette. 24 Tem:105/1.
[Dipnot 3]: Feminizm [İnternet]. Oxford İngilizce Sözlüğü. Erişim adresi: https://www.oed.com/dictionary/feminism_n?tab=meaning_and_use#4611048
—-
Bu son tanım doğrudan Oxford İngilizce Sözlüğü’nden alınmıştır. Ne var ki bu tanım pek de istikrarlı değildir. Pek çok etik yazar; tehlikeli işlerde, tarihsel zorunlu askerlik uygulamalarında, ırksal hiyerarşilerde ve benzeri alanlarda erkekler aleyhindeki eşitsizlik konusunda gayet rahat olduklarını savunarak feminizmin gerçekten eşitlikle ilgilendiğine itiraz edecektir. Buna karşılık, Bell Hooks gibi emik yazarlar bu tanımın sınırlı olduğunu, cinsel akışkanlığı hesaba katmadığını ve feminist hareketin gerçek özüne, yani baskı karşıtı doğasına nüfuz edemediğini savunur. Audre Lorde bu tanımın kesişimselliği zarar verici bir biçimde tamamen göz ardı ettiğini ileri sürmüştür. Öte yandan Catharine MacKinnon ise bütün ‘eşitlik’ çerçevesinin hileli bir şekilde kurgulandığını ve kadınların kendisine göre yargılanacağı bir erkek standardını esas aldığını iddia etmiştir.
[Çevirmen Notu: Metinde geçen “etik” ve “emik” kavramları, sosyal bilimlerde sırasıyla bir hareketi veya kültürü “dışarıdan gözlemleyen” ve “içeriden deneyimleyen” yaklaşımları ifade eden teknik terimlerdir.]
Daha pek çok örnek mevcuttur; ancak insanların, içinde büyüdükleri ikinci dalga feminizmin süregelen etkileri nedeniyle en aşina oldukları tanım muhtemelen OED’den iktibas edilen bu tanım olsa da, feminizmin üzerinde uzlaşılmış tek bir tanımının bulunmadığını göstermek için şimdilik bu kadarı yeterli olmalıdır. Bu tutarlılık eksikliği, feminizmin lehinde veya aleyhinde yapılan her türlü tanımın ve genel hatlarıyla ileri sürülen argümanların daima istisnaları olacağı anlamına gelir. Helen Pluckrose ve James Lindsay’den iktibasla:
“Doğrusu, feminizm hiçbir zaman yekpare bir cephe sergilememiştir. Bunun nedeni, feminizmin en temel tanımıyla ‘toplumsal cinsiyet eşitliğine inanç’ anlamına gelmesi ve bu anlamda nüfusun çoğunluğunun artık feminist olması olabilir.
Ne var ki feminist akademi ve aktivizm her zaman çok daha ideolojik ve kuramsal olmuş; hâkim ideolojiler ve kuramlar ise —yoğun hizip içi çatışmalar eşliğinde— zaman içinde çarpıcı biçimde değişmiştir. Dolayısıyla siyasal ve felsefi anlamda feminizm, baş döndürücü çeşitlilikte bir kamplar dizisini kapsar hale gelmiştir: radikal kültürel feministler, radikal lezbiyen feministler, radikal liberteryen feministler, ayrılıkçılar, Fransız psikanalitik feministler, womanistler, liberal feministler, neoliberal feministler, Marksist feministler, sosyalist/materyalist feministler, İslami feministler, Hristiyan feministler, Yahudi feministler, tercih feministleri, hakkaniyet feministleri, postfeministler ve kesişimsel feministler. Bütün bu gruplar kadınların toplumdaki hakları, rolleri ve deneyimleriyle ilgilenmektedir; ancak bunları nasıl anladıkları konusunda birbirlerinden büyük ölçüde ayrılırlar.”[4]
—
[Dipnot 4]: Pluckrose H, Lindsay JA. Sinik Teoriler. Durham: Pitchstone Publishing; 2020.
—
Bu tür bir hizipleşme ve bölünmüşlük son derece önemlidir ve İslam’ın feminist muhaliflerinin kendilerini sunarken takındıkları o kibirli kaçınılmazlık edasını ortadan kaldırır. Allah’ın ilk Müslümanlara muhalifleri hakkında buyurduğu (tercüme/tefsir mahiyetindeki) şu sözlerini hatırlayın: “Sen onları toplu sanırsın; hâlbuki kalpleri darmadağınıktır. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.”[5] Eğer bizzat feministlerin kendileri bile öz tanımları üzerinde uzlaşamıyorlarsa, o halde geri kalanımıza herhangi bir tanımı dayatmaya ne hakları vardır?
—
[Dipnot 5]: Kur’ân 59:14.
—
Her halükârda pek çok tanım, daha en başta cinsiyet kavramının doğasındaki her türlü akışkanlığa rağmen, feminizmin ya kadınların eşitliği ya haklarının genişletilmesi ya da cinsiyete dayalı sözde hiyerarşilerin ortadan kaldırılması yönünde çalıştığı hususunda hemfikirdir. Bu çalışmada feminizmi tanımlamak üzere esas alacağımız şey, belirleyici özellikleriyle birlikte bu genel fikirdir.
Feminizm Türleri
Feminizm; zamana göre, dalgalara göre veya fırkalara göre tasnif edilebilir. Zamansal bir tasnif; bu değişimlerin kadın haklarının ‘ilerleyişine’ ve dolayısıyla feminist ideallere doğru bir yönelişe işaret ettiği anlayışıyla, kadınların zaman içinde iş gücünde, siyasette ve ev dışı ortamlarda artan varlığının izini sürer.
Feminizmin dalga temelli bir değerlendirmesi ise hareketleri, her bir dalgayı en belirgin şekilde tanımlayan hâkim akımlara göre ayırır. Birinci dalga, ağırlıklı olarak siyasette kadın temsiliyle meşgul olduğundan bakış açısı bakımından nispeten sınırlıydı; ikinci dalga feministler iş yerinde, ailede, hukuki söylemde ve cinsel ilişkilerde kadınların rolünü genişletmeyi arzuladılar; üçüncü dalga feministler ise tek ve evrensel bir ‘kadın’ deneyiminden uzaklaşarak bunun yerine çeşitliliğe, kimliğe, yaşanmış deneyimlere ve kesişimselliğe odaklandılar. Her yeni feminist dalga, kendi saflarındaki kitleleri bir önceki dalgada sorunlu gördüğü hususlardan arındırmaya çalışmış ve böylece yeni dalgaya katılmayan kadınların tamamı, tanım gereği baskının iş birlikçileri ve anti-feminist olarak kabul edilmiştir.
Feminizmin fırkalara dayalı bir tasnifi ise Mary Wollstonecraft’ın 1792 tarihli ‘Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi’ adlı kitabından bu yana geçen 234 yıl boyunca ortaya çıkmış olan rakip ideolojik damarlar arasında ayrım yapar. Bu damarlar arasında liberal feminizm, radikal feminizm, materyalist feminizm, kesişimselci feminizm ve post-yapısalcı feminizm yer alır. Pluckrose ve Lindsay şöyle yazmıştır:
“Liberal feminizm, liberal bir toplumun tüm hak ve özgürlüklerini kadınlara teşmil etmek için aşamalı olarak çalıştı. ‘Sahada’ daha geniş liberal toplum nezdinde popülerlik kazandı ve başta iş yeri olmak üzere toplumun manzarasını başarıyla yeniden şekillendirdi. Diğer iki feminizm de aktivizmde mevcuttu ve feminist akademide hâkim konumdaydı. Materyalist feministler, özellikle iş yeri ve ev gibi ortamlarda ataerkillik ile kapitalizmin kadınları kısıtlamak üzere nasıl birlikte hareket ettiğiyle ilgileniyorlardı. Dolayısıyla kuramları değişen ölçülerde Marksizmden ve daha geniş anlamda sosyalizmden besleniyordu. Radikal feministler ise ataerkilliği ön plana çıkardılar ve kadınlar ile erkekleri ezilen ve ezen sınıflar olarak gördüler.
…
Anlaşılması gereken en önemli husus şudur ki, toplumdan en fazla desteği liberal feminist yaklaşım görmüş, ancak özellikle 1970’lerden itibaren akademiye radikal ve materyalist “fiilen sosyalist” feminizm hâkim olmuştur.”[6]
—
[Dipnot 6]: Pluckrose H, Lindsay JA. Sinik Teoriler. Durham: Pitchstone Publishing; 2020.
—
Feminizmin fırkalara dayalı bir sınıflandırması, bir kelâmcı veya filozof için en kullanışlı olanıdır; zira bu yaklaşım, bir hareketin —İlahî takdire, determinizme ya da özgürlüğe kavuşmak için yanıp tutuşan Hegelci bir tarihsel geist’a yapılan atıfları bir kenara bırakırsak— tamamen arızî olan tarihsel gelişimiyle daha az ilgilenir ve bunun yerine feminizmin her bir fırkasının temel ilkelerine odaklanır.
Böyle bir odaklanma faydalı bir çaba olduğunu kanıtlar. Kişi bu feminist ideolojileri yapısöküme uğratmaya giriştiğinde, söz konusu ideolojilerin ne kadar çabuk dağıldığını ve kendi içlerinde çelişkili olduklarını açıkça ortaya koyduğunu görür. Sözgelimi, kendisini feminist ilan edenlerin çoğu, pek çok feminist akademide hiç de rağbet görmeyen liberal feminist bir çizgiyi körü körüne takip etmekte ve bunun neden böyle olduğundan tamamen habersiz bulunmaktadır. Konunun daha derinine inecek olsalar, bizzat kendi ön kabullerinin pek çoğunu çözmek zorunda kalırlardı.
Örneğin Marksist feministler, inançlarının çekirdeğini Georg Hegel’den alırlar; Hegel’in ünlü efendi-köle diyalektiği, hizmet disiplinine ve çalışmanın biçimlendirici etkinliğine zorlanan kölenin dünyayı yeniden şekillendirdiği ve emeğinin meyvelerini takdir etmesi yoluyla kendi bilincini keşfettiği bir paradoksu ortaya koymuştu.
Karl Marx, Hegel’in bu kuramsal mimarisini almış ve onun ulaştığı çözümü bozarak kapitalist bir toplumda işçi için mutlu bir son olamayacağını savunmuştur; zira söz konusu işçinin üretmek için çaba sarf ettiği nesne kendisine asla geri dönmez. Aksine, sermaye sahipleri tarafından gasp edilir ve böylece işçi yalnızca üründen değil, bizzat üretim eyleminin kendisinden de yabancılaşır. Marksist feministler bunun ardından, bizzat Marx’ın kimin yabancılaşmasını göremediğini sormuşlardır: Eğer işçi fabrikadaki emeğine yabancılaşıyorsa, peki ya kapitalist, seküler ve ateist bir toplumda ev içindeki emeği emek olarak bile tanınmayan kadının durumu ne olacaktır?
Ne var ki böyle bir çerçeveleme, kapitalizmin ıslah olmaz biçimde sömürücü olduğunu ve bütün liberal düzenin (haklar, hukuki eşitlik, siyasi katılım vb.) kendini koruyan, ataerkil ve kapitalist bir sistemi savunmak üzere devreye sokulan efendinin araçlarından (Audre Lorde’un daha sonradan kullandığı ifadeyi anakronik biçimde iktibas edecek olursak) ibaret bulunduğunu kesin bir dille reddeden liberal feministlerle açıkça taban tabana zıttır. Dahası Maxine Molyneux, sosyalist toplumların savunduklarını iddia ettikleri feminist idealleri gerçekleştirmekte başarısız olduklarını ve bu kusurun büyük bir kısmının daha en başta sosyalist devletlerin yasalarının temelini oluşturan ideolojilere yüklenebileceğini derin bir kavrayışla kaydeder.
Kadınların devletin ihtiyaçları doğrultusunda çalışma ödevine sahip olduklarını ve bu çalışmayı yerine getirmemelerinin uygun biçimde cezalandırılması gerektiğini savunursak, bu gerçekten özgürlüğe doğru atılmış bir adım sayılır mı? Hegel özgürlükten söz ettiğinde, bilindiği üzere nihai bir liberalizmden bahsetmiyordu.
Aksine o, her bir insanın kendi ödevini bilerek, rasyonel bir biçimde ve bundan başka herhangi bir şey yapmanın yetersiz kalmak olduğunu tam bir kabullenişle yerine getirmesinden söz ediyordu. Öyleyse hem Stalin’in hem de Hitler’in doğrudan ya da dolaylı olarak Hegel’in entelektüel meyvelerinden beslenmiş ve bunları kendi tarzlarında istismar etmiş olmaları hiç de şaşırtıcı değildir.
Erken dönem liberal feministler de siyah erkeklere kendilerinden önce oy hakkı verilmesine karşı çıktıklarında, modern kesişimselci feministlerin argümanlarını kuşkusuz kabul etmiyorlardı. Süfrajet hareketinin önderlerinden Elizabeth Stanton, kötü bir şöhrete sahip şu satırları yazmıştı:
“Eğer Amerikalı kadınlar, erkeklik mertebelerinin en seçkini olan kendi Sakson babalarının baskılarına katlanmakta zorlanıyorlarsa, bugün kıyılarımıza akın eden tüm o aşağı tabakadan yabancılar kendileri ve kızları için yasa yapmaya başladığında kim bilir nelere katlanmak zorunda bırakılacaklardır. Monarşi ile cumhuriyet arasındaki farkı bilmeyen, Bağımsızlık Bildirgesi’ni ya da Webster’ın imla kitabını okuyamayan Patrick’in, Sambo’nun, Hans’ın ve Yung Tung’un; Lucretia Mott, Ernestine L. Rose ve Anna E. Dickinson için yasalar yaptığını bir düşünün.”[7]
—
[Dipnot 7]: 15. Ek Madde Üzerindeki Tartışma Kölelik Karşıtlarını Bölüyor [İnternet]. Teaching Social Studies; 2021. Erişim adresi: https://teachingsocialstudies.org/2021/08/27/debate-over-the-15th-amendment-divides-abolitionists/
—
Kesişimselci feminizmin kendisi de kaçınılmaz olarak (felsefi açıdan) post-yapısalcı feminizme dönüşür; zira ayrıcalık ve baskıdan söz ederken keyfîlik ve hukuki pragmatizm dışında neden ırk, cinsiyet ve sınıfta duralım ki (krş. boy, milliyet, din vb.)? Kesişimsel feminizmin kurucusu Kimberlé Crenshaw, arzuladığı hedeflere ulaşmak için hukuki pragmatizmin zorunlu bir araç olduğunu savunmuşsa da argümanlarının mantıksal sonuçları post-yapısalcılığa varmaksızın kesişimselliği felsefi olarak savunamamıştır. Crenshaw kendi kategorilerinin, kurumsal dışlanma geçmişleri belgelenmiş ve hukuken tanınabilir sınıfları takip ettiği yanıtını verebilir; ancak bu ilkesel değil pragmatik bir sınırdır ve pragmatik sınırlar tam da direndiklerini iddia ettikleri genişlemelere davetiye çıkarır. Nitekim onun ideolojisi felsefi bakımdan tatmin edici olmaktan uzak kalmış ve Martha Nussbaum’ın ‘Parodi Profesörü’ adlı yazısı ile Butler-Benhabib tartışmasının, post-yapısalcılığın kendisine sempatiyle yaklaşan pek çok akademisyen tarafından bile siyaseten uygulanamaz görüldüğünü açıkça ortaya koymasına rağmen, tarihsel olarak bunu takip eden post-yapısalcılığa yönelik ideolojik geçiş pek uzun sürmemiştir.[8],[9]
—
[Dipnot 8]: Nussbaum MC. Parodi Profesörü [İnternet]. The New Republic; 1999. Erişim adresi: https://perso.uclouvain.be/mylene.botbol/Recherche/GenreBioethique/Nussbaum_NRO.htm
[Dipnot 9]: Webster F. Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyet Siyaseti: Benhabib ve Butler Öznelliği Tartışıyor. Hypatia. 2000;15(1):140–50.
—
Post-yapısalcı feministler, postmodernizmlerinin nihayetinde Pironcu olan doğası üzerinden sorgulandıklarında hızla çökerler. Argümanlarının olsa olsa kendi kendini çürüten, en kötü ihtimalle ise saçma nitelikte olduğu söylenebilir; çünkü post-yapısalcı feminizmin varış noktası sonsuz bireyciliktir ve bireycilik grup siyasetine taban tabana zıttır. İnsan özcülük karşıtı pastasını hem yiyip hem de elinde tutamaz.
Bir birey bu felsefi köprüyü geçtiğinde, çağımızda akademik olmayan feministlerin büyük çoğunluğunu oluşturan modern liberal feministlerin dahi post-yapısalcı feministlerin iddialarını benimsemediğini fark eder. Kadınlık, ikilikler, dikotomiler ve insan deneyiminin tamamını hesaba katmayan tek değişkenli yahut az değişkenli tüm spektrumlar, post-yapısalcı feministler tarafından baskıcı derecede yetersiz görülür. Oysa bunların tamamı, çoğu liberal feministin sorgulamaksızın doğru kabul ettiği ve ideolojilerini üzerine bina ettiği şeylerdir.[10]
Bütün bunlar, modern feminist hareketin ne denli kafası karışık ve kendi kendini çürüten bir yapıda olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Apaçık bir hakikat olmaktan çok uzak olan feminizm, her sosyoekonomik felsefe gibi, sayısız başka alanda mantıksal sonuçları bulunan ön kabullere ve ideolojilere dayanmaktadır.
—
[Dipnot 10]: Erişim adresi: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/gwao.12760
—-
Ataerkillik ve Tercih
Çeşitli feminizm kollarının temel sütunları arasında, bir baskı aracı olarak ‘ataerkillik’ fikri yer alır. Ataerkilliği yıkmak, dünya genelindeki feminist hareketlerin uzun zamandır temel bir amacı olarak görülmekte ve bunun beraberinde getireceği düşünülen istikrarsızlaşma genellikle memnuniyetle karşılanıp kutlanmaktadır. Bunu bilerek kendi kendimize sormamız gerekir: Böylesi bir düşmanlık daha en başından haklı bir zemine dayanmakta mıdır?
Ataerkillik belki de en iyi şekilde, erkeklere kadınlar üzerinde ‘orantısız’ düzeyde otorite ve güç verilmesine yol açan her türlü toplumsal örgütlenme sistemi olarak tanımlanabilir. Bir feminist, otoritedeki bir dengesizliğin bizatihi adaletsiz olduğunu savunduğunda, tüm güç dengesizliklerinin doğası gereği etik dışı olduğu varsayımında bulunmaktadır. Dolayısıyla onların yaptığı gibi tartışmak, yalnızca erkek egemen herhangi bir hiyerarşinin etik dışı olduğunu değil, hiyerarşilerin bizatihi etik dışı olduğunu savunmak demektir.
Eğer kişi bazı hiyerarşilerin diğerlerinden daha meritokratik olduğu şerhini düşmek isterse, o zaman da etrafında korka çekine dolaşmak zorunda kaldığı biyolojik cinsiyet farklılıkları bataklığıyla karşı karşıya kalır. Kaldı ki bu durumda bile ataerkilliklerin doğası gereği zararlı olduğu söylenemez. En fazla bunların istismara açık olduğu söylenebilir; fakat meritokratik kabul edilenler de dahil olmak üzere tüm toplumsal hiyerarşiler aynı şekilde istismara açıktır. Dolayısıyla gerçek şudur ki, ataerkillikler de dahil olmak üzere hiyerarşiler bizatihi en kötü ihtimalle etik açıdan nötr, en iyi ihtimalle ise toplumsal örgütlenmeye yönelik pragmatik araçlar olarak kalmaktadır.
Bunun realist bir argüman değil, felsefi bir argüman olduğuna dikkat edilmelidir. İstismarcı hiyerarşilere dair realist argümanı sırası geldiğinde ele alacağız. Felsefi açıdan, güç asimetrilerinin baskı anlamına geldiğini savunmayı gerektiren hiçbir zorunluluk yoktur. Nitekim insan uygarlıklarının çoğu, katılımcılarının doğal ve hatta İlahî olarak takdir edilmiş kabul ettikleri yapılandırılmış hiyerarşilerle işlemiştir.
Eşitliğin varsayılan doğal durum olduğunu ve hiyerarşilerin bu durumun gereksiz bir sapması olduğunu varsaymak, Aydınlanma sonrası liberal bir hataya düşmektir. Eşitliği, her türlü hiyerarşinin kendisini ona göre meşrulaştırmak zorunda olduğu bir başlangıç noktası olarak tesis eden şey herhangi bir evrensel ahlak yasası değil; Locke’un doğa durumu, Rousseau’nun toplum sözleşmesi ve Mill’in ‘Kadınların Köleleştirilmesi’ adlı eseridir.
Dahası ataerkilliğe karşı geliştirilen argümanlar, ironik bir biçimde, hem tarihsel olarak hem de günümüzde kadınları çoğunlukla kendi en yüksek çıkarlarının ne olduğunu bilmeyen edilgen özneler gibi görerek onların failliğini küçümseme eğilimindedir. Catherine Hakim’in ’21. Yüzyılda İş-Yaşam Tarzı Tercihleri’ adlı kitabı; iş, aile ve yaşam sonuçlarında erkekler ile kadınlar arasındaki farklılıkların çoğunun ataerkillikten veya ayrımcılıktan ziyade kadınların tercihlerinden kaynaklandığını ikna edici biçimde ortaya koymuştur.
Üstelik bu durum, kadınların evden çıkıp geçimlerini sağlamak üzere çalışmaları yönünde üzerlerine kurulan bunca baskıyla birlikte modernite içinde bile böyledir. Bir de modern feminizmin kadınlar üzerinde kurduğu tüm bu baskıların bulunmadığı tarihsel durumu tasavvur edin; geleneksel olarak kadınsı kabul edilen rolleri yerine getirme yönünde açık ve ezici bir arzu görülecektir. Bu kadınların kısıtlanmış bir tercihe sahip olduklarını savunmak, muhtemelen her ikisine de katılmayacak olan kadınlara modern bir faillik ve kısıtlılık fikrini dayatmaktır. Neticede yapısal kısıtlamalardan yanlış bilinç çıkarımında bulunmak aynı anda hem yanlışlanamaz ve döngüseldir hem de bizzat kendisi bir tür paternalizmdir. Kadınların aksi yönde seçim yapacaklarını iddia etmek, körü körüne ve —Hakim’in de gösterdiği üzere— hatalı biçimde fikir yürütmektir. Hal böyleyken, yirminci yüzyılın en etkili feminist düşünürlerinden biri olan Simone de Beauvoir’ın şu sözleri söylediğinin kayıt altına alınmış olması hiç de şaşırtıcı değildir:
“Hiçbir kadına evde kalıp çocuklarını büyütme izni verilmemelidir. Toplum bambaşka olmalıdır. Kadınlar bu seçeneğe sahip olmamalıdır; zira böyle bir seçenek var olursa pek çok kadın tam da bu tercihi yapacaktır.”[11]
—
[Dipnot 11]: De Beauvoir S. Friedan B. ile Söyleşi. Saturday Review. 1975.
—-
Geleneksel toplumlar, ataerkilliklerin koruyucu rollerini ve insan doğasına uygunluklarını uzun zamandır kabul etmiş ve vurgulamıştır. İslam’da bize erkeklerin kadınların kavvâmûn “koruyup gözetenler” olduğu bildirilir. İslam fıkhı dersliklerinde uzun süredir nikâh ahkâmının kadınları istismardan ve toplum içinde nesneleştirilmekten korumaya hizmet ettiği savunulmaktadır. İlginçtir ki bugün bu argümanların pek çoğu, modernitedeki feminist gelişmelere tepki gösteren gayrimüslim muhalifler —hatta bizzat bazı feministler— tarafından da dile getirilmektedir.
Louise Perry, ‘Cinsel Devrime Karşı Sav’ adlı eserinde cinsel devrimin yüksek statülü erkeklerin işine yararken genel olarak kadınlara, bilhassa da aralarındaki genç ve daha savunmasız olanlara zarar verdiğini ileri sürer.[12] Cinselliğin bağlılıktan koparılması, özgürlüğün değil sömürünün artması ve biyolojik asimetrilerin (örneğin hamilelik, cinsel arzu, zarar görme riski) etkilerinin artık hafife alınması anlamına gelmiştir.
—
[Dipnot 12]: Perry L. Cinsel Devrime Karşı Sav. Cambridge: Polity Press; 2022.
—
Cinselliğin fiziksel ve itibara ilişkin riskleri kadınlar açısından asimetrik kalmaya devam ederken bağlılığın artık isteğe bağlı hale gelmesi durumunda, ‘cinsel özgürleşme’ yükümlülüksüz cinsel erişim anlamına gelir ve güç sahibi konumdaki erkeklere orantısız biçimde fayda sağlar. Örneğin cenini sırf maddeden ibaret, ruhsuz varlıklar ilan edip bu sayede sonlandırılmalarına izin vererek ve bu konuda birincil karar hakkını kadınlara tanıyarak fiziksel asimetriyi hafifletme çabaları olmuştur. Ne var ki bunun yetersiz kaldığı kanıtlanmış ve asimetriler varlığını sürdürmüştür —erkekler ve kadınlar birbirinden farklı biyolojik varlıklardır— ve üstelik şimdi doğmamış ceninlerin yaşamına son vermenin suçluluğu da feminizmin sabıka kaydına eklenebilir.
Yüksek statülü erkekler, kadınları koruyan geleneksel ve ataerkil güvencelerin zincirlerinin çözülmesinden kazançlı çıkmakta ve dezavantajlı erkeklere kıyasla cinsel açıdan erişilebilir kadınlardan çok daha yüksek bir pay elde etmektedirler. Ataerkil güvencelerinden soyundurulmuş örgütlenme yapıları, beklenmedik biçimlerde işlevsiz kaldıklarını kanıtlamaktadır.
Warren Farrell, ‘Erkek Gücü Miti’ adlı kitabında toplumlarda en tehlikeli, gözden çıkarılabilir ve fedakârlık gerektiren rolleri yerine getirme görevinin erkeklere yüklendiğini savunmuştur.[13] Erkeklerin orantısız miktarda güce sahip olduğu fikrine meydan okumuştur. Düşman ateşinin içine kafa üstü atılmak üzere 100.000 kişinin askere alınması gerektiğinde insanların dönüp baktığı kesim kadınlar değildir ve o anda askere alınan bu erkeklerin kadın akranlarından daha fazla ‘güce’ ve ‘hakka’ sahip oldukları pek söylenemez. Farrell, erkek ayrıcalığının seçme şansı bulunmayan bir yükümlülük olduğunu ileri sürer. Feministlerin bu sorumlulukları güçle karıştırdıklarını savunur.
—
[Dipnot 13]: Farrell W. Erkek Gücü Miti. New York: Simon & Schuster; 1993.
—
Yüksek statülü erkekler kendilerine devasa ölçüde artmış bir iş gücü ve cinsellik arzı sağlayan feminist hareketten kazançlı çıkarken, düşük statülü erkekler acı çekmektedir. Farrell ayrıca John Gray ile birlikte ‘Oğlan Çocuğu Krizi’ adlı kitabı kaleme almış; ikili bu eserde erkek çocukların eğitim, ruh sağlığı, suç ve aile hayatındaki sistemik başarısızlığını belgelemiştir.[14] Baba yoksunluğu ile erkek çocukların olumsuz yaşam sonuçları arasında ikna edici bağlantılar tespit etmişler ve modern kurumların gelişimsel açıdan erkek çocukların gereksinimleriyle uyumsuz olduğunu savunmuşlardır. Bu rahatsız edici gerçekleri elinin tersiyle itmek, feminizmin ektiği tohumların yol açtığı gerçekliğe gözlerini kapamaktır.
—
[Dipnot 14]: Farrell W, Gray J. Oğlan Çocuğu Krizi. Dallas: BenBella Books; 2018.
—
Ne var ki belki de en rahatsız edici ve inkâr edilemez tek gerçek, bizzat kadın mutluluğu paradoksunun kendisidir. Toplumlar sosyal yapıları itibarıyla giderek daha feminist hale geldikçe, o toplumların içindeki kadınlar giderek daha az mutlu olmaktadır. Çığır açıcı bir çalışmada Betsey Stevenson ve Justin Wolfers, Amerika Birleşik Devletleri’nde son 35 yıl boyunca (yazıyı kaleme aldıkları 2009 yılından geriye doğru) kadınların öznel iyi oluş düzeylerinin hem mutlak anlamda hem de erkeklere kıyasla düşüş gösterdiğini kaydetmişlerdir.[15]
Kayıtlı tarihte ilk kez erkekler bir bütün olarak kadınlardan daha mutluydu ve bu değişim büyük ölçüde kadın mutluluğundaki keskin düşüşten kaynaklanıyordu. Dolayısıyla feminizm yalnızca güçlü erkeklere aktif biçimde hizmet etmekle kalmamakta, aynı zamanda kadınlara da kötülük etmektedir.
—
[Dipnot 15]: Stevenson B, Wolfers J. Azalan Kadın Mutluluğu Paradoksu. Am Econ J Econ Policy. 2009;1(2):190–225.
—
‘İslami Feminizm’
Hem Müslüman hem de feminist olduğunu iddia edenlere dair tartışmaya, buraya kadar ele aldığımız tüm bu hususların arka planı üzerinden başlıyorum. Konu üzerinde derinlemesine düşündüğümde, bu feministlerin bundan böyle şu isimlerle anacağım üç ana gruba ayrılabileceğini fark ettim: mürted feministler, habis feministler ve kültürel feministler.
Mürted feministler, feminizmleri sebebiyle İslam dairesinden açık ve net bir biçimde çıkmış olan bireyleri (ki bunlar kadın da erkek de olabilir) ifade eder. Pek çok cürmünden yalnızca bir örnek olmak üzere, Kur’ân’ın bir âyetine vicdani itirazda bulunduğunu açıkça beyan eden Amina Wadud gibi isimler bu grubun somut örneğini teşkil eder. Bu gibi durumlarda sıradan bir kimse bile böyle bir feministi kâfir ilan edebilir. Açıkça Kur’ân’ı yargılamaya kalkışan ve onu kendi üzerinde nihai hakem olarak kabul etmeyen hiç kimse Müslüman kalamaz. Allah’ın Kelâmı en yücedir ve O bize hiçbir şüpheye yer bırakmayacak bir ifadeyle şöyle buyurmaktadır: “Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.”[16]
—
[Dipnot 16]: Kur’ân 5:44.
—
Böyle bir kimseyle yapılan her türlü evlilik geçersizdir ve böyle biriyle kurulan her türlü yakın bağ kişinin kurtuluşuna zarar verir. Çağımızda bireyler arası düzeyde bu tür insanlarla başa çıkmanın en iyi yolu, onları kendi isyanlarıyla baş başa bırakmak ve kendileri için inşa ettikleri evde yaşamalarına izin vermektir. Ya Allah onların akıllarını başlarına getirecek ya da ileride korkunç bir buluşmada O’nunla karşılaşıncaya dek kibirleri içinde dibe doğru sürüklenip gideceklerdir.
Dolayısıyla mürted feministler kolayca teşhis edilir ve kolayca reddedilir. Onlar kâfirdir. Katkıları herhangi bir gayrimüslim feministin katkıları nasıl değerlendiriliyorsa öyle değerlendirilebilir; ancak sözleri emik kabul edilemez ve metne kendi önyargılarını söyletmeleri asla tefsir ile karıştırılmamalıdır.
Habis feministler ise çoğu Müslüman için daha büyük bir zorluk teşkil eder. Bu grup, İslam dairesinden tartışmasız ve açık bir biçimde çıkmamış olmakla birlikte, İslam’ın bazı yönlerini kendi feminist ideallerine uyacak şekilde istikrarsızlaştırmaya ve yeniden inşa etmeye çalışanların tamamını kapsar. Bu bireyler kâfir olabilir veya olmayabilirler; ancak hepsi zararlıdır ve birazdan açıklayacağımız üzere, diğer Müslümanların zihinlerinde şüpheler uyandırmaya ve inançlarını hiçbir zaman temellendirmeksizin yaymaya çalıştıkları için ilim ve basiret ehli tarafından kendilerine karşı delillerle mücadele verilmelidir.
Habis feministler, klasik İslam ilim geleneğinin erkek egemen olduğu ve dolayısıyla zorunlu olarak taraflı kalıp İslam’ın daha hakiki, daha feminist bir versiyonunu temsil etmediği argümanını sıklıkla kullanarak bu geleneğin yapılarını gayrimeşru göstermeye çalışırlar. İşlerine gelmediğinde klasik fıkhî hükümler evrensel yasalar olarak değil, tarihsel gerçekliklerin yansımaları olarak görülür. Habis feministler Kur’ân’daki açık âyetleri doğrudan reddetmeye kadar varmazlar; ancak aralarında tekil hadisleri reddeden ve Sahâbe döneminden itibaren bu hadislerin râvilerini itibarsızlaştırmaya çalışanlar vardır.
Böylesi bir düşmanlık doğal olarak İslam geleneğinden ya da onların inançsal bağlılıklarından değil, daha önce işaret ettiğimiz Hegel-Marx ekseninin —bu kez kısaca “Frankfurt Okulu” olarak da bilinen Frankfurt Sosyal Araştırmalar Enstitüsü’nün eleştirel kuramcıları kılığındaki— bir devamından doğmaktadır. Frankfurt Okulu, Marx’ın iktisadi kuramlarını kültür, bilgi, sosyoloji ve psikoloji anlayışımıza teşmil etmeye çalışmıştır. 1930’lardan itibaren Frankfurt Okulu’nun direktörlüğünü yürüten Max Horkheimer, onların ideolojisine adını veren ve okulun gayriresmî manifestosu işlevini gören 1937 tarihli ‘Geleneksel ve Eleştirel Kuram’ başlıklı makalesini kaleme almıştır.[17]
Bu makalede Horkheimer, nesnel hakikatler arayışı içinde dünyayı olduğu gibi betimleyen geleneksel kuram ile bunun yerine böyle bir betimlemenin kimin çıkarlarına hizmet ettiğini soran eleştirel kuram arasında bir ayrım yapmıştır. Marx üretim araçlarına kimin sahip olduğunu sormuştu; Horkheimer ise bilgi araçlarına kimin sahip olduğunu sordu.
—
[Dipnot 17]: Horkheimer M. Geleneksel ve Eleştirel Kuram [İnternet]. 1937. Erişim adresi: https://criticaltheoryworkshop.com/wp-content/uploads/2018/03/horkheimer_traditional-and-critical-theory.pdf
—
Feminist epistemologlar daha sonra bu çerçeveyi kendi düşüncelerine dahil ettiler. Sandra Harding ve Nancy Fraser, kadınların ilim ve akademiden dışlanmasının eksik ve yanlı bilgiye yol açtığını, bunun da erkek egemen geleneklerin —yani fiilen tüm geleneklerin— yalnızca adaletsiz değil, aynı zamanda epistemik açıdan kusurlu olduğu anlamına geldiğini savundular. Habis feministin İslam tarihi okumasına ithal ettiği şey tam olarak bu mantıktır. Onun argümanı şu şekildedir: (1) âlimler erkekti; dolayısıyla (2) ilmî miras şaibelidir; dolayısıyla (3) kaynak metinler yeniden yorumlanmalıdır. Peki ya kaynak metinler onun feminist ideallerini desteklemiyorsa? Bu gibi durumlarda söz konusu kaynakların kendilerinin de erkekler tarafından muhafaza edildiğini ve bu yüzden güvenilirliklerinin şaibeli olduğunu ileri sürer. Mürted feministlerin aşmış olduğu sınırın hemen berisinde duruncaya dek bu minvalde ilerler.
Habis feministin bağlı kaldığı öncüller, şüphesiz temel düzeyde İslam epistemolojisiyle bağdaşmaz. Kur’ân ve hadis, her meselede nihai otorite olarak kendilerine teslim olunması gerektiği konusunda son derece açıktır. Vahiy, her türlü toplumsal güçten bağımsız olarak hakikattir.
Habis feminizmin argümanlarını mantıksal sonuçlarına kadar takip ettiğimizde şunu fark ederiz: Râvilerin ezici çoğunluğu erkek olduğundan ve icmâ erkek âlim ağlarından neşet ettiğinden, onların argümanları zorunlu olarak isnâda dayalı sistemin tamamının yapısal olarak şaibeli olduğunu ve icmânın yapısal olarak gayrimeşru olduğunu ima eder. Rivayet ve sıhhat tespiti mekanizmasının tamamını yıkmaksızın ‘toplumsal cinsiyete dayalı hükümleri’ külliyatın geri kalanından ayırmanın ilkesel hiçbir yolu yoktur. Böylece habis feminist, içinden çıkış yolu bulunmayan bir ikileme mahkûm olur: Ya isnâd ve icmâyı genel olarak güvenilir kabul edecektir ki bu durumda eşik bekçiliği iddiası çöker; ya da tüm ilmî otoriteyi salt bir güç ilişkisi olarak ele alacaktır ki bu durumda da habis feminist onlara başvurma noktasındaki tüm inançsal ve akademik dayanağını yitirir.
Üstelik bütün bu kuşkuculuk son derece çürük temellere dayanmaktadır. Erkeklerin bunca yıl boyunca bilgi üzerinde eşik bekçiliği yaptığı ve söylemi belirgin biçimde kadın karşıtı bir tarzda yönlendirdiği iddiası, fiilen gerçekleşmiş olan hadis toplama usulleriyle çelişmektedir. Rivayetler —muhaddisleri rencide eden uydurma rivayetler dahi— kayıt altına alınmak amacıyla toplanmış ve senet zincirleri onlarca şehir ve devlette binlerce erkek ve kadın tarafından çapraz kontrolle karşılaştırılmıştır.
Kendi dönemlerinin rivayetlerini, hükümlerini ve hadiselerini toplayıp muhafaza edenler arasında kadınların da bulunması keza göz ardı edilebilecek bir husus değildir. Habis feministin iddialarının aksine kadınlar, İslami ilmin korunmasında ve yayılmasında son derece faal idiler. Kadınların ilim ve eğitime katılımı, erken ve klasik dönem İslam’ının belirgin bir özelliğiydi. Peygamber’in ﷺ eşi Âişe’nin şöyle dediği kaydedilmiştir: “Ensâr kadınları ne mübarek kadınlardır; hayâları dini öğrenmelerine engel olmaz.”[18] Âişe’den ilim alan ve bu hadisin muhafaza edilmesini sağlayanlar erkek âlimlerdi.
—
[Dipnot 18]: Sahîh-i Müslim 332c.
—
Benzer şekilde Müslüman erkekler, diğer pek çok kadın âlimin sözlerini muhafaza etmek için de çalışmışlardır. Bizzat kendi hocam Muhammed Ekrem Nedvî, klasik dönemde yaşamış 8.000’i aşkın kadın hadis âlimini tespit ettiği ‘el-Muhaddisât’ adlı bir eser kaleme almıştır. Bu kadınlar erkeklere ders vermiş, temel hadis külliyatlarını rivayet etmiş ve icâzetler vermişlerdir. Onlar bu dinin muhafazasının ayrılmaz bir parçasıydılar. Onların eserlerini yok saymak, kadınların ilmî üretimine herhangi bir klasik İslam âliminin yaptığından çok daha büyük bir haksızlık yapmaktır.
Hatta İslam, yetiştirdiği kadın âlimlerin muazzam sayısı bakımından klasik gelenekler arasında bir bakıma eşsizdir. Unutmayın ki el-Muhaddisât’taki bu 8.000 ismin tamamı yalnızca hadis ilminden gelmektedir. Diğer ilim dallarında da şüphesiz kadın âlimler vardı ve bu kadınlar kendi dönemlerinin erkekleri tarafından önemsiz görülmüyorlardı. Kerîme el-Merveziyye, Sahîh-i Buhârî’nin en güvenilir râvileri arasında kabul ediliyordu. Pek çok erkek âlim onun isnâdını çağdaşı olan erkeklerin isnâdına tercih etmişti ve bu tercih kendi döneminde tartışmalı bir husus değildi. Zeyneb bint el-Kemâl, farklı fıkıh mezheplerinden yüzlerce erkek âlime tüm temel hadis mecmualarında icâzet vermişti. Âişe bint Abdülhâdî, aralarında kıdemli kadıların ve fakihlerin de bulunduğu öğrencileriyle kendi çağında muhtemelen Sahîh-i Buhârî konusundaki en önde gelen otoriteydi. Emetü’l-Vâhid, Hanbelî mezhebinde tanınmış bir müftüydü ve fetvaları pek çok erkek fakih tarafından naklediliyordu. Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ ise Tâbiîn neslindendi ve erkek kadılara, valilere ve hatta halifelere fıkıh öğretmişti. Ve bu liste uzayıp gider.
Mesele yalnızca sayılardan ibaret de değildir. Bu kadınlara değer veriliyor ve hürmet gösteriliyordu. İslam fıkhındaki en etkili şahsiyet —hatta şüphesiz en etkilisi değilse bile en etkilerinden biri— tartışmasız İmâm eş-Şâfiî idi. Klasik İslam dünyasının büyük bölümünde bilindiği şekliyle İslam fıkhını tek bir insan temsil edecek olsaydı, bu isim eş-Şâfiî olmak zorunda kalırdı. Öyleyse eş-Şâfiî’nin kadın hocası Seyyide Nefîse’nin katkılarına gösterdiği samimi özen ve ilgiye habis feministin vereceği yanıt nedir? Eş-Şâfiî’nin ondan pek çok hadis tahsil ettiği ve kendisini büyük bir zâhide olarak gördüğü bilinmektedir. Ona duyduğu saygı o denli yoğundu ki vefatından önce, kendisi için dua etsin diye cenazesinin onun evinin önünden geçirilmesini istemişti. Dışlanmış bir kadına böyle muamele edilmez.
Habis feministin aleyhindeki bir diğer açık delil de bizzat İslami ilim geleneğinin kendi yapısında bulunur. Bu yapı merkeziyetçi olmayan, rekabetçi, zorlamadan uzak, bölgeler üstü ve özgür bir nitelik taşır. Fıkıh mezheplerinin teşekkül döneminde İmâm Ahmed’in gösterdiği direnişten bu yana İslam’ın hiçbir engizisyonu kabul etmediği açıkça ortaya çıkmıştır ve o günden modern çağa kadar ümmet olarak bunu bu şekilde muhafaza etmekte başarılı olduk. Dolayısıyla ‘erkekleri’, kadınların çıkarlarını ve katkılarını dışlamak için çalışan kolektif bir grup gibi ele almak samimiyetsizliktir. Üstelik bu, bizzat dayandığı eleştirel kurama ters düşen bir tür özcülüktür.
Eleştirel kuramcının, bilginin toplumsal olarak inşa edilmiş bir güç olduğu yönündeki argümanının bizzat kendisinin de toplumsal olarak inşa edilmiş bir güç biçimi olduğunu fark ettiğinizde çelişkiler devam eder. Böylece eleştirel kuramın kendisi de kendi öncülleri altında dinî veya din dışı diğer herhangi bir kuram kadar şüpheli hale gelir. Eğer saik indirgemeciliği tutarlı bir biçimde uygulanır da tüm argümanlar çıkarlara, tüm yöntemler ise ideolojiye indirgenirse, herhangi bir feministin iddiası da dahil olmak üzere hiçbir iddia ayakta kalamaz.
Bu noktada insan, habis bir feministin yanlışlığı bu denli açıkça kanıtlanabilir temellere dayanan bu doktrinlere neden bu kadar sıkı sıkıya bağlı kaldığını sorabilir. Burada biri modern, diğeri klasik olmak üzere iki çerçeve aydınlatıcıdır.
Modern çerçeve, Christina Hoff Sommers tarafından ‘Feminizmi Kim Çaldı?’ adlı kitabında sunulmaktadır.[19] Sommers, feminizmin gelişimi içinde hak temelli, reformist ve en azından bir ölçüde kanıta dayalı olan hakkaniyet feminizminden, kimlik temelli ve mağduriyet odaklı olan kurban feminizmine doğru bir kayma tespit eder. Sommers, kurban feminizminin kendisini ileri taşımak için haklı bir infial duygusuna dayandığını kaydeder. Ahlaki öfke, kanıtsal titizliğin yokluğunda bile duygusal bir kesinlik ve ahlaki bir üstünlük hissi sağlar. Birdenbire feministin artık davasını kanıtlamasına gerek kalmaz; yalnızca onu hissetmesi ve başkalarının da hissetmesini sağlaması yeterlidir.
—
[Dipnot 19]: Sommers CH. Feminizmi Kim Çaldı? New York: Simon & Schuster; 1994.
—
Klasik çerçeve ise ‘İhyâu Ulûmi’d-Dîn’ adlı eserinde hased “kıskançlık” ve gayz “içten içe kaynayan öfke” hallerinin adalet maskesi takan kalp hastalıkları olduğunu, bunların kişiye kendisini ahlaken haklı hissederken hükümlerini çarpıtma imkânı verdiğini çarpıcı bir biçimde ortaya koyan İmâm el-Gazzâlî tarafından çizilmiştir.[20]
—
[Dipnot 20]: el-Gazzâlî. İhyâu Ulûmi’d-Dîn.
—
Burada Gazzâlî ile Sommers arasındaki paralellikler çarpıcıdır:
hınç, incinmişliği ahlaki bir anlatıya dönüştürür;
Sommers buna mağduriyet kültürü adını verir;
Gazzâlî ise buna hasedin kendi kendini aldatması der;
infial epistemik bir kestirme yola dönüşür;
Sommers’ın analizinde infial, kanıtın yerini alır;
Gazzâlî’nin anlayışında öfke aklı kör eder ve kuşkuyu derin bir basiret gibi hissettirir;
metinler değil, otorite hedef alınır;
Sommers, infiali sürdürmek adına kurumların kötü adamlara dönüştürüldüğünü gösterir;
Gazzâlî, kalbin içten içe içerlediği makama ve seçkinliğe saldırdığını gösterir;
kuşku bir erdeme dönüşür;
Sommers, şüpheciliğin ahlaki olgunluk göstergesi sayıldığını belirtir;
Gazzâlî, kibrin teslimiyeti bir zillet olarak yeniden çerçevelediği uyarısında bulunur;
disiplin olmaksızın statü;
Sommers, ahlaki gösterişçiliğin kanıtlanmış yetkinlik üzerinden değil, eleştiri üzerinden gerçekleştiğini savunur;
Gazzâlî, makam sevgisinin kişinin niyetini daha hiçbir argümanını ortaya koymadan önce bozduğunu açıklar;
dolaylı retler;
Sommers, otoritenin çoğu zaman samimi bir kaygıdan ziyade kişinin öz imajını korumak amacıyla suçlandığını dile getirir;
Gazzâlî, telbîsin kişinin bir yandan hakikatin altını oyarken diğer yandan onu reddettiğini inkâr etmesine olanak tanıdığını ifade eder;
eleştiri süreklilik kazanır;
Sommers, mağduriyetin kimliği ayakta tuttuğunu ve çözümün statüyü tehdit ettiğini ileri sürer; ve
Gazzâlî, güven kaybının sonu gelmez yeniden yorumlamalar ürettiğini vurgular.
Modern bilişsel bilim tarafından da doğrulanan bu çerçeveler aracılığıyla habis feministin zihin yapısını anlayabiliriz. Leon Festinger’in bilişsel uyumsuzluk kuramı, derinden bağlı olunan inançlar içselleştirilmiş değerlerle çatıştığında insanların inançlarını terk etmek yerine otoriteyi yeniden yorumladıklarını gösterir.[21]
Dan Kahan’ın kimlik koruyucu biliş üzerine çalışması ise inançlar kimlik yüklü olduğunda akıl yürütmenin hakikat arayışına değil, savunmacı bir niteliğe büründüğünü ortaya koyar.[22] “Âlimler ataerkildi” demek, mantıksal açıdan ikincisi daha muhtemel olsa bile, “ahlaki sezgilerim arızî veya hatalı olabilir” demekten psikolojik olarak daha güvenli hissettirir.
—
[Dipnot 21]: Festinger L. Bilişsel Uyumsuzluk Kuramı. Stanford: Stanford University Press; 1957.
[Dipnot 22]: Kahan D. İdeoloji, Güdülenmiş Akıl Yürütme ve Bilişsel Yansıtma. Judgm Decis Mak. 2013;8(4):407–24. Ayrıca bkz.: Haidt J. Doğrucu Zihin. New York: Vintage; 2012.
—
Nihayetinde habis feministin sorunu bir îmân sorunudur. Ortodoks anlayışta îmân salt boyun eğmekten fazlasını gerektirir; teslîm “teslimiyet”, sika “İlahî hikmete güven” ve rızâ “gönülden kabulleniş” unsurlarını içerir. Habis feminist geleneğe karşı geçerli bir entelektüel argümana sahip değildir. Sahip olduğu şey, sika eksikliğinin sonucu olan duygusal bir argümandır. Kültürünün kendisine hissetmeyi öğrettiği duygularla çatıştığında bile Allah’ın şeriatının hikmetli ve yeterli olduğuna güvenmez. Bu yüzden de metni anlamak için değil, sorgulamaya tahammül edemediği öncül bir bağlılıkla uzlaştırmak için durmaksızın yeniden yorumlar. Habis feministin hali işte budur.
‘İslami feministlerin’ son grubu ise kültürel feministlerdir. Bu bireyler kötü niyetli olma peşinde değildirler. Genellikle iyi niyetlidirler ve kendi ön kabullerinden ve sözlerinin mantıksal sonuçlarından habersizdirler. Feminist eserler okumaz veya durduk yere kavgacı bir üslupla tartışmazlar; ancak farkında olmadan çevrelerindeki toplumdan feminist alışkanlıklar edinmişlerdir. Yumuşak huylu olmakla birlikte her iki yöne de savrulma potansiyeli taşırlar; bu nedenle her verili anda ne söyleyeceğini bilen herkes tarafından kendilerine yumuşak bir davet götürülmeli ve nezaketle hitap edilmelidir. Gelecekleri çoğu zaman tevazu sahibi olup olmamalarına bağlıdır; zira kibir cehalet doğurur, üstelik bu eğitilebilir türden bir cehalet de değildir.
Kültürel feminizmin örnekleri arasında ataerkillik, içselleştirilmiş kadın düşmanlığı ve toksik erkeklik gibi kelime ve ifadelerin içselleştirilip kullanılması yer alır. Ayrıca erkek otoritesini, sorumluluklarını ve haklarını küçümserken ya da görelileştirirken kadınların karşı karşıya kaldığı zararların ve kırılganlıkların ön plana çıkarılmasını da içerir. İslam, kültürel feministler tarafından sıklıkla sonuçları bakımından cinsiyet-nötr bir din olarak tasvir edilir. Bununla birlikte önemli bir husus olarak bu kültürel feministler Kur’ân’dan hiçbir âyeti reddetmezler; klasik dönemde üzerinde ittifak edilmiş hiçbir hükmü açıkça inkâr etmezler ve İslam ilim geleneğinin tamamının şaibeli olduğunu iddia etmezler.
Kültürel feminist, erkeklerin kadınların kavvâmûnu olduğunu okuduğunda içini bir mahcubiyet sızısı kaplayan Müslüman kadındır. Âyeti inkâr etmez; ancak gayrimüslim meslektaşlarına İslam’ın ‘aslında öyle olmadığına’ dair güvence vermek için onu derhal kayıt ve şartlara bağlamaya, bağlamsallaştırmaya ve yumuşatmaya koşar. Çok eşlilik hakkında soru sorulduğunda, fıkhı herhangi bir derinlikle incelediği için değil, bu cevap yemek masasında kendisini daha az rahatsız hissettirdiği için hemen ‘ama şartlarını yerine getirmek neredeyse imkânsızdır’ diyen kişidir. Kızına, anneliğin pek çok seçenekten yalnızca biri olmadığını, bilakis Allah’ın pek çok diğer konumun üzerinde şereflendirdiği bir makam olduğunu hiç söylemeksizin istediği her şey olabileceğini telkin eden Müslüman ebeveyndir.
Kültürel feminist âyetleri ve hadisleri kabul eder, fakat onları yargılar. Onları doğrudan reddetmeyebilir, ancak sanık sandalyesine oturtur ve modern duyarlılık mahkemesi huzurunda kendilerini haklı çıkarmalarını ister. Kur’ân erkeklerin kadınlar üzerinde bir dereceye sahip olduğundan söz ettiğinde, Allah’ın bununla ne kastettiğini ve buna en güzel şekilde nasıl teslim olunacağını sormaz.[23] Bunun adil olup olmadığını sorar. Ve bunu yaparken farkında bile olmadan, onlarca yıllık feminist kültürel şartlandırmayla şekillenmiş olan kendi ahlaki sezgisini Allah’ın Kelâmı’nın üstüne yerleştirmiş olur.
—
[Dipnot 23]: Kur’ân 2:228.
—
Bu, hastalığın en sinsi ve en yaygın biçimidir. Mürted feminist binayı terk etmiştir; habis feminist eğitimli gözlerin tespit edebileceği görünür bir tümördür; ancak kültürel feminist atmosferik bir durumdur. O, liberal feminist öncülleri o denli derinlemesine özümsemiş bir uygarlığın arka plan uğultusudur ki bu öncüller artık birer öncül gibi bile hissedilmez; sağduyu gibi, temel bir nezaket kuralı gibi, eşyanın apaçık doğal hali gibi hissedilirler.
James Tooley, ‘Kadınların Yanlış Eğitimi’ adlı eserinde Batı eğitim sistemlerinin tarafsız bir öğretim olarak değil, kadınları bağımsızlıktan ziyade statü uyumuna göre eğiten bir toplum mühendisliği olarak nasıl işlediğini ve seçkin eğitimin çoğu zaman aile kurmayı ve gerçekçiliği nasıl baltaladığını ortaya koymuştur.[24] Diğer pek çok etkenin yanı sıra kültürel feministi bugünkü gibi davranmaya şartlandıran şey tam olarak bu mekanizmalardır. Güç aygıtlarını altüst etmek şöyle dursun, farkında olmadan kendisini onlara teslim etmiştir.
—
[Dipnot 24]: Tooley J. Kadınların Yanlış Eğitimi. Londra: Continuum; 2002.
—
Sonuç
Bu makaleyi sonlandırmadan önce önemli bir şerh düşülmelidir: Kadın haklarına ilişkin her duygu, hayal kırıklığı veya direnç ifadesi bir feminizm eylemi değildir. İslam’ın kadınlara kusursuz bir adaletle değer verdiği izahtan varestedir. Allah hiçbir belirsizliğe yer bırakmayacak şekilde bize şöyle buyurmaktadır:
“Ey insanlar! Şüphesiz Biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık ve birbirinizi tanıyasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstününüz, davranışça en iyi olanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.”[25]
—
[Dipnot 25]: Kur’ân 49:13.
—
İslam kadınlığın doğal tezahürlerini teşvik eder. Onları onurlandırır. İnsanların kusursuz olmadığını anlar. Zaman zaman duygulanırız, bunalırız ve dünyaya karşı hayal kırıklığımızı dışa vururuz. Bu normaldir. Hadislerden biliyoruz ki Âişe bir defasında Peygamber’in ﷺ bir diğer eşinin gönderdiği tabağı kıskançlık sebebiyle kırmıştı. Bu kıskançlık anlarında onunla daha sert konuştuğunu da biliyoruz. Ümmü Seleme’nin Kur’ân’da kadınlardan neden erkekler kadar çok bahsedilmediğini sorduğunu ve bunun ardından erkeklere ve kadınlara açıkça hitap eden, kadınların Kitab’ın genel ifadelerine tam anlamıyla dahil olduğuna dair kendisini mutmain kılan Vahyin indiğini biliyoruz. Havle bint Sa’lebe’nin, şikâyetini destekleyen Vahiy inmeden önce Peygamber ﷺ ile tartıştığını ve Ömer’in daha sonraları Havle’nin söyleyeceği hiçbir sözü asla göz ardı etmemeyi ilke edindiğini biliyoruz.
Neticede Allah Kitap’ta açıkça, “Kocası hakkında seninle tartışan kadının sözünü Allah işitmiştir”[26] buyurmuşken, onu görmezden gelmek bize mi düşer? İslam bu kadınları hiçbir zaman dışlamaya çalışmamış, bilakis onları insanlık yelpazesinin tamamının birer örneği olarak göstermiştir.
—
[Dipnot 26]: Kur’ân 58:1.
—
Hatibe Esmâ bint Yezîd’den (ki bazılarınca erkeklerin kamusal rollerine mukabil kadınların ev içi rolleri hakkında Peygamber’e ﷺ soru sorduğu rivayet edilir), kararlı Berîre’ye (ki bizzat Peygamber’in ﷺ barışmayı teşvik etmesine rağmen bir adamla evli kalmayı reddetmişti) ve savaşçı Nüseybe bint Ka’b’a (ki Uhud’da kılıç ve kalkan kuşanıp erkeklerin safında çarpışarak Peygamber’i ﷺ savunmuştu) kadar daha nice kadın, dünyanın dört bir yanındaki medreselerde hayranlıkla anılmakta ve örnek olarak gösterilmektedir.
Nüseybe kesinlikle dışlanmış bir kadın değildi! Habis feministlerin karalamaya çalıştığı o aynı hadis kitapları, savaşın en kızgın anında Peygamber’in ﷺ sağına ve soluna her baktığında kendisini koruyan yalnızca Nüseybe bint Ka’b’ı gördüğünü sahih olarak nakleder. O ok atmış, yere düşen Sahâbîleri yerden kaldırmış ve yaralılara yardım etmişti. Onları ayağa kaldırmış ve yeniden savaşa dönmeleri için yüreklendirmişti. Oğullarından biri ağır yaralı ve kanlar içinde yanına gelmişti. Oğlunun yarasını sarmış ve ona ayağa kalkmasını, savaşmasını ve savaş meydanında yalnız kalan Peygamber’i ﷺ korumasını emretmişti.
Birisi Peygamber’e ﷺ saldırmak üzere hızla atıldığında onu gören ve darbeyi kendi bedeniyle karşılayan Nüseybe idi. Omzu yaralanmıştı; buna rağmen bir kılıç kapıp adamın atına vurmuş ve ardından onu kendi elleriyle öldürmüştü. Peygamber ﷺ Rabbine yönelerek, “Allah’ım! Senden, onu ve iki oğlunu Cennette bana yoldaş kılmanı diliyorum” diye niyaz ettiğinde o dışlanmış veya başarıları küçümsenmiş miydi?[27]
—
[Dipnot 27]: el-Vâkıdî. Kitâbü’l-Megâzî.
—
Üstelik bu, Nüseybe’nin kahramanlıklarının sonuncusu olmadığı gibi, kendisi de türünün tek örneği olan bir kadın değildi. Biz bu kıssalara büyük değer veririz; geçmişin erkek âlimleri de aynı şekilde bunları el üstünde tutmuşlardır. Onları kayıt altına almış, paylaşmış ve kamp ateşlerinin etrafında anlatmışlardır. Bu kadınlar İslam projesine yabancı değillerdi; aksine onun ayrılmaz bir parçasıydılar. İslam hiçbir zaman kadınları bastırmayı amaçlamamış; bilakis her bir ruha parlayacağı zamanı ve zemini vermeyi ve nihayetinde önemli olanın tenimizin rengi, pazularımızın gücü yahut içine doğduğumuz cinsiyet olmadığını hepimize öğretmeyi hedeflemiştir. Aksine, Allah katında bizi birbirimizden üstün kılan şey takvamızdır.
Bunların hiçbiri dinin feminist bir revizyonizmi değildir; bizzat dinin özünde mündemiçtir. İslam’ın hakikati değişmezdir ve sarsılmazdır. Tavizsizdir; zira taviz verilmiş bir hakikat, artık hakikat olmaktan çıkmıştır. Öte yandan feminizm, gördüğümüz üzere, daha kendisini bile tanımlayamamaktadır. Fırkaları temel öncüller üzerinde birbirleriyle çelişmektedir. Cinsel devrimin kadınları sömürmesi, erkek çocukların sistemik başarısızlığı ve azalan kadın mutluluğu paradoksu gibi pratik sonuçları, bizzat vaat ettiği özgürleşmenin altını oymaktadır. İslami bir kisveye büründüğünde ise açıkça irtidat edenden sinsice aşındırıcı olana ve sessizce atmosfere yayılana kadar uzanmakta; üstelik en tehlikeli biçimleri çoğu zaman en gizli olanları çıkmaktadır.
[Çevirmen Notu: Kaynak metindeki eksiltili “as a compromised truth is nothing but” ifadesi, “taviz verilmiş bir hakikatin yalnızca tavizden ibaret kalacağı / hakikat olmaktan çıkacağı” anlamında kullanılmıştır.]
Göstermiş olduğumuz üzere, feminizmin baskın hale gelen kolları —özellikle cinsel normlar ve iş gücüne katılım söz konusu olduğunda— seçkin erkeklerin, devletin ve piyasanın teşvikleriyle uyumlu olan kollarıydı. Kadın mutluluğuna dair literatür, her dürüst muhatabı durup düşündürmesi gereken ampirik soruyu ortaya koymaktadır: Eğer özgürleşme tartışmasız bir biçimde kadın yararına idiyse, kadınların beyan ettikleri iyi oluş düzeylerinde neden sürekli ve giderek derinleşen düşüşler gözlemliyoruz?
Öyleyse Müslüman kelâmcıya, Müslüman eğitimciye ve Müslüman kuruma düşen sorumluluk; feminizmi görmezden gelmek ya da yalnızca kınamakla yetinmek değil, onu derinlemesine, tam bir kesinlikle ve kendi kavramlarıyla anlamak ve ardından savunulmaya muhtaç olan sistemin bizimki değil, onlarınki olduğunu bilmenin verdiği özgüvenle İslami alternatifi ortaya koymaktır. Allah bize şöyle buyurmaktadır: “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer mü’minler iseniz üstün olan sizlersiniz.”[28]
—
[Dipnot 28]: Kur’ân 3:139.
References
[1] Feminism, the qualities of females. In: Webster’s American Dictionary of the English Language. Revised ed. App. 963/1.
[2] “These attributes M. Lorrain designates by the terms infantilism and feminism.” Medical Times & Gazette. 24 Jul:105/1.
[3] Feminism [Internet]. Oxford English Dictionary. Available from: https://www.oed.com/dictionary/feminism_n?tab=meaning_and_use#4611048
[4] Pluckrose H, Lindsay JA. Cynical theories. Durham: Pitchstone Publishing; 2020.
[5] Qur’ān 59:14.
[6] Pluckrose H, Lindsay JA. Cynical theories. Durham: Pitchstone Publishing; 2020.
[7] Debate over the 15th Amendment divides abolitionists [Internet]. Teaching Social Studies; 2021. Available from: https://teachingsocialstudies.org/2021/08/27/debate-over-the-15th-amendment-divides-abolitionists/
[8] Nussbaum MC. The professor of parody [Internet]. The New Republic; 1999. Available from: https://perso.uclouvain.be/mylene.botbol/Recherche/GenreBioethique/Nussbaum_NRO.htm
[9] Webster F. The politics of sex and gender: Benhabib and Butler debate subjectivity. Hypatia. 2000;15(1):140–50.
[10] Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/gwao.12760
[11] De Beauvoir S. Interview with Friedan B. Saturday Review. 1975.
[12] Perry L. The case against the sexual revolution. Cambridge: Polity Press; 2022.
[13] Farrell W. The myth of male power. New York: Simon & Schuster; 1993.
[14] Farrell W, Gray J. The boy crisis. Dallas: BenBella Books; 2018.
[15] Stevenson B, Wolfers J. The paradox of declining female happiness. Am Econ J Econ Policy. 2009;1(2):190–225.
[16] Qur’ān 5:44.
[17] Horkheimer M. Traditional and critical theory [Internet]. 1937. Available from: https://criticaltheoryworkshop.com/wp-content/uploads/2018/03/horkheimer_traditional-and-critical-theory.pdf
[18] Ṣaḥīḥ Muslim 332c
[19] Sommers CH. Who stole feminism? New York: Simon & Schuster; 1994.
[20] al-Ghazālī. Iḥyāʾ ʿulūm al-dīn.
[21] Festinger L. A theory of cognitive dissonance. Stanford: Stanford University Press; 1957.
[22] Kahan D. Ideology, motivated reasoning, and cognitive reflection. Judgm Decis Mak. 2013;8(4):407–24. See also: Haidt J. The righteous mind. New York: Vintage; 2012.
[23] Qur’ān 2:228.
[24] Tooley J. The miseducation of women. London: Continuum; 2002.
[25] Qur’ān 49:13.
[26] Qur’ān 58:1.
[27] al-Wāqidī. Kitāb al-Maghāzī.
[28] Qur’ān 3:139.
*Gemini 4 Carbon ile tercüme yapılmıştır.
Metnin orjinali için bk:https://www.sapienceinstitute.org/pseudo-islamic-feminism/?scfm-mobile=1


0 Yorumlar