RAMAZAN’IN SON GÜNLERİNDEN biri. Kitap fuarına gelmiş birkaç arkadaşımla, Sultanahmet Camiinin geniş avlusunda sohbet ediyorum.Sözüm ona ‘gözlemde bulunmaya’ gelmiştim. Kulağım arkadaşlarımda, ortalığı gözlüyorum.

Derken, onca kalabalığın arasında beyazlatılmış kotu, pembe tişörtü, spor ayakkabısı ve at kuyruğu saçları ile, o kalabalığa hiç de denk düşmeyen birini seçiyor gözüm. Bana, fakülte yıllarında anfinin sağ-alt bölümünü işgal eden‘ezansız semt’sakinlerini hatırlatıyor. Bakıyorum; her standı didik didik dolaşıyor. “Nasıl bir kitap arıyor acaba?” Sonra standları aşıyor. Caminin avlu girişinde duruyor. Gireni, çıkanı seyrediyor. Dönüp git…miyor, geri dönüyor, birdaha seyre koyuluyor ve hemen oracıkta örtü satan ihtiyara birşeyler diyor.“Annesine Kadir Gecesi hediyesi alacak galiba” demedeyim ki, sağ ayağını eğip örtüyü dizine dayıyor, üçgen yapıyor ve evet, başına sarıp camiye giriyor.

Hem seviniyor, hem de onu o halde başka bir yerde görsem ‘özenti tip,’‘kompleksli kız’ gibi yaftalara mahkûm edecek üçbeş sene evvelki kafayapımdan dolayı utanıyorum. Ah peşin hüküm!

* *

Şimdi otobüsteyim. Yanımda o birkaç arkadaştan sadece biri var. ‘Körüklü’nün yığma insan dolu ön kısmından, in-cin top oynayan arka kısmına doğru ilerliyorum. Bir de ne göreyim! Elli yaş civarında, Ruh, İnsan ve Cin’i okuyan bir sakallı amca. Yanında onaltı-onyedi yaşında gösteren bir mesture hanım kız. Kızı olmalı. Elinde kitap yok. Kitap arıyor da değil. Sağ elinde tığ, sol işaret parmağına iplik dolanmış; oya örüyor.

Aklıma, iki saat önce camide gördüğüm manzara takılmış. Arkadaşıma, “Hangi gerçeğe daha yakın?” diyorum. “Galiba bu değil” diye cevap veriyor. Üzülüyorum.

Bu zıtlığın ışığında, bunca sene hep geleneğin üstüne kurulu Anadolu İstanbul’unda birer Yunan kolonisi gibi yer etmiş ‘ezansız semtler’i ve o semtlerin insanoğlu insanını birazcık daha tanımaya ahdettiğim bir gün, akşam üzere işten çıkar çıkmaz doğru eve değil, ‘oralara’ yolum düşüyor. İlk adım: Taksim. Durak o biçim kalabalık. Ama ne Beyazıt, ne Şehremini, ne de Bayrampaşa durağındaki kalabalığa benziyor. Sûretler ayrı, sîretler başka; elbiseler ayrı, eldeki eşyalar başka. Konuşmalar da öyle.

Az ötede, kolejli yüzlü birkaç genç—birinin elinde gitar var—şamata ediyorlar. Saçı ağarmış, dudağı allı 70’lik ‘hanfendi;’ 40’ındaki takım elbiseli, cilâlı siyah ayakkabılı, kıravatlı âmir ‘beyfendi;’ yaşlı ve bastonlu ve de ‘dinç’ edalı albay emeklisi tip; henüz 30- 35’inde, ama saçının yarısı kalmış, elinde bir çanta ile sırtında bir diğer çantaya sarı-yeşil-kırmızılı yığınla muhasebe defterini yüklemiş yönetici kılıklı biri; ötede gömleğinin yarısı dışarıda, sarı sakalından karışık iki ‘entel.’

Benim yakınımda üç parlak delikanlı var. Pek neşeli gibiler. Havadan-sudan değil, ayakkabıdan konuşuyorlar. Biri birinin ayağına basmış kazara. “Hooopsana oğlum. Ayağımda kaç milyon lira var, biliyor musun?” Ya sırtında? Pek mutlu olmalılar, diyorum. Kulağım yine onlarda. “Geçenlerde” diyor biri, “anneme giderken…” Hımm. “Anadan ayrı, babadan ayrı.” Dönüp yüzüne bakıyorum. Neşeli yüzün ortasında, gözler hüzün okuyor.

Onların da arkasında, billboard’a dayanmış, ayağında pembe spor ayakkabı, siyah pantolon, lacivert mont, pembe çizgili beyaz gömlek, göğsüne yaslanmış iki kitap, büyücek bir defter—üstünde Morten Harket, Pet Shop Boys ve Charlie Sheen var—başı önde, yüz hatları pek kasılmış, gözü kırkbeş derece açıyla bir noktaya dikilmiş, gömleğinin yakası dik bir hanım kızı tanıyorum.

O ara, bir otobüs geliyor: 59N. “Etiler, Narin Sitesi.”

O üç delikanlı arabaya atlıyor. Hanım kızımız da. 70’lik teyze de. Albay emeklisi tipli ihtiyar da.

Ben de atlıyorum.

* * *

Otobüste bir genç, dudağı allı yaşlı hanıma yer veriyor. Cevap: ‘cevab-ı red.’ Galiba genci kendisinden daha yaşlı sanıyor. Albay emeklisi tipli ihtiyar ise, kendisine yer vermeyen bir diğer gencin başına bastonu indiriyor. “Terbiyesiz! Bizim zamanımızda… Sen nasıl Cumhuriyet çocuğusun?”

Çocuk, bastonu eliyle kavrıyor. “Vermiyorum, anladın mı?” diyor. Pek kızmış. Yüksek sesle söyleniyor: “Çattık be. Manyak mı bu adam?”

Son durağa uzanıyorum.

* * *

Başka günler, başka son duraklara, ara duraklara, ilk duraklara varıyorum. Başka başka günler kâh cadde boyu, kâh sokak arası geziyorum. Sonra o dış dünyaların içine giriyorum. Kâh “Babamın işi şu sıralar iyi gitmiyor. Batsa da, burnu sürtülse” diyen delikanlıyı, kâh paşa torunluğundan miras kalan aristokrat zevkini dubleks mekânın dört bir yanına taşıyan eski hocamın ‘biliyor- yapamıyor’ açmazlarını dinliyorum. Sonra sonra, o tabloları Ankara’nın Tunalıhilmi’sinde, İzmir’in Alsancak’ında, Karşıyaka’sında devşirdiğim manzaralar ile birleştiriyor ve kafamda şöyle-böyle bir ezansız semtler krokisi çiziyorum.

* * *

Benim ilk etapta gördüğüm, sittin senedir tanıdığım İstanbul’un o vıcık vıcık çamuruna, salkım saçak apartmanlarına, kargacık-burgacık sokaklarına hiç benzemeyen çiçekli yollar, lüks apartmanlar, geniş villalar, dubleks daireler, buram buram parfüm, kat kat ağız-yanak boyası, benim aylık harcamamı kat kat aşan manto faturaları, geceyarısına kadar işyerinde çalışmalar, pencereden o ihtişamın içinde umutsuzca dışa bakan yaşlılar, emekli gümrük müdürü Hamdi Bey, en mutlu köşesinin belki de en dipteki kapıcı dairesi olduğu mekânlar, avizesinin ışıttığı geniş odayı cümle âleme teşhir eden apartman daireleri… Aristokratlar, bürokratlar, teknokratlar, akademisyenler, narsistler, megalomanlar, sinik’ler, psikopatlar, Zen’ler, meditasyoncular, ayyaşlar, rötaryenler, papatyalar, devedikenleri, şiş göbekliler, beyaz yakalılar, köşe dönücüler, daha bilmem neler.

Ama bunların hiçbiri beni ilgilendirmiyor. Varsın dolanıp durdukları benlikler, eneler batağında oynaşmayı sürdürsünler. Anlatsam hangisi dinler? Ne omuzu çöktüğü halde dik yürümeye kalkıp 2’ye katlanma gülünçlüğündeki albay emeklisi; ne yaşı altmış vakti geçmiş olduğu halde yüzüne kat kat boya vurup ciltlerine eziyet eden ‘hamfendi’ler beni ilgilendiriyor. O çöplükte, onca olumsuzluğa rağmen temiz, saf, fazilet namına bir yığın şey saklayan çiçek timsali orta yaşlılar, yaşlılar da; ne oraların hayatından, ne de oraların hayatında yadırganan dininden kopan insanlar da esasen beni ilgilendirmiyor. Her ne olursa olsun, iki ayrı dünyanın temsilcisi sakallı hacı emmi ile sakallı entel beyefendi’nin, Fatih ile Harbiye’nin uzlaşacağını da zannetmiyorum. Her ikisi aynı partiye oy verse de, her ikisi ayrıntılar bir tarafa aynı ‘seküler’ hayatı yaşasa da, uzlaşmaları pek zor, biliyorum. İkisi de ‘dediğim dedik’çi; biri Kemalist geleneğin, biri bir başka geleneğin “dediğim dedik”çisi, biliyorum.

Beni onlar değil, Sultanahmet’teki o hatun kız, Taksim durağındaki o hüzün okunan göz ilgilendiriyor. Küçükköy’lü Cihat ile Ataköy’lü Burçak, Çukurbostan’lı Süheyla ile Caddebostan’lı Ela arasında ayrım yapmıyorum, yapamıyorum. Onlar da genç; onlar da genç…

* * *

Teyzeoğlu Serdar, İzmir’in ‘karşıyaka”sına geçmiş, biraz kırgın, biraz da kızgın, mektup yazıyor: “Sadece bu Karşıyaka Lisesi mi; bütün okullar mı bilmem, öğrenciler öyle ki…” Ardından bin şikâyet, binbir suçlama…

İstanbul’un ‘karşı yakası’ndan bir genç, başka türlü yazıyor: “Ben birçok kişinin sahip olmak istediği büyük bir rahatlık içinde yetiştirildim. İstediğim yere gidip, istediğimi de alabiliyorum. Aileme göre, iyi bir anne-baba, çocuğuna çok para veren ve her istediğini yapmasına göz yuman kişilerdir. Oysa benbunların hiçbirini istemiyorum.”

Yolumun üstünde bir başka körpe vicdanla tanışıyorum. Fizik problemiçözdüğü kağıdın arkasında, fiziğin çözemediği problemleri tanıyorum. Pırıl pırılbir vicdan, vıcık vıcık bir dünyaya “Hepimizin yüzüne bencilliğini haykırmakisteyip de, haykırmamak acı veriyor insana” diyor. “Kendime insan demek bilebeni sinirlendiriyor. Çünkü, insan vardır, insan vardır. Acaba içimizden kaç kişikendisinin gerçek bir insan olduğunu iddia edebilir?”

Biliyorum: O bencil, o enaniyet küpü, o menfaatçi, o gösterişin paçalardanaktığı sırılsıklam yağlı dünyanın zahiren mutantan, gerçekte kuru ‘tarz-ıtelâkkî’sine yönelmiş bir isyan bu. “İnsanlık bu ise, insanlığımı size bırakıyorum” deyip ‘istifa’yı düşünecek kadar saf bir kalbin, temiz bir vicdanın dile gelişi.

Ama ötesi var: “O zaman geriye ne kalır? Ne olurum? Boşlukta gezen bir nokta. Sorumsuz, amaçsız, isteksiz, arzusuz, anlamsız bir hiç. Kararsız,anlamsız, tekdüze bir insan olmak da istemiyorum.”

* * *

Ve işte orada ‘arayış’ başlar. Gerçek dünyadan kaçış değildir bu; kağıttan bebekler ile boyadan putlar dünyasından gerçek dünyaya kaçıştır—eğer ille de‘kaçış’ kelimesini kullanacaksak.

Ve işte orada, bir yığın keşmekeş yaşanır. Kalınmayacak yer bellidir.Sığınılacak yerin ise, adresi yoktur. Akıllar dolanır durur, aklın başı döner.Bakarsınız, bir gün Zen’e takılmış, bir gün ruhçulara, bir diğer gün meditasyon’a, ertesi gün varoluşçulara, sonra bir başka yere. Çoğu içinden çıkamaz; kendini uyutmayı seçer. Ya disko’dur; ya ‘Alcoholics’ yazılı, saçma sapan, alkol gezindiren bir tişörtle ‘Bağdat turu’dur; ya da gereğinde, adı üstünde uyuşturucudur. Başka yolları da var: aileye karşı içe kapanmalar,yalnızlıklar, dağınık saçlar, onca paranın ortasında yırtık-pırtık kotlar, pejmürde kıyafetler, bas bas heavy-metal şangırtıları… ya da üşenmeden duvara kazınmış“PLEASE, DON’T TRY TO UNDERSTAND ME”ler: “Lütfen beni anlamaya çalışmayın!”

Gerisinde, beş kelimelik bir diğer cümle: “Çünkü, kendimi ben de anlamıyorum.”

Evet, Burcu da, Soner de, İmge de, Melis de ‘ne istediği’nden emin değildir;ama emin oldukları bir şey vardır: ‘ne istemedikleri.’

Hayatın özüne hiç inilmeyen, insanlığın hep görünüşe mahkûm olduğu,çocukluklarından beri içinde yaşayageldikleri o yaşayış tarzını hep yaşamayı hiç istemezler.

* * *

O gençlerden birisi, “Aslında, zaman zaman onlar da—ailesini kastediyor—
girdaba girerler, şaşırırlar, aranırlar; ama içinden çıkamazlar” diyordu bana.

Bir diğeri, şiir defterini vermişti. Son şiir, “Bir İsyanın Hikâyesi” başlığını
taşıyordu:
“Bir boşlukta yürümüşüm
gitmişim gidebildiğim kadar
gitmişim alabildiğine.
…
Özgürlük diye
inançlarımı satıp
mutsuzluğu kökünden satın almışım.”

O halde o yaza dursun, anası yetişmiş hemen. Vicdanı ağlamış; ama anası
oğlunun ağlayan vicdanını bir güzel susturmuş. Kalbi ağlamış; anası timsah
şefkatiyle sarılmış o yüreciğe:

Tıpkı, “Pink Floyd’un annesi” gibi:

“Ağlama bebeğim

Annen seni şimdi uyutacak.”

Ve uyutmuş annesi. Bir ara uyanacak olmuş. Babası yetişmiş imdadına. ‘Cat
Stevens’ın babası’ gibi. O çok görmüş, çok şey becermiş, çok şey yapmış adam,
başlamış mağrur çehresinin altındaki üstü tıraşlı çeneyi oynatmaya:

“Sırası değil şimdi bir değişiklik yapmanın
Rahatla biraz, boşver
Çok gençsin daha, senin hatan bu
Bilmen gereken çok şey var daha
Bir kız bul kendine, sakinleş
Evlenebilirsin de istersen
Bak bana, yaşlıyım, ama mutluyum
Ben de senin gibiydim bir zamanlar.”
“Şeyy, bak baba!” diyecek olmuş. Diyememiş. Nasıl söylesin ki?
“Ne zaman söyleyecek olsam
Sırtını dönüp gidiyor yine
Hep böyle oldu, hep aynı eski hikâye
Konuşmaya başladığım andan beri
Dinlemem emredildi.”

* * *

Öyledir, öyledir. Ne de olsa, ‘Cumhuriyet çocuğu’dur babası. Anası daöyledir. 20’lerin, 40’ların o pek ‘cumhurî’ devrinin tek tip insan fabrikasıokullarında ‘yontularak’ bugüne gelmişlerdir. Her sokağa çıkışlarında ikibaşörtülü nine, bir sakallı hacı amca görür görmez, İvan Pavlov’dan miras ‘şartlırefleks’ makinesini işletip “Yobazlar, gericiler, çağdışı kafalar. Memleket nereye gidiyor? Avrupa’yla boy ölçüşmemiz için…” deyip dura dura taassubun,yobazlığın, çağdışılığın en katmerlisine muhatap olmuşlardır. Ama bilmezler.

Buralarda, Hürriyet’in, Milliyet’in yalan üstüne az gerçek formüllü “Çağdışı kafa! İzinsiz dışarı çıkan kızını hastanelik etti” türünden haber salatasını Allah’ın her günü afiyetle yiyen insanlar, “Bu devirde şu kafaya bak” diye diye cıkcıklarken, ‘o kafa’nın yaptığının sekize katlanıp ikiye bölünmüşünü bile yapıverirler.

İşin gerçeği budur. Bakmayın, buralara ‘modern’ falan dendiğine. Siz öyle sanın. Taassup ararsanız, buralarda katmerli mi katmerlisi var. 1930 modelinden;üstelik ‘tek parti’ ilâveli. Ama o ne ceberuttur, o ne despotizmdir, o ne yobazlıktır ki, yazılmaz, çizilmez, konuşulmaz. Taassup, mutaassıbın yanına kâr kalır.

Bir gün o evlere girin isterseniz. Girin de, nasıl ‘çağdaş yobaz’ olunurmuş,görün. Her biri, boş başaklar gibi mağrur ve dik; ve bomboş. Her biri, meyvesizağaçlar gibi sivri ve uzun; ve meyvesiz.

* * *

Aklı olanın tercihi, olgun başaktır. Aklın tercihi, bücür de olsa, meyveli ağaç olur. Ama ne çare! Oraların genci öylesini göremez ki. Boşluğunun farkına varmayacak kadar boş kafalara derdini anlatmaya çalışır. Anlaşılamaz. Eliot,“Çocuk büyütürler anlamadıkları / Ve kendilerini hiç anlamayacak çocuklar”sözünü, oraların insanını düşünüp yazmıştır sanki.

Ve kimi genç, anlaşılmazlığını kaderi bilip, kendi kendine şarkılar mırıldanır:

“Ağladım durdum hep
Bildiğim herşeyi içime gömerek
Kimseyi kırmamak için razı olacağım buna
Ama asla böyle değil, eminim.”

Arayışa 17’sinde başlamıştır. 22 yaşında böyle düşünür ve vicdanına rağmen,
o insanlık öğüten çarkın içinde kalır. Yaş 27 olur, çark kolundan-eteğinden
tutmaya başlar. Yaş 32 olunca, çarkın göbeğinde, girdabın tam ortasındadır artık.
Boğulmuştur. Yaş 42. Bu defa, onun oğlu, mırıldanıyor: “Ağladım durdum hep/
Bildiğim herşeyi içime gömerek…”

* * *

Kimisi o fasit daireyi de görür; ama bir türlü içi ısınmaz. Sevemez, istemez.Sorusu vardır, cevabı yoktur. Cevap bulunur mu, bilinir mi, bilmez. Soru ile cevapsızlık arasında ezilir, büzülür ve sonuçta, çareyi kendini sıfırlamada bulur.Daha üç-beş gün önce onuncu kat’tan atlayan Nil gibi. Analar-babalar bir türlü anlamazlar. “Hiçbir sebep yok, hiçbir sıkıntısı yok” derler. “Arabası var. Dersleri iyi. Kayak yapardı. Yaşadığı toplumda sevilirdi. Neden intihar ettiğini anlamıyorum.”

Özür kabahattan büyüktür hep. Hayatı bunlardan ibaret görmek, sadece bunları çocuğun önüne sürmek, başka herşeyi, ama herşeyi gömmek, yummak,kapatmak intihar için yetip de artmaz mı yoksa?

* * *

Ve kimileri, yaşamayı tercih eder. “Madem o değil, bu da değil” yerine, “Hem o, hem bu!” der. Bir ‘seküler’ ve de ‘viskisini de içen, Cuma namazını da kılan’yahut “mini eteği de giyen, mevlid de dinleyen” çelişkinin insanı olarak hayatını sürdürür. Evet, büsbütün zıvanadan çıkmışlara göre bu da evlâ sayılır; ama o çelişkiler yumağı insanı ne öldürür, ne de oldurur.

* * *

Kimileri, orada boğulmaz. Daha saf, daha gerçek olanın peşini bırakmaz.

“Hem o, hem bu” uzlaşmacılığı yerine, aklıyla, kalbiyle, vicdanıyla sorar durur:

“İnsan ne? Hayat niçin? Dünya ne?”

Sorular, insanı başka iklimlere götürür.

* * *

Bir başka ‘kimileri’ ise, ‘Mevlâ’yı bulma yollarında Leyla’dan geçme faslına geçer. Vicdanı güneşi arar iken, ışığı kendinden olmayan ay’lar ile buluşur. Olsa olsa bir ‘ara durak’tır ay; ama takılır kalır. Işığı bulur gerçi, ama o ay’ın yansıttığı kadarı ile bulur. Işığı görür, ama aynanın verdiği renk ile görür. Kimisi, oralara uğrasın ya da uğramasın, aramayı sürdürür. “Şimdi bir yol var”der. “Ve biliyorum / Gitmeliyim tâ uzaklara / Gitmeliyim, biliyorum.”

Ve gider.

“Öfkemi
duvarlarla birlikte parçalayacağım
And içiyorum
Bu karanlıklar ülkesinden
Bir tek yol bile olsa
Bulup kurtulacağım”
diyerek, gider.

Mâlûm: “Erişir menzil-i maksûduna âheste giden.”

* * *

Kimisini siz de tanırsınız. O bir türlü söküp atamadığımız Fatih-Harbiye ikiliği içinde sizden ayrı, size yabancı, başka dünyanın insanı gördüğünüz birisidir esasen. Belki aynı sınıftasınızdır. Ama ayrı ayrı yerlerde oturursunuz. Meselâ, Filoloji’den arkadaşım Mustafa’nın arkadaşı gibi, senelerini yurtdışında geçirmiş, ‘asortik’ bir genç kızdır. Bir sene, iki sene öyle geçer. Üçüncü senenin bir günü, başına bir örtü almış görür, şaşarsınız. Sonra duyarsınız: Aradaki yirmi iki yaş farka rağmen kızıyla güzellik yarışına giren annesi Kadıköy-Bostancı dolmuşunda, o pek medenî, pek modern, özgürlükçü ve çağdaş hanımefendi ve beyefendilerin huzurunda kızcağıza etmedik hakaret bırakmamıştır. “Hadi, devam et bakalım. Her yerde rezil ederim seni. Görürsün sen. Bakırköy’e kapattırırım vallahi.”

Kimsenin de gıkı çıkmaz, iyi mi?

Yahut, Halis’in Sosyoloji’deki sınıf arkadaşı gibidir kimi. Birinci sene pek bilmezsiniz. İkinci sene, ummadık bir anda ‘asortik’ diye tepeden veya dipten baktığınız hanım kızın o haliyle beş vakit namaz kıldığını, sizin tutmadığınız altı gün orucunu bile ihmal etmediğini, sizin 11’de yattığınız kandil gecesinde sabahladığını öğrenirsiniz. Önyargıları mosmor eden, peşin hükümleri utandıran hoş bir sürprizdir bu. Ertesi yıl, bir sürpriz daha: Daha ilk derse, mesture gelir.

Veya, tipine ‘gıcık olduğunuz’ bir delikanlıdır. Kolej mezunudur. ‘Şımarık’tır.Bir gün, namaza başlamış diye duyar, şaşırırsınız. Sonradan öğrenirsiniz. Hem de, Sibirya şartlarında namaz kılmaktadır. Babası evde namazı yasaklar. Rükua eğilir, arkadan tekmelenir, yüzüstü yere düşer. Abdest alamasın diye odaya kilitlenir. “Bu çocukta bir bozukluk var” galiba diye ruh doktoruna götürülür, normal çıkar. “Oğlum böyle olursan, ben intihar ederim” tehditleri eder anası.Babası “Bu işin başka yolu yok. Kenan Evren’e gitmek lâzım” diye söylenir.

* * *
İşte böyle bir hengâmedir sürer gider. Kimliğini arayanlar ile despot taslakları,
arayış gençleri ile kaşarlanmış yobazlar arasında, bir hengâmedir sürer gider.

Bir yanda kendi iç dünyasındaki zıtlar savaşını iyinin, güzelin, doğrunun
lehine kazananlar olur; diğer yanda, iç dünyasının savaşını çoook seneler önce
‘eksi’nin yönünde kaybetmiş olup, evladına karşı da baştan kaybedilmiş bir
savaşı kazanma gayretini sürdürenler…

Ama sonuç değişmez. Sular tersine akmaz zira. Sadece akıntıya kürek çekenin
küreği kırılıp sandalı parçalanır.

Öylece bire iki, üçe beş eklenir; onbir, yirmiiki… derken, ezansız semtlerde,bir süreçtir yaşanır.

Bu sayıya her bir yeni ilâve, ‘ezansız semtler’de yaşamış Yahya Kemal’in o
talihsiz “Minaresiz ve ezansız semtlerde doğan, Frenk terbiyesiyle yetişen Türk
çocukları dönecekleri yeri hatırlamayacak” hükmüne indirilen ve galiba onu da
sevindirecek yeni bir darbe olur.

Hükmü yanlıştır gerçi, ama mazurdur Yahya Kemal. Bilmez ki, insan her yerde insandır. Doğduğu yer neresi olursa olsun, fıtratı aynı hamurdandır. Şu semt, bu ülke, şu ev, bu aile, pek farkı yoktur.

* * *

İşte böyle Yahya Kemal Bey! Siz, bir büyük sırdan gaflet etmişsiniz.

Ezan semtlerde değil, kalblerde okunuyor…

* * *

Metin Karabaşoğlu – Medeniyetin Arka Sokakları,syf.84,93

O yüzden, nasıl kazanmış olurlarsa olsunlar, bolca para kazananlar ‘değerli’ oluyorlar. Bunun başkalarının kanını emerek, yani faizle mi; ahiretin tarlası olan şu dünyayı boş eğlencelerle geçirmeye sevkeden müzik, komedi, futbol vs. yoluyla mı; insanları ihtiyacı olmadığı halde tüketime sevkeden israf tuzağı reklamlarla mı, buna benzer başka bir yolla mı kazanıldığı kimseyi pek ilgilendirmiyor. ‘Sonuç’a ulaşılmışsa, o sonuca ne yolla ulaşıldığını soran eden olmuyor.

Oysa Rabbimiz, gözünü ‘sonuç’a diken insanlığa, sonuçtan çok daha önemli olanın ‘araçlar’ olduğunu bildiriyor. Yürünen yol doğru olduktan sonra, o yolun sonuna erişilip erişilmemesi, ancak ikinci planda anlam taşıyor. Meselâ, insanlara ilâhî vahyi iletip onları tek bir Rabbe kul olmaya çağırmakla yükümlü bir nebi, Yunus aleyhisselâm gibi, tek bir insana bile bunu kabul ettiremese dahi, yine de vazifesini yapmış oluyor, yine nebiler arasında anılıyor. Yine bu sırdandır ki, yeryüzünde hakikatın hükümferma olması yolunda maddî manevî cihada girişen biri, ölmesiyle, bu çağın anlayışına göre ‘başarısız,’ ama gerçekte‘şehîd’ oluyor. O yüzdendir ki, Resul-i Ekrem’in (a.s.m.) bir beldeye tebliğ için gönderdiği kırk sahabiden biri, tuzağa düşürüldükleri ve mızrağın göğsünden girip sırtından çıktığı dakikada, “Vallahi zafere ulaştım” diye haykırabiliyor.

Kısacası, ehl-i dünya için ‘başarı’nın ölçüsünü ‘sonuç’ belirlerken, hakikat dairesinde ‘gidilen yol’ belirliyor. Doğru yolda giden, velev ki sonuca ulaşmış olmasın, ‘başarılı’ oluyor.

Bütün bunları niye anlattık derseniz, ‘sonuç’a endeksli bir çağda, büyük hayat imtihanı dahilinde bir dizi ‘sınav’la da yüzyüze geliyoruz. Okullardaki imtihanlar, koleje giriş sınavları, Anadolu Lisesi sınavları, işe giriş sınavları; ve bilhassa, üniversite sınavı… Bu sonuncusu, hayatın sonraki tüm dilimlerini şu veya bu düzeyde etkilediği görülen, ve herkesin kazanmayı arzuladığı, zaten o yüzden girdiği bir sınav.

Ve bütün bu sınavlarda, özellikle sonuncuda, kazananı da, kaybedeni de ilgilendiren çift-yönlü kayıplar ve kazançlar yaşanıyor.Meselâ, kazananlar, bir gurur veya zafer sarhoşluğu içinde, kazandığı halde kayba düşebiliyor. Gerçekten öyleleri var ki, sonuca ulaşmışsa gururlanıyor; ve ‘gurur’ kelimesinin asıl anlamının ‘aldanmak’ olduğu bilinirse, aldanıyor! Zira,Allah’ın verdiği aklı, hafızayı ve yine Allah’ın ihsanı olan kazanma sonucunu kendisine mal ederek; Rabbine ait olanı kendisinin bilerek, yanılgıların en büyüğünü sergiliyor. İşte bu sırdan olsa gerek, Allah’ın yardımı ile fethin geldiğini görmedin mi, diyerek başlayan Nasr sûresinin sonunda, zafer karşısında ‘istiğfar’a çağırıyor Rabbimiz bizi. Zira, insan zaferle birlikte ‘zafer sarhoşluğu’ da yaşayabiliyor.

Diğer taraftan, kazanamayanlarda bir ‘başarısızlık’ duygusu hâkim oluyor.Eziliyor, büzülüyor. Hayat bir Kadîr-i Rahîm’in kudret ve rahmetine değil, bir ülkedeki bir sınavın, meselâ üniversite sınavının sonucuna bağlıymış gibi, imanî ölçülere yakışmayan ümitsizlik ve bedbinlik örnekleri sergileniyor.

Oysa, nasıl kazananların bunu gurur değil şükür sebebi kılmaları gerekiyorsa, kaybedenlerin de bunu ümitsizlik değil muhasebe konusu yapmaları gerekiyor:Bu sonuç, başarılı bir neticeye ulaşmak için Rabbimizin koyduğu kurallara uymadığımız için mi alındı? Öyleyse, bu kurallara uygun biçimde, ilgili sınavın hakkını vererek çalışmalı. Hayır, biz gerekenleri yaptığımız halde mi kazanamadık? Öyleyse, yeterince ‘başarılı’sayılırız.

Kısacası, şu imtihan dünyasındaki tüm sınavların, ilâhî rahmetin kapısını çalma anlamı taşıdığını bilmemiz gerekiyor. O kapı, genellikle ilgili sınava hakkını vermeyenlere açılmıyor. Bunu bir ümitsizlik konusu değil, daha ciddi çalışma konusu kıldığımızda ise, bir musibet, ardısıra gelecek binlerce kazancın önsözü oluveriyor.

Öte yandan, sınava hakkını vererek kazanan nice insan, bunu kendine mal ederek, ne yazık ki kazandığı halde kaybediyor!

Metin Karabaşoğlu – Gölgeler ve Işıklar,syf.29-30

Bu son husus, henüz ilkgençlik yıllarında Said Nursî’nin ruhunda da ma’kes bulan bir gerçektir. O da, bir milyon sene şahane bir hayat mı, yoksa öyle şaşaalı olmasa da ebedî bir hayat mı istediğini ruhuna sorduğunda aldığı cevap,“Cehennem de olsa, beka isterim”dir.

Kısacası, ölümsüzlük, fıtratın vazgeçilmez bir özlemidir. İnsanoğlu, ilk insandan bugüne, sürekli ‘ölümsüzlük özlemi’yle, yani ‘sonsuzluk arzusu’yla haşir-neşir olmuştur. O kadar ki, İblis’in Âdem’i (a.s.) kandırması bile ancak ‘ölümsüzlük’ kozunu kullanarak mümkün olmuştur. Âdem’in yediğinin elma mı, buğday mı, başka birşey mi olduğunun pek önemi yoktur; her ne ağaçtan yemiş ise, onu ‘şeceretu’l-huld’ bilerek yemiştir. İblis, bu ağacın ‘ölümsüzlük ağacı’olduğunu söylemiştir ona; bunun meyvesini yersen ‘beka’ meseleni çözersin demiş, ancak o şekilde aldatabilmiştir.

İşte, ölümün tartışmasız bir gerçek, ölümsüzlüğün de vazgeçilmez bir özlem olmasıdır ki, çağlar boyu, ‘sonsuzluk’ iklimlerinde dolaştırmıştır insanları. Kulağını vahye, kalbini imana, aklını dinin hakikatine açık tutmuş olanlar için, bu sonsuzluk özleminin iksirini bulmak pek o kadar zor olmamıştır. Çünkü, ilâhî vahiy, öncelikle insana kâinatın Sâniini bildirmiştir çağlar boyu.Şu kâinatı vareden Zât-ı Zülcelâl, Kadîr-i Mutlaktır, Alîm-i Mutlaktır, Rahîm-i Mutlaktır… O halde, bütün beşerin en ziyade istediği şey olan ebediyeti verecek;o sonsuz adaleti ile, asileri cehenneme, itaatkâr kullarını cennete göndereceği bir âhiret yurdunu var edecektir. Kudreti mutlak olduğuna göre, bu O’na ağır gelmez. Hem, her bahar gösterdiği haşir-neşir nümuneleri, birer ‘yeniden diriliş’ müjdesi hükmündedir.

Buna karşılık, ‘felsefe çizgisi’ diye özetlenen ve en bariz özelliğini dinin cevap veriyor olduğu sorulara dine sırtını dönerek cevap bulma arayışının oluşturduğu bir akım da insanlık tarihi boyunca var olagelmiştir. Ki, filozofların hatırı sayılır bir kısmı bir Yaratıcının varlığını kabul etmezken, Yaratıcıyı kabul edenlerin büyük çoğunluğu da onu bir Kadîr-i Mutlak olarak tanımaz. O, koyduğu kanunların mahkumu olan, kötülüklere mani olamayan, sebeplerin işine ortak olduğu ‘eksik’ bir ilahtır onların anlayışınca. Bu bakımdan, ister bir Yaratıcıya hiç inanmıyor olsun, ister böyle ‘eksik’ bir uluhiyet anlayışı taşıyor bulunsun, felsefenin kendi öncüllerinden hareketle ‘ebedî bir âhiret âlemi’ düşünmek ya zor yahut hepten imkânsızdır.

Ama felsefenin en büyük açmazı da işte buradadır.

Hele hele o, son asırlarda olduğu üzere maddeciliğin olabildiğine hükümranlığı altında ise, bu açmaz katmerlenmektedir.

Zira, felsefenin ölümü bir ‘son;’ ölümden sonrasını ile ‘yok oluş’ olarak sunmasına karşılık, insan fıtraten ölümsüzlüğü istemektedir.Bu duygu, bu talep, bu istek etle-tırnak misali insan ruhuna yerleştiği;insanlıktan vazgeçmeden bu istekten de vazgeçilemediği için de, felsefe ‘ara durak’lar bulmaya mecbur kalmıştır. Bunun en birincisi ise, hayatı boyunca eğlence, sefahet veya iş peşinde koşarak ruhun bu arzusunu unutmak veya uyuşturmaktır. Fakat, bu pek sadra şifa olamamakta; en azından ‘ayık’ ve ‘uyanık’ kalınan anlarda, ölümsüzlük arzusu kalbin çeperlerine güm güm vurmaktadır.

Bu yüzden de, felsefenin bulduğu ilave avuntular vardır. En basitinden, kendi varlığının çoluk-çocuğu ile ‘bir şekilde’ devam edeceğini düşündürür insana. Sonra, insanın ‘asabiyet’ damarını kullanarak, kendisi ölse de, ırkının, toplumunun yaşayacağını düşündürerek teselli eder. Bir diğer avunma tarzı ise, ‘eserleriyle’ yaşayacağıdır.

Nitekim, evlatlarının çokluğuyla övünmenin, soy-sopla gururlanmanın, milliyetçiliğin yahut sonsuza dek yaşayacağı ümit edilen devâsâ eserler, anıtlar, heykeller yapmanın felsefe çizgisinin işi olması bir rastlantı değildir. Ne var ki, bütün bunlar insanın ölümsüzlük arzusunu bastırmaya yetmiyor olmalı. Woody Allen gibi inançsız bir mizahçı, vaktiyle New York Times’a yazdığı çok ciddi bir yazıda “Ben eserlerimle ölümsüz olmak istemiyorum.Ölmeyerek ölümsüz olmak istiyorum” dediğine göre… Âhireti yaratmaya muktedir bir Kadîr-i Mutlak’a ve O’nun âhiret yurdunu iktiza eden rahmet, kerem, adalet gibi sıfatlarına olan imanını yitirmiş maddecilerin işte bu ‘ölmeyerek ölümsüz olma’ tutkusunun geçmişi, Eski Yunan’a izafe edilen ‘nektar’ efsanesine kadar uzanıyor muhakkak. Dahası, hemen tüm eski medeniyetlerde bir ‘ölümsüzlük iksiri’ arayışını buluyoruz.

Bu arayışın modern bir versiyonunu ise, Batıda sayıları ve okuyucuları giderek artan Longevity türü dergiler yahut kitaplar oluşturuyor. Bu eserlere bakarsanız, şu yemeği yemek, sabahları bu sporu yapmak, akşam üzeri şu şekilde oturmakla, insan ömrünü uzatabilir. Hem, kimi Batılı bilim adamlarının, aslında insanın 350-400 yıl yaşayabileceği türünden açıklamalarının tercümesini şu diyarda iman karşısındaki tavrı açıkça belli bir gazetenin ekinde okumak da tesadüf olmasa gerek. Bu yolda bulunmuş bir üçüncü modern avuntu ise, şu an tedavisi bulunmayan bazı hastalıklara yakalanmış insanların, bu hastalıkların tedavisi bulunduğunda yeniden aktif hayata dönmek üzere kendilerini dondurtmaları.

Ama bütün bunlar da işe yaramıyor. Sonuçta, dörtyüz yıl da yaşansa, veya filanca yemeklerle hayattan diyelim ki on senede kazanılsa, bir hastalığın tedavisi sonradan bulunmuş da olsa, bütün kapılar ‘ölüm’e dayanıyor.Dolayısıyla, ölümsüzlük arzulayan insan ruhu, yine de yaralanıyor!

İşte bu aşamada, yeni ve daha güçlü bir avuntu devreye giriyor: genetik kopyalama. Buna göre, insan bedeninden bazı parçalar alınıp, genetik kopyalama suretiyle insanın ‘kopya’ları üretilebilecek; insanın başına bir kaza gelse bile, hiç olmazsa o ‘kopya’ları yaşamayı sürdürecek.

Bu olur mu, olmaz mı; olursa neler olur, ayrı bir konu. Ama, böyle bir ‘ihtimal’in şu modern çağda bu kadar velvele ve hayretle karşılanması, hele hele inanmayan bazı yazarların ruhlarının ölümsüzlük arzusuna böylece bir menfez bulduklarını ifade yahut ima eden yazılar yazması boşuna değil. Bir Kadîr-i Mutlak’ın varlığına ve asıl olan âhiret yurduna olan imanını kaybeden modern dünya, imanın bir çırpıda çözdüğü en hayatî problemi kendi elleriyle aşmaya çalışıyor. ‘Genetik kopyalama’ serüveninin fıtrat ve hakikat açısından tercümesinin sonucu, işte budur.

Metin Karabaşoğlu – Gölgeler ve Işıklar,syf.32-34

Zahiren birbiriyle çelişir gözüken, o yüzden sathî nazarların bilhassa birine iliştikleri iki hadise örnek olarak, “Evleniniz, çoğalınız! Ben Mahşerde ümmetimin çokluğu ile övüneceğim”[Beyhaki] hadisi ile, “[Ahir zamanda] ümmetimin en hayırlıları, az çocuklu olanlarıdır”[45] hadisi gösterilebilir.

Değişik ortamlarda tecrübe edebildiğim kadarıyla, bu hadislerden özellikle ikincisi itiraza medar olmakta; bu hadisten aldıkları dersi dile getiren insanlara, “İyi de, şöyle bir hadis var ama” denilerek, itirazın mesnedi olarak diğer hadis sunulmaktadır.

Halbuki, sathî nazarların zahiren birbiriyle çelişir durumda gördüğü bu iki hadis, hakikat-ı halde birbirini takviye edip tamamlamaktadır. İkinci hadisin mesajı, en iyi biçimde, diğer hadis de nazarda tutularak anlaşılmaktadır. Dikkat edilirse, bu hadislerden ilki, belli bir zamanı sözkonusu etmeksizin genel bir hükmü ve umumî bir teşviki ifade etmekte; ikinci hadis ise bu umumî teşvike bir istisna getirmektedir. Herkesin kolayca görebildiği gibi, iki hadis de ‘çoğalma’yı teşvik etmekte; ancak, ikinci hadis meselâ ahir zamandaki ümmete çok çocukla değil, az çocukla ‘çoğalma’yı tavsiye etmektedir.

Bu kayıt ve istisnanın bir çelişkiyi değil, ilgili zamanın mahiyetine dair bir nebevî ikazı dile getirdiği ise, her iki hadiste de mevcut bir ifadeden anlaşılabilir. Bu ifade ‘ümmet,’ daha doğrusu ‘benim ümmetim’ ifadesidir. Resûl-i Ekrem aleyhissalâtu vesselam ümmetini evlenip çoğalmaya, böylece ‘ümmetinin çokluğu’nu temine teşvik ederken, ikinci asırdan sonra ‘ümmetinin en hayırlıları’nın ‘az çocuklular’ olacağını bildirmektedir. Demek ki, ahir zamana doğru, evliliğinin meyvesi olan çocuklarını ‘ümmet-i Muhammed’ olabilecek bir şekilde yetiştirme imkânı mü’minler için daralmakta ve zorlaşmaktadır. Böyle bir zamanda bir mü’minin çok çocuklu olması illâ ki onun ‘ümmet-i Muhammed’i çoğalttığı anlamına gelmemektedir.

Böylece Resûl-i Ekrem mucizevî bir şekilde zaman ilerledikçe ‘ümmet-i Muhammed’ tarifine dahil olabilecek çocuk yetiştirmenin zorlaşacağını bize haber vermektedir. Önceki devirlerde, hele Asr-ı Saadet ve onu takip eden asırlarda, mü’minler rahatlıkla çok çocuk sahibi olabilmiş, ve onların her biri ‘ümmet-i Muhammed’ tarifine dahil olabilmiştir. Zira, o dönemde umumî ortam bozulmuş değildir. Meselâ sokak, çocuğun bozulduğu yer değil, gelişip terakki ettiği yer hükmündedir. Çocuğun insanî ve manevî gelişimi için, anne babanın özel bir gayreti şart değildir; sokak da dahil, her ortam bu gelişim için bir imkân sunmaktadır.

Örnek olarak Asr-ı Saadeti düşünürsek, bir sahabinin on, onbeş, hatta yirmi çocuk sahibi olması anlaşılabilir birşeydir. Zira, anne babanın çocukla teke tek, çok yoğun bir ilişki içinde olması gerekmemektedir. Çocuk sokağa çıktığında, oyun arkadaşı sahabi çocukları, yolda beride gördüğü büyükler ise hepsi de Hz. Peygamber’in ifadesiyle ‘yıldız misali’ insanlar, yani sahabilerdir. Yalan, fısk, kumar, hırsızlık, iftira, sövüp sayma, müstehcenlik… bu çirkin hal ve fiillerin ise esamesi okunmamaktadır. Umumî ortam kirlenmiş olmadığı, bilakis nuranî olduğu için, sokak dahi çocuğun ‘ümmet-i Muhammed’e dahil olmasına vesilelik edebilmektedir. Sözün kısası, bir mü’minin her bir çocuğu için çok fazla zaman ayırması gerekmemektedir. Sonraki çağlarda, hele ahir zamanda tek bir çocuğun insanî ve imanî terbiyesi için anne babanın harcadığı zaman,İslam’ın bu ilk asırlarında üç, beş, on, onbeş çocuğun terbiyesi için pekâlâ kâfi gelmektedir.

Sözün özü, iki hadise de beraberce bakıldığında alınacak ders, zaman ilerledikçe, çocuğun insanî ve imanî terbiyesinin kendilerine emanet edileceği ortamların ve insanların giderek azalacağı; bu işin, giderek artan oranda, anne babaya kalacağıdır. Bu yeni zamanın çocukları, önceki asırlarda belki on çocuğa ayrılan zamanı birine yahut ikisine ayırabildiğimiz takdirde ‘ümmet-i Muhammed’ olabilecek bir imanî terbiyeye kavuşmaktadır.

Velhasıl, iki hadisin beraberce verdiği ders uyumludur ve anlamlıdır. İki hadis de, Hz. Peygamber’in ona ümmet olacak çocuklar yetiştirmeyi bizden istediğini bildirmekte; ve ikincisi, ahir zamana doğru yaklaşıldıkça bu iş zorlaşacağı için çok çocuğa az bir zaman ayırmanın yetmeyeceğini, az çocuğa çok zaman gerekeceğini ihsas etmektedir.

Ve şimdi, zaman ahir zamandır. Ahir zamanda çocuklarımızın ‘ümmet-i Muhammed’den’ olması ise, bizim onlar için ayıracağımız zamana ve göstereceğimiz çabaya bakmaktadır. Resûl-i Ekrem aleyhissalâtu vesselamın Hesap Günü ‘ümmetinin çokluğuyla övünmesi’nde bir payımız olsun istiyorsak, çocuklarımız için ciddi bir zaman ayırmamız vazgeçilmez bir şarttır.

Metin Karabaşoğlu – İlim Şehri,syf.52,53

Ya tembelliğin, ya kendine fazla güvenmenin, ya bir sıkıntının, bir hevesin, bir özentinin, veya başka birşeyin sebebiyet verdiği bir dikkatsizlik ve başıboşluk içinde iken önümüzde alternatifler beliriverir. Bir anda, iki zıt çekimin etkisi altında kalır; ve vicdanımızın sızısını duya duya, “Yanlış ama…” diye diye, nefsin istediğini yaparız. Sonrasında, yani nefsin o ânlık hazza ulaşmasının hemen akabinde, uyanır, ikide bir “N’aptım ben?” demeye başlarız. Nefis yapacağını yapmış, alacağı geçici hazzı almıştır. Geride kalan, ruhumuzun duyduğu acılardır. Ne ruh, ne kalb, ne de vicdan işlediğimiz bu günah halini bize yakıştırır. Utanırız.

Yapılanın yanlışlığı bizce âşikârdır çünkü. Bunun farkına, daha yaparken varmışızdır. Bu fiilin yanlışlığını belki onlarca, yüzlerce kez konuşmuş, düşünmüş, aklımıza yazmışızdır da. Dahası, belki daha önce de aynısını yapmış; ardısıra gelen pişmanlıklarla bir daha yapmama sözü bile vermişizdir. O günah ânında bunlar uçuşur gözümüzün önünde; gelgitler, dalgalanmalar, iniş çıkışlar yaşanır. Ama, göz açıp kapayıncaya kadar, o iş oluverir.

Bu hali sorgularken çözemediğimiz en önemli sır, kalbimize, vicdanımıza ve ruhumuza rağmen o günaha nasıl da girebildiğimiz, nasıl da o çirkin fiili irtikap edebildiğimizdir. İşlediğimiz o günahı kalbimize yakıştırmayız; çünkü Samed âyinesidir kalb. Vicdanımıza da yakışmaz; çünkü o ‘fıtrat-ı selîme’dir, bize doğruyu ikaz eder, doğruya işaret eder durmaksızın. Ruhumuza da yakışmaz; çünkü Rabbimizin emrindendir ruh, ancak ona muhatap olmamızla gıdalanır. Her üçü de ya dosdoğru işler, veya işlemezler. Ama kesinlikle yanlış işlemezler.

Peki, o halde neden günah işleriz?

İşte bu noktada, çoğu kez gaflet edip unuttuğumuz iki husus çıkıyor karşımıza: “herkeste nefis vardır,” bir. “Nefis daima şeytanı dinler,” iki. Dahasını Said Nursî’den dinleyelim: “Hem bazan kalb, ruh ve aklın rağmına hükmünü icra eder.”

Yani kalb, ruh ve aklımız imanı, ubudiyeti, rıza-yı ilâhîyi tanıyor, biliyor ve ona göre yaşamayı istiyor olabilir. Ne var ki, nefis yine de hükmünü icra edebilmekte, günah yine de kapımızı çalabilmektedir. Bu noktadan hareketle olsa gerek, hikmet ve şefkat kahramanı olan İslâm uleması, ‘iman-amel’ ayrımı yapmışlar. “Amel imanın cüz’ü değildir. Ama istiğfar imanın cüz’üdür”demişler. Yani mü’minin de günah işleyebileceğini; ama bundan dolayı Rabbinden özür dilemeye açık olduğunu; günahı günah diye bilerek, asla yaptığını savunma cihetine gitmeyeceğini ders vermişler.

Sözün kısası, istiğfar sayesinde, bir kere sözüne uyup günaha düştüğümüz şeytana, ikinci bir kere tâbi olmamış oluyoruz. Günah işlesek dahi, hiç olmazsa o günahı günah saymama gibi daha büyük bir günahtan kurtulmuş oluyoruz. Şeytana bir olayda bir kere tâbi olmaktan daha kötüsü, aynı olayda ona iki kere tâbi olmaktır velhasıl. Hem günaha düşmek, hem de istiğfar etmemek…Oysa Muhbir-i Sâdık (a.s.m.), “Mü’min bir delikten iki kere ısırılmaz”[54] buyuruyor. Hemen her gün işlediğimiz onca günaha karşı, bizi ‘ikinci ısırma’nın panzehiri olan istiğfara çağırıyor.

Özür dileyebilene ne mutlu…

Metin Karabaşoğlu – İlim Şehri,syf.67,68

54-Buhari,Edeb

RISALE-I NUR MÜELLIFI Bediüzzaman Said Nursî, Risale’ye giden yolun köşe taşlarından biri olan Muhakemat adlı eserinde, hepsi birbiriyle irtibatlı bir dizi unsur arasında, ‘hadis okumaları’na dair bir ölçü de verir. Onun belirttiğine göre, kişi bir hadisi değerlendirirken şu üç önermeyi göz önüne almalıdır:

(i) Bu söz Peygamberin sözüdür.

(ii) Bu Peygamber sözünden murad olunan mânâ haktır ve doğrudur.

(iii) Bu Peygamber sözünden murad olunan mânâ şudur.

İlgili bahiste dikkat çekildiği üzere, bu üç önermenin ilki, hadis ve usul-i hadis ilminin konusudur. Ki ulema, bir sözün Peygamber sözü olup olmadığını tesbit noktasında gerek söz, gerek raviler açısından son derece hassas ve ince kriterler geliştirmiş; ve hadis rivayetlerini buna göre bir tasnifata tâbi tutmuşlardır.

İkinci önerme, Peygamber’den sâdır olmuş bir sözü hak ve doğru bilmeyi iktiza eder. Bu önermenin dayandığı temel ise, onun peygamberliğinin delili olan mucizeleri; bu arada, ‘en büyük mucize’ olarak, onun ‘kendinden’ ve ‘boş’ konuşmadığını bildiren Kur’ân’dır.

Üçüncü önermeye gelince; burada ‘içtihad’ devreye girer. Dolayısıyla, ‘hak ve
doğru’ olan ‘Peygamber sözü’nün ne anlama geldiği, muradın ne olduğu
konusunda farklı görüşler ortaya çıkar.

İlgili bahiste Bediüzzaman’ın belirttiğine göre, birinci önermeye uygun davranmayıp bir Peygamber sözünün onun sözü olduğunu reddeden kişi—tıpkı ona ait olmayan bir sözü ona izafe eden kişi gibi—‘yalancı’ durumuna düşer. Bir sözü ‘Peygamber sözü’ olarak kabul ettiği halde mânâ itibarıyla onu yanlış ve asılsız olarak değerlendiren kişi ise, dalâlete ve zulmete düşer. Her daim ‘hak’ söyleyen Peygamber’in ilgili ‘sözü’ne insanlarca verilen bir anlamı eksik veya yanlış bulan kişi ise ne yalancıdır, ne de sapkın…

Bu yaklaşım, hadis okumaları için hem bir dikkat gerektirir, hem de bir genişlik sunar. Genişlik sunar; çünkü, bizi bir hadise evvelce verilen belli bir anlamla sınırlamaz. Dikkat gerektirir; çünkü, hadise verilen, bizce eksik yahut yanlış bir anlamı eleştireyim derken, bir Peygamber sözüne ve Peygamber’in söylediği her sözün hakkâniyetine ilişme riskini hatırlatır.Ve ne yazık ki, bazı hadisler açısından, bu risk ‘mümkün’ olmakla kalmayıp ‘vâki’ olmuş durumdadır.

Özellikle şu zamanda, bazı hadislere dair ‘yanlış yorum’lardan hareketle hadisin lâfzına ilişildiği; ilgili sözün hadis olup olmadığının sorgulandığı; öyle ki, hadis âlimlerinin ortaya koyduğu son derece hassas ve ince elekten geçebilmiş kimi hadislere dahi ‘hadis değil’ muamelesi yapıldığı görülmektedir.

Dünyevîleşmeci zihniyetin ve bu zihniyete yenik düşen bir kısım ehl-i dinin maalesef ‘su-i tefsir’ ile suiistimal ettiği meşhur bir hadis, bunun apaçık bir örneğidir. “Hiç ölmeyecekmiş gibi dünya, yarın ölecekmiş gibi ahiret için çalışın” şeklinde hâfızalara yerleşmiş olan hadistir bu.Gerçi, hadisin asıl metninde ‘dünya’ ve ‘ahiret’ kelimeleri geçmemektedir. Ancak,“Hiç ölmeyecekmiş gibi [dünyan için] çalış, yarın ölecekmiş gibi [ahiretin için] tedbirli ol”[90] şeklinde bir hadis gerçekten vardır; ve yorum olarak bu hadise parantez içinde ‘dünyan için’ ve ‘ahiretin için’ ibarelerinin konmasına imkân verecek ikinci bir hadis de bulunmaktadır: “En hayırlınız, dünyası için ahiretini, ahireti için de dünyasını terketmeyen ve insanlara yük olmayanınızdır.”[91]

Dahası, şu gibi hadisler de bu minvalde hatırlanmalıdır: “Hiç kimse elinin emeğinden daha hayırlı bir taamı asla yememiştir. Allah’ın peygamberi Dâvud aleyhisselâm elinin emeğini yerdi.”[92] “Muhakkak ki, yediğinizin en temizi kendi kesbinizden olandır.”[93]

Bu çerçevede bakıldığında, ilgili hadisin dünya-ahiret dengesini kurduğunu; ne başkasının emeğine yaslanan bir sözde ‘müttaki’liğe, ne de ‘elinin emeğini yeme’ gayretinin bir dünyevîliğin âleti edilmesine müsaade etmediği açıkça görülür. Ancak, hadisin ikinci kısmını unutup yalnız birinci kısmını hayata yansıtarak ilgili hadisi kendi dünyevîliklerine âlet edenlere karşı kimi ehl-i dinin tepkisi, bu suiistimale karşı çıkmak yerine, hadise karşı çıkmak şeklindedir.

Halbuki, yine hadislerden, ve onlardan da önce, Kur’ân’dan öğrendiğimize göre, dünya hayatının üç ayrı veçhesi vardır. Evet, dünya fanidir, kalıcı değildir, onu kalıcı görerek yatırım yapanlar uçurum kenarına bina kuranlara benzerler.Ama aynı dünya, mü’min için, esma ve sıfatlarının tecelliyatıyla Rabbini tanıdığı bir sergi yeri, ve ‘ahiretin tarlası’dır. İlk yüzü itibarıyla fani olan ve bizi fenada boğduran dünya, diğer iki yüzüyle bizi beka âlemine ve esma-i hüsnanın bâki cilvelerine muhatap etmektedir.

İlgili hadis de, dünyaya bu ‘üç yüz’ü ile birlikte bakıldığında, hiç de dünyevîlere mesned olmayacak—ve o dünyevîler yüzünden inkârına yeltenilmeyecek—bir anlam ve derinlik kazanmaktadır. Şimdi, hadisi bu ‘üç yüz’ açısından anlamaya çalışalım: (1) “Hiç ölmeyecekmiş gibi [dünyan için] çalış…”

Hadisin bu kısmı, dünyevîlerin zannettiği gibi, ‘dünyanın fani yüzü’ için söylenmiş olabilir mi?

Hayır.

Öyle olsa, Hz. Peygamber “Şu dünyada bir yolcu ve bir misafir gibi ol!”[94] der miydi? O takdirde neden “Ben bu dünyayı ne yapayım? Ben ve bu dünya, yolcu
ve altında gölgelediği ağaç misaliyiz” [95] buyursun ki?

Burada kastedilen, dünyanın fani yüzü değildir; esma-i hüsnaya ve ahirete bakan yüzüdür. Bâki-i Zülcemal’in sermedî isimlerine ve o isimlerin perdesiz ve daimî tecellî yeri olan âhiret âlemlerine bakan yüzüdür. Ki bu yüzde ölüm zaten yoktur. Fena ve zeval de yoktur. İnsanın dünyanın bu yüzüne muhatap iken, ‘hiç ölmeyecekmiş’ gibi gayret edip çalışması doğrudur ve normaldir. Dünyaya ahiret bilincinden ve esma-i hüsna nazarından uzak biçimde muhatap olduğunda ise, insanın hatırlaması gereken bir husus vardır: dünyanın faniliği,yani ölüm ve zeval. Esma-i hüsnaya bakan ve ‘ahiretin tarlası’ olan yüzünde ‘hiç ölmeyecekmiş’ gibi gayret göstereceğimiz dünya fena ve fani yüzüyle bakışımızı kaydırıp yolumuzdan saptırdığında hatıra getirmemiz gereken şey, ölümdür.

‘Yarın ölecekmiş gibi’ ahiretini, Hesap Gününü, Mahkeme-i Kübra’yı, cenneti ve cehennemi düşünmektir. Tâ ki, bu dünyada bir yolcu olduğumuzu, beka yerinin burası olmadığını derkedelim ve fani yüzü ve fani lezzetleri itibarıyla dünyayı terkedelim. Tâ ki, ‘hiç ölmeyeceğimiz’ ahiret hesabına ve O’nun güzel isimleri namına yaşamayı becerelim.Açıkçası, sözkonusu hadis, ne hadis olarak birilerinin zannettiği gibi bizi dünyaya sevkediyor; ne de, bu yoruma tepkili başka birilerinin zannettiği gibi, böyle bir anlamı gerçekten taşıdığı için ‘hadis değil’ diye reddedilmeyi
hakediyor. Bilakis, bu Peygamber sözü de bizi bir dengeye davet ediyor. Dünya-ahiret dengesine…

Metin Karabaşoğlu – İlim Şehri,syf.106,109

90-Suyutî, Câmiu’s-Sağîr

91-Suyutî, Câmiu’s-Sağîr

92-Buhari

93-Ebu Davud

94-Buhari

95Tirmizi

Metin Karabaşoğlu

Risalehaber

Risale-i Nur İslami geleneğin savunucusu, taşıyıcısı ve yeniden üreticisidir

Röportaj: Şener Boztaş (Alternatif Bakış-TV 111)

Risale-i Nur’un İslami gelenek içerisinde, İslami mirasla ilişkisini konuşalım. Gelenekten bir kopuşu temsil eder mi etmez mi bu yönde bir tartışma var. Risale-i Nur gelenekçi midir, modernist midir? Ve Bediüzzaman’ın bir ifadesine dayanarak Nur Talebelerinin Risaleden başka kitap okumamaları yönündeki bir ifadeyi nasıl anlayacağız, nasıl anlamak lazım?

Şimdi birinci ile ilgili Bediüzzaman’ın zaten bütün risaleleri taradığınızda görebildiğimiz bir tablo var.

Bediüzzaman, gelenekten kopuşu değil geleneğin, o çizginin altın halkalarından biridir, taşıyıcısıdır. İslami geleneğe külliyetli bir saldırının olduğu zor bir zamanda o geleneğin müdafii, taşıyıcısıdır ve yeniden üreticisidir Risale-i Nur. Bunu gönül rahatlığıyla söyleyebiliriz.

Gençliğimden bir hatıra ve tecrübeyi bu vesile ile aktarmak isterim. Risale-i Nur’un içerisinde bir yolculuk yapıp Bediüzzaman’ın İslami mirastan nasıl beslendiğini, bir arı gibi nasıl bütün çiçek bahçesinden, İslam mirası, marifeti, irfanı İslami ilimler adına ortaya konmuş bütün o eserlerden bir çiçek bahçesi gibi onların hepsinden nasıl istifade edip “Risale-i Nur” ismiyle kendi balını nasıl ürettiğini çok rahat bir şekilde görebilir aslında insan. Ama bu manada bir sıkıntımız var.

BİRÇOK EHL-İ DİN ASLINDA RİSALE-İ NUR’U HİÇ OKUMAMIŞ

Risale-i Nur üzerine konuşurken birçok ehl-i din aslında Risale-i Nur’u ya hiç okumamış veya gençliğinde bir şekilde Gençlik Rehberi, Küçük Sözler belki eline o kadar geçmiş veya bir Risale-i Nur dersine gitmiş birkaç defa yarım sayfa, bir sayfa bir şey işitmiş. Bundan ibaret olduğunu görürüz. Bu sadece Bediüzzaman’la ilgili bir problem de değil.

Mesela İmam Rabbani’ye atıfla konuşuyor insanlar. Deseniz İmam Rabbani’den ne kadar okudunuz? Gene aynı sorunla karşı karşıya kalırsınız. Mevlana dillerden düşmez. Mesnevi’den on sayfa okumuş insan sayısı çok fazla değildir. Bu sadece Bediüzzaman’la ilgili bir problem de değil. Başka değerlerimiz için de benzer sıkıntılar söz konusu. Elmalılı Hamdi Yazır’ın -Allah razı olsun- gene aynı dönemde yazılmış tefsiri için de aynı durum geçerli. Her neyse. Okuyan görür zaten. Atıflarıyla bunu görür.

BEDİÜZZAMAN’IN “BAŞKA ESER OKUMAYIN”LA İLGİLİ İFADELERİ YANLIŞ YORUMLANIYOR

Bediüzzaman’ın başka eser okumayla ilgili ifadelerinin yanlış yorumlayıp, dar yorumlayıp orada mutlaklaştırmak ve genelleştirmek belli durumda belli kişiler ve belli zamana has sözü, genel geçer hale getirmek şeklinde bir yanlış tutumla bir tür Risale-i Nur’u o köklerden kopuk bir şekilde algılamak… Risale dairesi içerisinde bu hataya düşen çok insan da maalesef var.

Aslında onlar da aynı şekilde dönüp Risale okurken dikkat edebilseler Üstadın İslami gelenekten, İslami mirastan nasıl istifade ettiğini, kendi emeğinin onların emeğiyle nasıl buluştuğunu, birleştiğini gene anlayabilir durumdalar.

Burada şöyle bir problem de oluyor. Enteresan şekilde bütün o değerlerin hem kişiler olarak hem eserler olarak bir altın zincir gibi birbirine bağlanması bizi ancak mutlu eder. Durum buyken koparmak, dışardan bazılarının gelenekten kopuk demesi veya içerden bazılarının gelenekten kopuk bir şekilde anlamaya, yorumlamaya, taktim etmeye çalışmaları bu da anlamadığım bir şey. Kopardın da ne oldu, eline ne geçti? Ki kopuk değil zaten.

RİSALE DAİRESİ İÇERİSİNDE DE VEHBİN BİR KESBE GELDİĞİNİ ATLAYANLAR AZ SAYIDA DEĞİL MAALESEF

Ben 17 veya18 yaşındaydım. İşte başka kitap okumaz vs tartışmaları var. Şimdi, Üstadın bir vehbi tarafı var mıdır? Evet vardır. Genel olarak koyduğu ölçü ehlisünnetin çizgisi içerisindedir. 17 yaşında dünyama yerleşmiş bir sözdü: “Mehasinin mevhubedir; seyyiatın meksûbedir.” Ne ki güzellik var hibedir sana, Allah tarafından verilmiştir, mevhubedir. Ne ki hata, kusur var o senin kesbindendir, sen sorumlusun ondan. İraden sorumludur manası. Fakat oradaki vehbi tarafına bir ikramı ilahi tarafına vurgularken bu vehbilik kesbe dayanıyor. Bir dua var bir çaba var. Risale dairesi içerisinde de o vehbin bir kesbe geldiğini atlayanlar az sayıda değil maalesef.

Ben buna bir tepki olarak evet, Üstad -Allah ondan ebeden razı olsun- bir şaheser ortaya koymuş iman ve Kur’an adına. Bu hudayinabit çıkmış biri değil Üstat, bir geleneğin içerisinden çıkmış bir geleneğe yaslanarak ondan beslenerek geliyor. Böyle olması lazım. Bu ağacın kökleri var. Bu köklerin beslendiği, mineralini aldığı, suyunu emdiği bir toprak var. Doğrusu budur fakat bu takdim içindeyse bir arıza var.

RİSALELERDE BİNDEN FAZLA ESERE, İSME ATIF VAR

Bir taramaya girmiştim. O gün bilgisayarlar filan yok. Şimdi bunlar çok kolay. Kendimce fişler tutarak 1981-82 seneleri, tarıyorum Risaleleri. Mesela Mektubat’ı açtım. Beyhaki’nin Sünen’ine atıf var. Sünen yazıyorum Beyhaki yazıyorum böyle veya sadece âlim, mütefekkir veya velinin ismi veya sadece eser ismi geçiyor. Bunların hepsini tarıyorum. Aklımda kaldığı kadarıyla Mektubat, Sözler ondan sonra Muhakemat, başka hangi 3 veya 4 eseri sadece taradığımda bini aşkın fiş birikti elimde. Dedim “Daha ötesine geçmiyorum. Benim açımdan mesele hallolmuştur.”

Bini aşkın miktar derken ayrı ayrı mezhepler, dördünün de hak olduğu manasına dair bir örnek. Şimdi kolay değil mi? Bazı risalelerin sonunda indeksler var. “Mizanı Şarani ile tart” diyor. Üstat bir sayfalık izah yapıyor. “Bunu teferruatıyla anlamak için Mizan-ı Şarani ile tart” diyor. İmam Şarani’nin El Mizan’ına atıf var. Bunun gibi tek cilt eserler de değil zikrettikleri. Bir eser ismi geçiyor o zaten külliyat niteliğinde. Ama böyle bini aşkın alimimizin ismi ve bini aşkın eser ismi bu net bir şekilde tabloyu gösteriyordu.

Bediüzzaman İslami mirasla birebir hemhal olup o mirası taşıyan bugüne taşıyan ve bugün o mirasla nasıl yaşanacağının bir usulünü gösteren, mirası güncelleyen, bugünün şartlarında, bir müceddid olarak karşımıza çıktığını o tarama bana net bir şekilde göstermişti.

ÜSTADIN SÖYLEDİĞİ “ŞERH, TANZİM VE İZAH” VAR

Fakat bir taramayla bunu görebiliriz de bunun daha da fazlası bence gerekir diye düşünüyorum. Mesela Şah-ı Geylani en fazla atıfta bulunulan isimlerden biri Risale-i Nur’da. Bediüzzaman’ın Eski Said’den Yeni Said’e dönüşümünde iki önemli isim vardır. İki önemli eser vardır. Fütuhu’l Gayb ile Abdulkadir Geylani, Mektubat’ı ile İmam-ı Rabbani. Ama bunların şimdi her Nur Talebesi tek tek okusun yorumlasın ille bunu söylemiyorum. Bazılarımızın işi gücü vardır. Eğitimi belli bir şeydedir. Vakti ona göre değildir. Nedir? O sadece bir iman talimi, bir marifetullah talimi ve bir manevi yenilenme, tazelenme için Risale-i Nur okumak ona yeterli geliyordur. Buyursun. Ona “yok hayır, sen bunu oku bir de bunu oku bir de şunu oku” dememizin alemi yok.

Ama ona karşılık bir de Risale-i Nur’un, Üstadın söylediği bir şey var. “Şerh, tanzim ve izah” diyor. Bunun için daha fazla bir çaba gerekiyor. Bazı Nur Talebelerinin de bunu yapabilmesi için, Risale-i Nur’da belli meseleler var. Bu meselenin anlaşılması için misal, İslam tarihine dair veya İslam tarihinin bir bölümüne dair mesela “Mutezile, Cebriye, Mürciye gibi fırkaları doğuran istibdattır” diyor. Orada “istibdat-ı siyasi, istibdat-ı ilmiyeyi getirmiştir” diye böyle bir şey var. Baksak Münazarat’ta iki satırlık bir şey olarak görürüz bunu. Fakat bunun anlaşılması için ilk fitne döneminden başlayan Emeviler, ondan sonra Emevilerin yaptıkları zulümler, Haccac-ı zalimler vs. bunu meşrulaştırmak için Cibriyenin bir ekol olarak ortaya çıkışı, güya hani onlar Allah’ın sopaları filan siz müstahaktınız bilmem ne söyleminin üretilmesi. Buna tepki olarak Mutezilenin çıkması onun Abbasi zamanında hakim, bu kavga, bu mezhep kavgaları filan bir dizi hem İslam tarihi hem de mezhepler tarihi ile ilgili bir tetebbuatla birlikte o iki satırlık mesele daha derli toplu bir izaha kavuşur.

NUR TALEBELERİNİN ÖNÜNDE BÜYÜK VAZİFE VAR

Bunun gibi bir dizi mesele veya belli kavramlar var risalede. Çok derin kavramlar. Ve bunun gene dönüp baktığımızda İslami miras içerisinden süzülüp gelen bir kavram olduğunu görüyoruz. Bu kavramın daha iyi anlaşılır hale gelmesi için bazılarımız bu noktada daha ehli ihtisas olup bunun şerhini, bunun açılımını ortaya koyması gerekiyor. Ben bu noktada Nur Talebelerinin önlerinde büyük vazife olduğunu söylüyorum.

Zihnimde “Vazifelerini hakkıyla yapmadıklarını düşünüyorum” diyecektim. Ondan vazgeçtim. Onu da söylemiş olayım. Şöyle görüyorum. Bediüzzaman hayattayken Risalelerin telifi, neşri çok zor şartlarda, tazyikler, hapisler, sürgünler vs. Allah Üstattan ve talebelerinden razı olsun. Üstadın vefatından sonra bu defa Risale-i Nur’a imha harekatı 27 Mayıs İhtilalcilerinin eliyle bir devlet politikası olarak yürütüldü.

Bu mesleği muhafaza etmek, hayatta kalmasını temin etmek, sürdürmek ve birilerinin suiistimaline mani olmak. On sene on beş sene buna odaklanılmış. Ondan sonra mesela baktığımda 70’li yılların ortasında bu dediğim açılımın yapılabilmesi noktasında istidatlar oluşmuş. Bir şeyler yapılır hale de gelmiş. İslam tarihi üzerine, peygamberler tarihi üzerine, Bediüzzaman ve Devlet Felsefesi diye çok farklı alanlarda Risale-i Nur’dan aldıkları dersi şerh, tanzim ve izah manasını içeren bir çalışmaya yönelinmiş. Bununla ilgili daha genç Nur Talebeleri ekibi de oluşmuş.

Ama sonra bunun 1980’lerde bir darbe yediğini görüyoruz. Bölünmeler falan. Onun içsel sebepleri var, dıştan bir müdahale var. Nur Talebeleri kendi derdine düşmüşken Fethullahçılığın yol bulup ilerlemesi meselesi var. Bu şey dumura uğramış.

Şimdi geçmiş bu şekilde. “Görmemişler, kapanmışlar, reddetmişler, lazım değil” gibi bir şey demiş değiller. Aslında bu meseleyi, bu çabayı fark edenler olmuş bir şekilde ama içsel veya dışsal bir takım meseleler bunun tahakkukunun önünde engel olmuş. Kısmen son dönemlerde belli sempozyumlar şunlar bunlarla birlikte de 90’lardan sonra belli adımlar atıldığını düşünüyorum.

RİSALE-İ NUR’UN İÇİNDE DAHA DERİNLEMESİNE BİR YOLCULUK GEREKİYOR

Ama orada da şöyle bir şey var. Risale-i Nur’u anlamak öyle yüzeysel bir taramayla olup geçecek bir şey değil. O tarz dışardan okumalarla belli isimlerin yaptıkları çalışmalar o müktesebat içerisinde bir çerçeveye oturup geçiyor. Risaleden bir şey yok. Risale-i Nur’un içinde daha derinlemesine bir yolculuk gerekiyor. Sistematik bir düşünce var. Her şeyin parça parça birbirine bağlandığı bir bütüncül bir inşa var Bediüzzaman’ın zihninde. Bu bütüncül inşası ise diğer taraftan 5 bin küsur sayfaya yayılmış durumda. Onun için daha içine nüfuz edebilen kelime, kavram dünyası ve bir de bunların Bediüzzaman’ın hayat seyri içerisinde nerelere tekabül ettiği, bunlarla temasını kurabilen, deyim yerindeyse Risale-i Nur dairesi içinden bir arkadaşımızın tabiri ile Risale-i Nur adına düşünce üretebilme dirayetine sahip bir taze entelektüeller kuşağına veya alimler kuşağına Risale-i Nur’un hizmetinin ihtiyacı olduğunu düşünüyorum.

O manevi beslenmesini yapacak bakkal Mehmet abimiz Risale-i Nur’dan, ona iman ve istikamet ve amel-i salih üzere hizmet görecek onun hayatı için. Ondan sonra yanına bir komşusu geldiğinde veya dükkan bir şey olduğunda birisinin manevi sıkıntısı var. O oradan aldığı dersle onunla bir iletişim kuracak ve hatta diyecek belki “bak şu küçük sözleri oku” diyecek. Oradaki o imani temsiller o kişi için bir yol gösterici olacak. Bu hizmetin bu boyutu devam edecek. Buna dair bir şey demiyoruz.

BEDİÜZZAMAN’IN KUR’AN VE SÜNNETTEN NASIL BİR DERS ÇIKARDIĞI ÇALIŞMALAR OLMALI

Ama o İslami miras ile temasını daha açacak ve bu noktada Risale-i Nur’un daha iyi anlaşılması noktasında da daha derinlemesine içerden veya dışardan Risale dairesi içinden veya dışındaki ehli din içerisinden onlar için daha geniş detaylı bir yolculuk imkanı sunacak çalışmalara ihtiyaç var diye düşünüyorum.

Böyle bir eksiklik var. Dünü suçlamıyorum burada yaşananlar var şu veya bu sebeple olmamış. Ellerinden geleni yapmışlar. Dünün meselelerinden, sıkıntılarından ders alınacak. Bu noktada çabalara, çalışmalara Risale-i Nur Talebelerinin bir kısmının diğerlerinin namına talip olmaları gerekiyor diye düşünüyorum. Bu şekilde bence o gelenek, İslami gelenek ile Risale-i Nur arasındaki irtibat aynı şekilde Kur’an ve sünnetten Bediüzzaman’ın nasıl bir ders çıkardığı, bunun usulü ve esasları üzerine gene açıklayıcı çalışmalar olmalı. Bu hem Risale-i Nur adına daha geniş, daha derin çalışmalar için tetikleyici bir imkân sunacak. Daha sonraki nesillerin daha iyi anlamasını sağlayacak.

Nasıl İhyayı Ulumuddin bütün bir ümmetin değeriyse nasıl İmam-ı Rabbani’nin Mektubat’ı sadece Nakşilerin değil bütün ümmetin bir değeriyse nasıl Mesnevi sadece Mevlevilerin değil bütün ümmetin bir değeri ise Risale-i Nur’u da kendisini özelde Nur Talebesi olarak tarif etmiyor ama Risale-i Nur’un istifade etmesi gereken bir değer olarak algılıyor veya anlamak istiyor, istifade etmek istiyor, onlar için de böyle o anlamada imkân sunacak bir çalışma gerekli diye düşünüyorum.

Bediüzzaman’ın bir tarifi var. Üstad bu kadar latif bir şekilde ortaya koymuşken Nur Talebeleri nasıl anlatamamışlar buna hayret ediyorum. Mektubat’ta bir bahisti. 29. Mektupta İslami miras ile Risale-i Nur arasındaki ilişkiyi Bediüzzaman hazine ve anahtar ilişkisi şeklinde açıklıyor.

BEDİÜZZAMAN ASLA TAHSİSÇİ DEĞİL, İNDİRGEMECİ DEĞİL, İNHİSARCI DEĞİL

Bu arada hani şunu söyleyeyim ondan öncede eski Said’in mesela Münazarat’ına, Divan-ı Harbi Örfi’sine ve 1908’den sonra yazdığı gazetelerdeki, Volkan ve diğer gazetelerdeki makalelerine baktığımızda ayrıca şunu da görüyoruz. Bediüzzaman asla tahsisçi değil, indirgemeci değil, inhisarcı değil. Mesela orada hep vurguladığı bir şey var. Umum Kutub-u İslamiye diye. Münazarat’ta “dine zarar gelmesin ne olursa olsun” derken, siyaset odaklı bir anlayışla siyaset odaklı bir problemden din külli bir zarar görecek endişesine karşı İslami mirasın ana taşıyıcısı olan alimlerimiz ve ariflerimiz, nazarları Bediüzzaman onlara çevirir ve onların ortaya koyduğu eserleri harikulade bir şekilde tarif eder.

Malum bir orkestra tarifi var. Kubbeyi asumanda Kur’an nüzul etmiş 23 sene. Efendimiz aleyhisselatu vesselam tebliğ etmiş bütün ümmete ve o Kur’an’dan aldıkları dersle her asırda alimlerimiz, ariflerimiz yazmışlar. Aldıkları dersleri kitaplarıyla hüteba bunları bütün ümmete kendi diliyle aktarmış bütün onların toplamından öyle bir orkestra gibi öyle bir seda var ki bu sedayı öyle bir siyasi noktada bir darbe Müslümanlara dönük şu bu filan bu sedayı bastıramaz. Korkmayın endişe etmeyin diyor Münazarat’ta… Ve bütün o İslami mirasa onun hakikat-i İslamiyeyi her asırda ve bugün sapasağlam taşıyor olmasına ne kadar harikulade bir tarifle bir atıf var.

Veya mesela İttihad-i Muhammediye cemiyetinin kuruluşuyla ilgili izahını görüyoruz. Bu cemiyetin naşir-i efkarı umum kutubu İslamiyedir diyor. İslam namına yazılmış her eser bizim değerimiz. Orada net bir şekilde ifade ettiğini görüyoruz eski Said’in eserlerinde. Dönüp Yeni Said’de 29. Mektup 5. Desise-i şeytaninin içerisinde getirdiği bir izah var. Mesela şu cümle bana çok harikulade gelir. Diyor ki “bu eserler mîrî malıdır, yani Kur’ân-ı Hakîmin tereşşuhâtıdır.” Daha önce okuduğumuz kısımlarda da vardı. Bir güzellik varsa benim değil zaten. Birilerinin tedirgin olmasına gerek yok. Bu Kur’an hepimizin, Rabbimiz hepimizin istifadesi için kelamını peygamberimize indirmiş. Bu oradan gelen manalar. Benim filan değil kimsenin korkmasına, çekinmesine gerek yok dolayısıyla.

RİSALE-İ NUR BU ZAMANDA İSLAMİ MİRASIN ANAHTARI

Peki, risale ile diğer eserler arasında fark nedir? Niye ayrıca böyle bir şey yazdın ki sen? İhya neyine yetmiyordu, Mektubat neyine yetmiyordu? İlahir… Oraya gelince ne diyor? “Selef-i sâlihînin ve muhakkikîn-i ülemanın âsârları, çendan her derde kâfi ve vâfi bir hazine-i azîmedir.” Bir kere bütün o İslami mirasın hakkı teslim ediliyor. Bütün o eserler selefi salihin ve muhakkikin-i ülemanın bütün eserleri her derde kafi ve vâfi bir hazine-i azimedir. Bunlar bizim hazinemiz. “Büyük bir hazine bunlar” diyor. “Onlar değersizdir, kıymetsizdir, geçin onları bu size yeter, ne ki onlar” filan böyle bir şey yok. Zaten onlardan beslenmiş. Atıflarından bunu anlıyoruz zaten net bir şekilde. Onlar her derde kafi ve vafi bir hazine-i azimedir. Fakat bazı zaman olur ki bir anahtar bir hazineden ziyade ehemmiyetli olur. Peki, nasıl oluyor? Çünkü hazine kapalıdır. Fakat bir anahtar çok hazineleri açabilir.

Risale-i Nurla onların ilişkisi, “onlar bir hazinedir. Fakat öyle bir zamandayız ki o hazine kapısı kapandı. Risale-i Nur dönüp o hazineyle buluşmak, o hazineden istifade etmek için bir anahtar sunuyor size.” Risale-i Nur’un işlevi fonksiyonu budur. Bunlar birbirinin rakibi değil. Birbirini tamamlıyor. Risale-i Nur ona açıyor sizi. Böyle bir şey var.

Modern rasyonalist paradigma Müslümanların da zihinlerini işgal etmiştir diye söyledik ya. O manayla birlikte düşündüğümüzde evet daha iyi anlarız. O seküler paradigmayı aşarak Müslümanca düşünmenin moderniteye teslim olmamış bir akıl ve kalple düşünmenin ve bu şekilde o mirasla oryantalist veya turist gözüyle değil, onlara hak ettiği değeri vererek. Kelime kavram dünyalarını neyi niye söylediklerini en iyi şekilde anlayabilir bir akıl ve kalp donanımıyla onlara muhatap olabilmenin imkanlarını sunuyor diyor Risale-i Nur.

ÇUVALDIZI KENDİMİZE BATIRMAMIZ, BİR ÖZELEŞTİRİ YAPMAMIZ GEREKİYOR

Onlarla olan ilişki, hazine ve anahtar ilişkisi. Gelenek dışında mıdır, içinde midir, kopuk mudur bilmem nedir? Bunları net bir şekilde açıklıyor. Bunun içerisinde özellikle eser vermiş bazı Nur Talebeleri geçmişte bir kısmı vefat etmiş profesör ünvanlı olanları da var. Nedense Risale-i Nur’u daha modern seküler kesimlere anlatabilmek için daha fazla bir emek sarf ederken buna karşılık Müslüman camiayla İslami kesime anlatabilme noktasında maalesef aynı gayreti, emeği gösterememiş olarak görüyorum. Ve bu şekilde Bediüzzaman’ın neyi nasıl anlattığının usulü, üslubu belliyken biraz böyle alttan alan işte gene o modernleri daha böyle merkezi görüp ona göre bence sorunlu bir dil ürettiklerini görüyorum. Bu da ayrı bir arıza ayrıca. Onu da ifade etmiş olayım.

Burada bunu aşabilmesi gerekiyordu Nur Talebelerinin, aşmamız gerekiyor her hâlükârda. Bu onların o hataları bu defa İslami gelenek içerisinde okumalar yapan bazı Müslümanların onların o üstadın hem tefekkürüne hem de duruşuna o izzetli duruşuna yakışmayan, o hani modernistvari yorumları dolayısıyla bu defa Risale-i Nur’u sanki modernist metin gibi algılama problemine de yol açmış durumda.

Hatanın ağırlığının bizde olduğunu bizim takdir biçimimizle ilgili olduğunu düşünüyorum. Bunu da ifade edeyim. Burada çuvaldızı kesinlikle ve kesinlikle kendimize batırmamız, bir özeleştiri yapmamız gerekiyor. Niyetleri kötü değildir muhtemelen. Ama yapılan isabetli değildi.

Bence bu noktada Bediüzzaman söylediği o hazineye açan bir anahtar var. Bizim halimizle, tefekkürümüzle İslami geleneğin taşıyıcısı olan eserlerle Risale-i Nur’un bağını ortaya koyan bir teması ifade ve ifşa eden bir alimler ve entelektüeller kuşağımızla ve bu çizgide beslenen eserler vererek Nur Talebeleri olarak bu noktada Nur Talebelerinin İslami mirasla Risale-i Nur’la arasındaki ilişkisini en güzel şekilde anlamalarını ve o gelenekle temaslarını en iyi şekilde sağlamalı. Diğer taraftan da diğer ehli dinin, Müslüman kardeşlerimizin Risale-i Nur’la istifadesini bu noktada imkanlarını sunmak gibi bir görevimiz var diye düşünüyorum. İnşaallah önümüzdeki süreç içerisinde bu noktada daha güzel adımlar atıldığını, ortaya verimli çalışmalar konulduğunu inşaallah görürüz.

Kaynak: risalehaber