Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Kulların üstlerindeki hakkından dolayı Rablerine hamd etmesi vaciptir. Kul varlığını Onun yaratmasıyla, gelişip serpilmesini Onun rızkıyla bildi. Resûlü’ne (sav) salat da vaciptir. Onun Allah için nefsiyle ve insanlarla olan cihadı ancak şükretmek için­di. Dünya ve dünyalıklarla irtibatı da ancak zikretmek içindi. En büyük hamd ancak yüce Allah’a, en yüce salat da ancak peygamberine yaraşır.

Ey hidayet nûrundan ışık alan ve insanları kurtuluşa götüren kim­se! Bil ki Allah Te âlâ kul olduğun için seni; O’nu tanımak, taksimine razı olmak, emrine boyun eğmek ve O’na itaat üzere hareket etmekle imtihan etti. Bunlar imtihanın dört şeklidir. Bunların ikisi ubûdiyet, ikisi ibadettir. Ubûdiyet senin nefsinin sıfatı, ibadet ise eylemlerinin sıfatıdır. Kendisine yaratılıştan akıl verilen ve ayırt edicilik özelliğine sahip olan herkesin bu nimetleri verenin Allah olduğunu bilmesi ve O’nun taksim ettiğine razı olması zorunludur. Çünkü Onun takdiriyle var olan her şey yüce Allah’tan bir ihsandır. Kul Rabbinin kendisine karşı yaptığı iyiliklere şükretmekten ve hamd etmekten âciz kalırsa en azından onlardan razı olmalıdır. Sonra onun emrine boyun eğmek gelir. Çünkü kulluk bağından ve onun mutlak hâkimiyetinden kaçacak bir çı­kış yolu bulamaz. Ardından da O’na itaat ederek amel etmek gelir. Zira O’na karşı edepsizliği kendine yakıştıramaz.

Nimet Veren Yüceler Yücesini Tanımanın Yolları

Nimet verenin bilinmesi dört yolla olur. Bunlar; bedenine bakmak, hayatına bakmak, rızkına bakmak, vaktine bakmaktır.

Bedenine dikkatle bakan kimse bedeninin çeşitli parçaların bir araya gelmesiyle şekillendiğini bilir. Cüzlerin birleşmesi kıdeme aykırı olan bir arazdır. Babasına ve dedesine baktığı zaman onları da aynı şekilde görür. Bütün âleme baktığında ise delilin orada apaçık ayakta durduğunu görür. Çünkü âlem muhtelif unsurlardan ve tabiatlardan oluşur. Duyu organları ile hissedilebilir şeylerin yaratılması ancak birleşme yoluyla olmuştur. Bu da insanı; üzerinde yaratma emarelerinin zuhur ettiği ve kıdem sıfatına sahip olmayan şeylerle hiçbir benzerliği olmayan, tek ve kadim bir yaratı­cının varlığına inanmak zorunda bırakır.

Hayatı üzerinde derinlemesine düşünen kimse onun nefesle bağlı olduğunu, hepsini tükettiğinde ölümün geleceğini, onu tutunca da yok oluşunu hızlandırdığını bilir. Hayatının kendi elinde olmayan bir sebe­be bağlı olduğunu ve yok oluşunu engellemekten âciz olduğunu kavrar. Kişi varlığı sürdürmekten âciz iken varlığı baştan yaratmakta daha çok âcizdir. Bilir ki onu yaratan sonsuz güç sahibi olup kendisi gibi değil­dir. Onun, sahip olduğu bu kudreti asıl kuvvet ve kudret sahibi olan ve düşünmeksizin yaratan Allah’a ulaşmadıkça kendi aslında bulması mümkün değildir.

Rızkına dikkatle bakan kimse onu yeryüzünün gökten inen su ve ha­vadan gelen sıcaklıkla, hikmet temeli üzerinde yetiştirdiğini görür. Bunda ne onun ne de aslının (ebeveyninin) bir katkısı yoktur. Ne kadar kuvvetli olsalar da bu asılların ıslah için boyun eğdirilmiş olduklarını, onları elde etmeksizin hayatta kalması ve kurtuluşa ermesinin mümkün olmadığım görür. Her şeyi [dört unsuru] insanın emrine verenin, yeryüzü ve gökyüzü menfaatlerini birleştirenin kim olduğunu kesin olarak bilir.

Günler ve saatler, aylar ve seneler olmak üzere vaktine dikkatle bakan kimse onların feleğin dönüşü ve yıldızların akışıyla meydana geldiğini bi­lir. Kendisine fayda ve zarar veren bütün olayların o vakitler içinde ger­çekleştiğini görür. Sonra da bunların işleyişinin Allah’ın emriyle olduğu­nu fark eder. Kendisi aslında görünürde hizmetine verilmiş olan şeylerin altında ezilmiş bir hâlde iken nefsini işlerin düzenleyicisi olarak görür. Onları boyun eğdirenin, gökyüzünü yükseltip ona bir ölçü takdir edenin, yeryüzünü yayıp yaranın kim olduğunu kesin olarak anlar. O yüce ve zen­gin yaratıcı, mükemmel zanaatkâr, şekilden ve benzerlikten münezzehtir.

Alîm ve Hakim Olanın Taksimine Razı Olma Yolları

Kul Allah’ı, Onun yarattıkları üzerindeki kudretini, gökyüzü ve yeryüzünü yarıp birleştirmesindeki hikmetini bildiğinde taksimata dört yolla razı olur. Bunlar; varlığın aslını bilmek, varlığın hâlini bilmek, elden giden şeylerdeki faydayı bilmek, musibetlerdeki telafiyi bilmektir.

Çünkü kul bağışlardan mahrum kalsa ve musibetler tarafindan kuşatılsa bile varlığını sürdürür. O hâlde var olmanın bizzat kendisi Allah Teâlâ’dan bir nimet, benzeri olmayan bir ihsandır. Mahrum bırakıldığı şeylerde onun bir hakkı yoktur. Bu yüzden eğer özveriyle bakarsa ona şükretmek düşer. Onun, hayatını bulunduğu hâl üzere sürdürebilme imkânına sahip kılın­ması sağlık ve mal konusunda mahrum bırakıldığı şeylerden daha değerli ve kıymetlidir. Çünkü var olan şey, Allah’ın ihsanı ve lütfü ile vardır. Yok olan ise adalet gereği yoktur. Adalet hoşnutlukla, lütuf şükürle karşılanır.

Sevilen şeylerin devamlılığının takdir edilmesi asildir. Onların Allah Teâlâ tarafindan yaratılması ikramdır. Yine sevilen şeylerin elden gitmesi­nin takdir edilmesi ise fer’î bir durum olup nimetlerden eksiltme anlamına gelir, ikram edene ikram ettiği şeylerden dolayı övgüyle şükredilir. Mahrum bıraktığı şeyler ise dua ile istenir. Kul bu durumu bildiğinde ve nimetlerini keşfettiğinde Allah a şükreder, zorluklara sabretmek zorunda kalmaz.

Sonra bedenin güç, sağlık ve dengesi, ailesi, çocukları ve malı gibi nefis ve tabiatların sevdiği şeylerden kaybettiklerini tanır. Onların, nefsin rûha karşı yardımcıları, açıkça değil de gizlice dünyaya davet ettiklerini görür. Çünkü sağlıklıysa dengeli olur. Dengeli olan güçlü olur. Güçlü olan yükselir. Ailesi sağlıklı olanın nesli çoğalır. Malı ve nüfusu kalabalık olan azar. Yükselip azgınlığa başlayan ubûdiyeti terk eder. Rûhuna isyan eder ve apaçık bir düşman olduğu hâlde nefsine itaat eder. Rûhunu kaybeden bedenin zaaf ve hastalığına boyun eğer. Fakirliği sebebiyle aile ve mal kar­şısında küçük düşer. Köle makamına gelir. Böylece rûhuna itaatkâr hâle gelir ki o etkin bir yönetici konumundadır. Elinden kaçırdıklarını ve bu sayede düşman hâkimiyetinden kurtulma ve rûhun bedene hâkim olması gibi kaybettiklerini öğrendiğinde nefsinin sahip olduklarıyla yetinmesine razı olmaz ve Mevlâ’yı güzelce över.

Bundan sonra nefsin hilafına da olsa musibetlere sabretmek ve onlardan razı olmak karşılığında işitilen ve akledilen delillerle Allah Teâlâ’nın vadettiği güzelliklere bakar. Allah’ın şu müjdesine bakar: “Müjdele sabredenleri! Onlar; başlarına bir musibet gelince, ‘biz şüp­hesiz (her şeyimizle) Allah’a aitiz ve şüphesiz O’na döneceğiz’ derler. İşte Rableri katından rahmet ve merhamet onlaradır. Doğru yola ulaş­tırılmış olanlar da işte bunlardır.” (Bakara 2/155-157) Allah Teâlâ’nın

kendisine emir ve yasaklarında layıkıyla itaat etmek suretiyle yaptıkları kulluğa karşılık olarak kullarına vadettiği güzel mükâfatlara bakar. Çün­kü onlar için Allah’ın geçmişte hükmettiği ve gelecekte hükmedeceği şeylere bütünüyle razı olmak suretiyle gösterdikleri ubûdiyetin karşılığı daha güzel ve daha bol olacaktır. Çünkü (rızıkların) taksimatı emir ve nehiyden önce gerçekleşmiştir. Buna razı olmak ise amelin üstündedir. Öyle ki rızanın terki küfür iken amelin terki günahkârlık olmuştur. Ba­şına gelenlerden dolayı kendisine verilen büyük karşılığı tanıyınca onun tadından hoşlanır ve ona sahip olmak ister. Nitekim akıllı kimseler ila­cın sonundaki güzel şifayı tercih ederek ilaçların kötü tadına sabrederler ve güzel yiyeceklerden kendilerini uzak tutarlar. Şöyle denmiştir: Acı veren şeyden ne elde edeceğini bilen kimse ondan acı duymaz.

Kul Rabbine şükretmez mi ki; O, dünyayı imtihanı için bir zindan, ahireti ise ikramı için bir mülk olarak yarattı. Sonra kulun bu zindan günlerinde orada daimî kalma sebeplerini elinden aldı. Ardından, kul orada kalmak istemesin diye onu sıkıntılarla imtihan etti. Sonra da onu dünyadan kaçma gayreti ve oraya yerleşmeyi hoş görmemesi karşılığında mükâfatlandırdı. Eğer bunun gibi bâtınî şeyleri göremediyse rızıkları tak­sim edene karşı öfkesinin sonucunu da mı göremedi? Çünkü onun hiçbir hükmü geri çevrilmez. Ancak kalp darlığından dolayı acıların artması söz—konusudur. O, basiret sahibi hiç kimsenin inkâr edip terk edemeyeceği şekilde kesin surette var olan bir emirdir. Akıl sahibi hiç kimse kendisine fazladan zarar verecek bir şeyle meşgul olmamıştır. Şu şiiri duymadın mı?

Zaman bazen gerdanlığını boğacak kadar sıkar.

Eğer boğulacak gibi olursan yaygara koparma ve yerinden fırlama!

Çünkü o, sürenin uzamasıyla onu gevşetir.

Ancak çırpınıp duranlar daha çok boğulurlar.

Kaza ve Kadere Razı Olma Yolları

O, rıza gözünü kazânın güzelliğine bakarak doldurduğunda ve her hikmetli şeyde Allah’ın kendisine olan ihsanını gördüğünde Onun ke­lamına dört yönden boyun eğer. Bunlar; mülkün Allah Teâlâ’ya ait oldu­ğunu kabul etmek, kendi nefsi üzerindeki mülkün de O’na ait olduğunu kabul etmek, gaybın bilgisinin Allah’a ait olduğunu kabul etmek ve ken­disinin gaybı bilmekten âciz olduğunu kabul etmektir.

Mülkün Allah’a ait olduğunu hakkıyla kabul etmek, ona itiraz et­mekle çelişir. “O, yaptığından dolayı sorgulanamaz, fakat onlar sorgula­nırlar.” (Enbiya 21/23) Allah’ın mülkiyetinin seni her yerden kuşatması O’na karşı deliller ileri sürmenin önünü keser. Tıpkı sorumluluğun al­tındaki kölenin sana karşı delil getirememesi gibi. Gaybı sen bilmediğin hâlde Allah’ın bilmesi Allah’a karşı hiçbir şüphenin olmadığının ve ancak senin hikmet konusunda şüpheye düştüğünün delilidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim.” (Bakara 2/30)

Nimetlerini tanıdıktan sonra hikmetine içten inanarak kelamına bo­yun eğdiğinde gönlün çağrısı ve kalbin sevgisiyle ona itaat etmek için can atar. O itaat içinde de sevgiliye kavuşma anında aşktan deliye dönenlerin aldığı tadı alır. Hatta kul ile Rabbi arasındaki makamın dışında benzeri olmayan bir dereceye ulaşır. Bu durum Allah Resûlu nün (sav) “Namaz gözümün nûru oldu.”^[1] sözü ile açıklanmıştır.

Allah Teâlâ’ya İtaat

İtaat dört kısımdır: Nefsi ve onun yardımcılarını inkâr etmek, Allah için onlara aykırı davranmak, onları Allah’a davet etmek, onlardan gücünün yettiklerini Allah için esir etmektir. Bunlar dört fiille olur: Nefsi inkâr etti­ğinde nefsinin arzularını ilâh edinmez. Ona karşı koyduğunda istediklerini vermez. Allah Teâlâ’ya çağırdığında onunla mücadele eder ve ona düşman­lık gösterir. Onu tutsak ettiğinde de meskeninde güven içinde yaşar. Nefsi­nin arzularını ilâh edinmediği için Mevlâ’sı Allah olur. Eylemlerinde nefsi­nin arzularına karşı çıkar ve her türlü eyleminde Allah Teâlâ’ya itaat eder.

İman, cenneti nefsiyle satın almak gibidir, itaat bedelin eksiksiz olarak ödenmesi gibidir. Cihat ise hayatı ebedî kılmak ve sıratı geçtikten sonra vadedilenin bir kısmını önceden almaktır, iman, Allah Teâlâ’nın şu sözün­den dolayı böyledir: “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine vereceği cennet karşılığında satın almıştır.” (Tevbe 9/111) İta­atin tam olması ise istikamet iledir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Şüp­hesiz ‘Rabbimiz Allah’tır’ deyip de sonra dosdoğru olanlar var ya, onların üzerine akın akın melekler iner ve derler ki: ‘Korkmayın, üzülmeyin, size (dünyada iken) vadedilen cennetle sevinin!’” (Fussilet 41/30)

Cihat hakkında da şöyle buyurmuştur: “Allah yolunda öldürülen­leri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rableri katında Allah’ın, lütfundan kendilerine verdiği nimetlerin sevincini yaşayarak rızıklandırılmaktadırlar.” (Âl-i İmran 3/169-170) Şehit, kıyamet günü kulların çoğundan üstün ve üzerinde cihat izleri olduğu hâlde diriltilir. Rabbinin hediyeleri ve türlü türlü müjdeler kendisine gelir. Hatta Onu görmek ve Onunla buluşmaktan mülk ve bekâya kadar nice ikramlara erişir. Oysa bu sırada insanlar kıyametin korkusuyla sarhoş gibidirler.

Şöyle dedi: Bu, öldürülen kişinin aldığı karşılıktır. Oysa sen zafer ka­zanan kimsenin aldığı karşılığı açıklamaktasın.

Şöyle dedik: Cihat edip de zafere ulaşan, öldürülüp mazur görülenin üstündedir. Böylece mazurun mükâfatı zafer kazanın mükâfatına denk olur. Allah dilerse bu daha çok artar ve çokça hayır getirir.

Bu, dünyadaki krallardan birinin kölesini kendi ülkesinde düşmanlık yapan birine karşı görevlendirmesine benzer. Köle krala karşı gelir ve düş­manı inkâr eder. Düşman onu korkutur ve bazı vaatlerle kandırmaya çalışır. Sonra onu efendisine isyana çağırır ama köle karşı koyar ve davetine icabet etmez. Ardından düşman onu esir alır; fakat köle, esaretten sonra efendisi­nin emriyle geri döner. Efendisine doğru yönelir; elçileri de ona güzel vaat­ler ve yüce müjdelerle gelir. O, sultanın huzuruna yaklaştıkça istikametinin karşılığı olarak ikram ve değeri de artar. Sonunda huzura varır; sadece olup biteni kısaca anlatacak kadar durur ve ardından görüşme ve ziyaret için içeri girmesine izin verilir. Ardından bir hilat ve makamla dışarı çıkar.

Bir köle bile sahibiyle aynı konumda olmazken kul sultanıyla aynı ko­numda olabileceğini nasıl düşünür ? Oysa köle daha hilat ve mülke ulaşma­dan helak olmaktan korkar. Yaşarsa bile sahibinin sözünden dönmesinden ve âcizlikten korkar. Allah’ın kulu ise Allah için kudret ve ahde vefadan başka bir şey beklemez. Kim Allah yolunda cihat ederken ölürse aslında diridir ve Rabbinin ödüllerine sahip olur. Kulun sınandığı cihatta başına gelebilecek en kötü şey yok olmaktır, öyleyse ona ne oluyor da dostluk ve beka O’nun katında iken ondan korkuyor? Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar Rablerinin katında diridirler, rızıklanmaktadırlar.” (Âl-i İmran 3/169)

Ey kul! Mevlâ’nı unuttun. O’na ve kendine düşmanlık yapandan yana oldun. Ne elde edeceğinden haberin yokken söyle bana! Nefsin seni kölelikten mi azat edecek yoksa fakirlikten mi kurtaracak? Kısıtlamaları mı sonlandıracak yoksa zindandan mı çıkaracak? Aldanışın tuzaklarına düşmüş mağrur şöyle dedi: Evet! Beni azat etti ve ben de kölelere sahip oldum. Bana buyruklar verdi. Ben de orduları topladım ve yeryüzüne hâkim olup sultanın tahtına oturdum. Artık önümde tek bir şey [ölüm] kaldı. Yok oluştan kim kurtulabilir ki ?

Şöyle dedim: Bilerek mi yoksa bilmeyerek mi yanlış düşünceye sap­tın? Yanlışlıkla mı yoksa kasten mi boşluğa düştün? Bana mülkün yoru­mundan haber ver! Çünkü sen onu vardığın sona ve bulunduğun hâle bakarak kendi nefsine isnat ettin.

Aldanmış kimse şöyle dedi: Mülk, sultanın dilediği şekilde tasarrufta bulunmasıdır. Ancak öyle bir güç ve kuvvetle ki buna küçükler engel ola­maz, büyükler karşı koyamaz, çoğunluk direnemez. Hatta o, yaptığından sorguya çekilmez. Ama onlar sorguya çekilirler.

Şöyle dedim: Doğru söyledin. Sen bu söylediklerini idrak ettin ve o mertebeye eriştin mi ?

Şöyle dedi: Evet! Zorluklar bana boyun eğdi, boyunlar önümde eğil­di. Bütün yollar önümde açıldı. Efendiler bile bana kul oldu. Ben bugün izzet ve ulaşılamazlık içinde kendisine itaat edilen bir kimseyim. Ne bü­yük olaylar beni korkutur ne de çetin işler beni âciz kılar.

Şöyle dedim: Konumun askerlerin sayesinde yükselmiş iken senin saltanatın kölelerinin gücüne eşit değil mi? Sen sahip olduğun itaatin devam etmesi için onlara her an muhtaçsın. Sen onların arzularına talip­sin, onları da isteklerine ulaştırırsın. Sen onlara karşı içtenlik duyarsın, insanlar ise ya senden korktukları için ya da menfaatini umdukları için senin rızanı isterler. Böylece senin üzerindeki itaat yükümlülüğün onların üzerindeki itaat yükümlülüğünden daha çok oldu. Çünkü onların sana itaati senin aracılığınladır. Senin onlara itaatin ise içindeki bir dürtüden dolayıdır. Kendinden kaynaklı zorunluluk ile başkasından kaynaklı zo­runluluk arasında ne kadar çok fark vardır!

Sonra sen, senden daha aşağıda olanlara itaat ediyorsun ki bu acı bir şeydir. Onlar ise kendilerinden üstün olana itaat ediyorlar. Bu ise kolaydır. Üstelik sen onların itaatine mecbursun. Bu mertebede onlardan daha aşa­ğı bir durumda olamazsın. Onların sana itaati ise zorunlu değildir. Çün­kü onlar hâlâ emre amade ve fakir birer kuldurlar. Hâkimiyetleri yoktur. Yalnız onların itaatleri bedenleriyle olduğundan gözle görünür hâlde­dir. Senin itaatin ise kalbinledir. Bunu da ancak nefisler hisseder. Kalbin yükümlülüğü bedenin yükümlülüğünden daha çetindir. Çünkü beden kalbi takip eder. Ne var ki düşman olan nefis sana zahirî şeylerin sevgisini süslü gösterdiği için sen içteki kusuru göremeyecek kadar aşırı sevgiyle kör oldun. Böylece tahtını kulların kulluğu üzerine kurup askerlerin emrine boyun eğdin. Kalbinin her yanını sıkıntılar ve afetler sardı. Heyhat ki sen buna rağmen kendini hükümdar sandın.

Eğer nefsinin içinde bulunduğu bu hâli kabul erseydin, gamların ve korkuların zihnine nasıl hükmettiğini, halkın, şikâyet ve isteklerle sana karşı çekişme içine girdiğini; senin gibi diğer hükümdarların ise üstünlük mücadelesi ve savaşlarla mücadele ettiğini görseydin işte o zaman anlar­dın ki o gam ve korkular kalbine yaptıklarından sorguya çekilmeyecekler. Oysa sen sorguya çekileceksin. Yine görürdün ki sen başkalarının artık­larından besleniyorsun ve kalbin yenip tüketiliyor. Bırak artık bunları! Söyle bana! Nedir emirlik, sultanlık!

Şöyle dedi: Hiçbir engel olmadan buyruğun yerine getirilmesidir.

Şöyle dedim: Emrin halkın üstünde geçerli olduysa bu ancak senin hükmünün geçerliliğiyle olmuştur. Öte yandan maiyetindekilerin işleri de aynı yoldan kalbine nüfuz etmedi mi? Ancak şu farkla ki halk senin iradeni yerine getirmek için acele etmedi. Sen onları emrine itaate zorladı­ğın için itaat ortaya çıktı. Oysa sen nefsine olan sevginden dolayı maiyeti­nin arzularını yerine getirmek için hemen acele ettin. Böylece emri yerine getirme bakımından onlarla aynı seviyeye geldin. Hatta hızlı davranarak onlardan üstün bile oldun. Öyleyse kalbine git ve hükmünü sor. Sonra da gerçek emirliğin kime ait olduğunu bir düşün! Çünkü süslü sözler asıl maksatların hakikatini örtemez.

Sen maiyetinin emrine amade birinden başkası değilsin. Halk ise kendi sultanlarının emri altındadır, Fakat sen emredilmeden ve iş ortaya çıkmadan hızlıca işe koyulduğun için nefsin seni emre itaat etme konu­sunda kandırdı. Böylece hem sen hem halkın buyruğa tâbi kimseler oldu­nuz. Kendi topluluğunuz içinde güvende, ihtiyaç duyduğu şeylere sahip, bedenleriniz sağlıklı ve hoşnut bir hâldesiniz. Fakat emirlik makamında onlardan farklı olarak sana halkı gözetme yükü düştü. Malına da halkı­nın geçimini temin etme yükümlülüğü düştü. Sürekli korku ve rakiplerle çekişmenin yorgunluğu bedenindeki sağlığı yok etti. Hoşnutluk olması gerekirken herkesin dilinden şikâyet döküldü. Ayrıca sen bunları bırak da bana fakirliği yok edecek gerçek bir hükümranlıktan haber ver!

Şöyle dedi: Bütünüyle senin hâkim olduğun, gerçekten sana ait olan ve başkasının seninle onun hakkında hiçbir şekilde çekişmediği bir hükümranlıktır.

Şöyle dedim: Evet! Peki malların gerçekten sana mı ait oldu? Yok­sa onları koruma ve çoğaltma sorumlulukları bütünüyle senin üstüne mi yüklendi ? Onlar, sahip olduğun bir güç sebebiyle mi yoksa onlara muhtaç olduğun için mi senin eline geçti ? Çünkü sen onlara sahip olmadan önce onları elde edebilecek bir sebebe muhtaçtın. Aslında sen gerçekte malla­rına sahip olan değil, mallarının sana sahip olduğu bir kimsesin. Ömrünü onları toplamak için harcadın. Hayallerinin esiri oldun. Bedenini de on­ları elde etme hırsıyla bitkin düşürdün.

Söyle bana! Doğduğun günden bugüne kadar malın mı arttı yoksa ömrün mü? Bilakis, ömür eksildi, mal arttı. O hâlde sen her halükârda malının kölesisin. Fakat sen nefsine kanıyorsun. Ömrün boyunca malın­dan faydalanmak için çırpınıyorsun. Umduğun süre içinde malının men­faatlerini elde etmeye can atıyorsun. Dikkat et! Bu bir aldanmadır. Ecel için belirlenen süre senin umduğun süreden çok daha kısadır. Şimdi bırak bunları da bana özgürlükten haber ver!

Şöyle dedi: Özgürlük kişinin zâtında bulunan, isteklerini ve emirle­rini gerçekleştirebileceği bir güçtür. Nitekim kuş yuvasından uçup kur­tulduğunda özgürleşti (ateka) denir. Bu ifade (‘ıtâku’t-tayr) yırtıcı kuşlar için kullanılır.

Dedim ki: Doğru söyledin. Peki senin bu kendinde gördüğün özgür­lük, rahatlık ve serbestlik bir amaca mı bağlı yoksa bu başıboş bir salıve- riliş mi? Sakın yalan söyleme! Çünkü biz sana şunu açıkça söyledik: Eğer sen, ben zenginim dersen aslında mallarının kölesisin. Ben sahip oldum dersen kölelerinin kölesisin. Sen bu vehmettiğin şeylerle ancak köleliğini perçinlersin. Yemin ederim ki yoldan çıkan kişi menzilden ne kadar uzak- laşsa da yine de dönüş hakkı vardır.

Söyle bana, ey aldanmış ve kendini kaybetmiş kişi! Rekabet, alıp verme, yolculuğa çıkma ve oynayıp eğlenme gibi nefislerin arzuladığı şeyleri isteyen bir serseri mi daha güçlüdür yoksa etrafı kalabalık, sü­rüleri çok, her konuda bugününü ve yarınını, ailesini, malını ve çocuk­larını düşünmek zorunda hisseden kişi mi? O serseri daha güçlüdür tabii ki. O yüzden zenginlerin ve meliklerin unvanlarını bırak. Çün­kü bunlar anlamsız birer isim ve geçersiz birer iddiadan ibarettir. Ona dikkatlice baktığında o, sanki bir taşı yontan ve o taşa ilâh diyerek ta­pan bir kimse gibidir.

Şöyle dedi: Sanki sen akıllarla doğruluğunu onayladığın konularda şeriatlara ve peygamberlere karşı geliyorsun. Biz sebepleri tanıdığımız gibi mülklerin/hükümranlıkların varlığını da kitapla tanıdık. Bize onlar üze­rinde yetkin bir şekilde tasarruf edebilme izni vardır.

Şöyle dedim: Bu konuyu tam anlamıyla incelemeden önce hüküm­ranlığın varlığı ya da yokluğuna dair senin kullandığın delilleri kullanı­yorum. Çünkü senin bütün malların üzerindeki tasarrufunun bir ucunda emredilip izin verilenler; diğer ucunda ise yasaklanıp geçersiz olanları var­dır. Bu ise hükümranlık ve hâkimiyetin göstergesi değil muhtaçlık üzere alınan iznin göstergesidir.

Fakat Allah Teâlâ seni yaşadığın sürece sınanman için yarattı. Var­lığını da rızkına bağlı kıldı. Süren doluncaya kadar yeryüzündeki şeyler­den faydalanman için nimetler yarattı. Bütün kullar için bir pay yarattı ki birbirleriyle çekişmesinler ve bu sebeple birbirlerini yok etmesinler. Aralarından en uygun olanını da üstlerine yönetici, yani sultan yaptı. Bu, peygamberin şu sözünün tefsiridir: “Sultan Allah’ın yeryüzündeki gölge­sidir.”^[2] Çünkü gölge sayesinde güneşin yakıcılığından, sultan sayesinde de gücün ateşinden korunulur.

Onlar çocukluk ve küçüklük dönemlerinde paylarından üstlerindeki vasi aracılığıyla faydalanırlar. Akledecek duruma geldiklerinde bu paylar onlara mülkiyetleri geçmeksizin sadece ticaret izni hakkıyla teslim edi­lir. yetişkinliğe ulaşıp şartlar olgunlaştığında efendi için üzerlerine ver­giler konur. Yaşadıkları sürece bu vergileri ödemeleri istenir. Ödedikleri takdirde özgür olurlar. Bu noktada payları, o an için kendilerine sadece kullanma izniyle elden teslim edilir ki alan ve veren ellerin farklılığı saye­sinde kendilerine düşen ödeme tasavvur edilebilsin. Ancak buna rağmen o paylar gerçekte ödeme yapanın mülküne geçmeyecektir. Öyle ki Allah Teâlâ’nın sözleşmeyle üzerlerindeki kısıtlamayı kaldırdığı miktar dışında mülklerden hiçbir şeye sahip olmasalar bile durum böyledir.

Sonra sana bu durumu küçük köleler üzerinden açıklayayım: Söz ge- limi sen onlarda bir iyilik sezdin. Cömertlik ve faziletini göstermek için onları azat etmek suretiyle denemek istedin. Malından her bir köleye ye­tecek kadarını çıkarıp ayırdın ve bu payları onların üstündeki bir vasîye teslim ettin. Akılları erince bu paylar üzerinde ticaret yapmalarına izin verdin. Olgunlukları ve vergi yükünü taşıma kapasiteleri ortaya çıktığında kendileriyle belirli bir mal ve belirli bir süre karşılığında azatlık sözleşmesi yaptın ve paylarını senden onlara bir iyilik olsun diye kendilerine bıraktın. Onlar da malları üzerindeki kısıtlamanın kalktığı kadarıyla bu paylar üze­rinde tasarrufta bulundular. Aslında hâlâ köle olmalarına rağmen sanki mülk sahibi gibiydiler. Bu durum ancak ödemeden önce sürenin dolduğu gün ortaya çıkar. Süre bittikten sonra ödemeye yetecek bir şeyleri yoktur.

Ancak bizim azatlık sözleşmemiz ödeme anında kişinin özgür bıra­kılmasını zorunlu kılar. Allah’ın farzlarının yerine getirilmesi de sıfatlar bakımından özgürleşmeyi zorunlu kılar. Ayrıca Allah Teâlâ kendisine kulluğu inkâr eden, efendiliklerini kabul eden kölelere verdikleri özgür­lükten dolayı kendilerinin de özgür olduklarını iddia edenlere ve aklı olan herkese hükmüyle açıkça şunu göstermiştir: Özgürlük iddiasında bulu­nan kişi aslında kendine kölelik getirmiş olur. Allah’ın kullarına tanıdığı hakkı inkâr ederek o hakkı üstlenmiş olur.

Yaratılmış olan her şey Allah Teâlâ’nın kullarıdır. Kim Allah’a iman ederse hakları O’nun üzerine yazılır ve özgürlüğü bu hakları hayatının sonuna kadar parça parça ödemesine bağlanmıştır. Fakat bu haklan ve­rilmesi Allah’ın lütfü ve hikmeti gereği vacip olmuştur. Yoksa kulun hak etmesi ve ibadetinin gereği olarak vacip olmamıştır. Onun için kim Al­lah’ı inkâr eder, sözleşmeyi bozar ve kitabı reddederse emir altındaki bir kul/köle olarak kalır ve üzerindeki zorlama artar. Çünkü Allah kaçanın kaçmasına fırsat vermeyen ve zorla almaya çalışana yenik düşmeyen bir kudret sahibidir. Onlara emri pekiştirmek ve özrü ortadan kaldırmak için bir süreliğine mühlet verir. Hazırlık için verilen bu süre bittiğinde helake sevk edilirler ki yaptıklarının sorumluluğunu tatsınlar ve inkârlarının kar­şılığını alsınlar.

Bizi kendisine kul olarak yaratıp ibadetiyle şereflendiren, sonra emanetini yerine getirmemiz karşılığında bize özgürlüğü lütfeden yüce Mevlâ’dan niyaz ederiz ki bize bu emaneti yerine getirmemiz konusunda yardımını ihsan etsin. Tıpkı azat olmaları için sözleşmelerini yaptığımız kölelerimize yardım ettiği gibi. Zira O, zenginlerin mallarında onlar için belirlemiş bir payı zorunlu kılmıştır. Sonra tıpkı bize azatlı kölelerimizin yükünü hafifletmemizi emrettiği gibi O da ihsan edip yükümüzü hafif­letsin ve bizi bağışlasın. Bizim muhtaç olmamıza ve bu konudaki cimri­liğimize rağmen Allah’ın bize kölelerimizin yüklerini hafifletmemizi em­retmesi ancak üzerimize farz kılınmış paylardan çoğunun hafifletilmesi için lütfunu ummamız içindir. Çünkü O, cimrilikle nitelendirilemeyecek kadar cömert, kendisine fakirlik dokunamayacak kadar zengindir. Azat yolunu emanetin yerine getirilmesine bağladı. Bunu da ancak bizden di­lediği kimseler, sözleşmeye bağlı kalıp üzerine vacip olan ödemeyi redde­den ve nefsinin teşvik ettiği hataları işleyen kimseler hakkındaki hükmü­nü öğretmek için yaptı. O’nun isimleri kutsal, nimetleri apaçıktır. Hamd, açığa çıkardığı her nimet ve gizlediği her hikmet için O nadir. Salat ve selam ise üzerine lütufların indiği, sayesinde yüklerin hafiflediği peygam­bere, onun tertemiz ailesine ve Allah’ın salih kullarına olsun.

Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌ ‌- İnsanın En Yüce Gayesi,syf:59-71

Dipnotlar:

1.Ebu AbdurRahman Ahmed b.Şuayb el-Horsani en Nesai, es-Sünnenu’l Kübra, thk. Hasen Abdulmün’im(Beyrut:Müessesetu’r Risale,1421/2001),7/119.

[2] Ebûbekir Ahmed b. Amr el-Itkî el-Bezzâr, el-Bahruz-Zehhâr, thk. Mahfûzur-Rahman Zeynullâh vd. (Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1988/2009), 12/17.

Bu ifâdelerden sonra şimdi de elde ettiğim nükteleri sana anlatmak istiyorum. Bu nükteleri hakkıyla düşünürsen kalpte etkisi ortaya çıkar ve rızık konusunda sana yeterli gelir.Aynı şekilde bu nükteleri derinlemesine düşünür ve gereğini yaparsan seni hak yola apaçık bir şekilde iletir. Başarılı kılacak olan ise yalnızca Allah’tır.

1.Bilmelisin ki Allah Teâlâ sana rızık vereceğini kitabında taahhut etmiş ve senin için bunu tekeffül etmiştir.Dünya hükümdarlarından birisi seni bu gece misafir edeceğini ve sana akşam yemeği vereceğini vadetse ve sen de hükümdar hakkında onun yalancı değil, doğru sözlü olduğu ve verdiği sözden asla caymadığı konusunda hüsnüzanna sabip olsan ne düşünürsün? Hatta hükümdar şöyle dursun, çarşı esnafından birisi ya da dış görünüşüyle hakikatini senden gizleyen ve seninle iyi ilişkiler kuran bir Yahudi, bir Hristiyan veya bir Mecusi sana bunu vadetse ne olur? Onun verdiği söze güvenir,sözüne itimat eder ve bu güveninden dolayı o gece akşam yemeğini kendin hazırlamakla uğraşmazsın.

Peki ne oluyor da Allah sana rızkı vadettiği, taahhüt edip senin için tekeffül ettiği, dahası birçok yerde rızkı vereceğine dair ye­min ettiği hâlde sen O’nun vaadine itimat etmiyor, sözüne ve ta­ahhüdüne güvenmiyor ve ettiği yemini dikkate almıyorsun! Hat­ta ve hatta kalbin rızık konusunda ızdırap çekiyor ve bunu dert ediniyor. Bu ne büyük bir perişanlıktır, keşke vebalini görseydin! Bu ne büyük bir musibettir, keşke cezasını bilseydin!

Ali b. Ebû Tâlib’den şu beyitler nakledilir:

Allah’ın vereceği rızkı başkasından mı istiyorsun? Akıbetlerin korkusundan güvende mi oluyorsun?

Müşrik bile olsa sarrafin garantisini razı olup Rabbinin verdiği taahhüde razı olmuyor musun?

Sanki sen Onun kitabındakileri okumamış gibisin, İmanın zayıf yakînden uzak kalmışsın.

İşte bu yüzden bu davranış inşam şüpheye götürür ve -Allah muhafaza- böyle düşünen insanın marifet ve dinini kaybetme­sinden korkulur. Bu yüzden Allah Teâlâ, “Eğer müminler iseniz ancak Allah a güvenin.’ (Mâide 5/23) ve “Müminler yalnız Allah a güvenip dayansınlar.’ (Tevbe 9/51) buyurur.

Dinine ihtimam gösteren mümine bir tek bu nükte dahi ye­ter. Allah’tan başka güç ve kuvvet yoktur.

2.Bilmelisin ki rızık taksim edilmiş olup bu durum, Allah Teâlâ’nın kitabında ve Resulullah’ın hadislerinde doğrulanmıştır. Yine bilmelisin ki Allah’ın taksimi değişmez. Rızkın taksim edil­diğini inkâr edersen ya da aksi olabileceğini düşünürsen -Allah korusun- küfür kapısını çalmış olursun. Buna mukabil Allah’ın taksiminin hak ve değişmez olduğunu bilirsen o zaman da rızık peşinde koşmanın ve bunu talep etmenin ne faydası olabilir! Böyle yapmakla eline geçecek olan tek şey dünyada zillet ve aşa­ğılanma, ahirette ise zorluk ve hüsrandır. Bundan dolayı Efendimiz (sav) “Balığın ve öküzün sırtına, bu falancanın rızkıdır diye yazılıdır. Rızık için hırslanan kişinin ancak çektiği zahmet artar.” buyurmuştur.¹²

Bu anlamda şeyhimiz şöyle der: “Senin çiğnemen için takdir edilen şeyi senden başkası çiğneyemez. O hâlde rızkını zilletle değil, izzetle ye.” Bu gerçekten de ikna edici, güzel bir nüktedir.

3.Şeyhim imam Cüveynî’den, hocasının şu sözünü aktardı­ğını işittim: “Rızık konusunda beni ikna eden şeylerden biri de şudur: Bir düşündüm ve nefsime, ‘Bu rızık hayatın ve yaşamın de­vam etmesi için değil midir?’ dedim. Nefsim ‘Evet’ dedi. Ardın­dan ona, ‘Peki insan öldüğünde rızıkla ne yapar?’ diye sordum. Nefsim ‘Hiçbir şey’ dedi. Bunun üzerine, ‘Kulun yaşamı sadece Allah Teâlâ’nın hâzinelerinde ve O’nun elindeyse rızık da böyle- dir. İsterse bana verir, isterse vermez. Bu benim için gayb olup Al­lah Teâlâ’nın eline bırakılmıştır. Onu istediği gibi düzenler. Ben ise bu hususta sakin olmalıyım’ dedim.”

Bu izah hakikat ehli için gerçekten de ikna edici, hoş bir nük­tedir.

4.Bu başlık altında daha önce zikrettiğimiz gibi Allah Teâlâ kulun rızkını taahhüt etmiştir fakat O yalnızca hayatın sürdürü­lebileceği kadarlık rızkı tekeffül etmiştir. Bu rızkın içerisinde be­denin ayakta kalıp ibadet için kuvvet bulacağı kısım vardır.

Yiyecek ve içecek için sebeplere tevessül etme konusuna ge­lirsek, şayet kul kendini Allah Teâlâ’ya ibadet etmeye adar ve Oha tevekkül ederse belki rızık yollarından engellenebilir fakat bu ko­nuyu kafaya takıp endişelenmez. Zira kul meselenin hakikatini bilmektedir. Nitekim Allah Teâlâ sadece insan bünyesinin ayakta kalabileceği kadarlık rızkı taahhüt etmiştir. Zaten Allah Teâlâ’ya tevekkül etmenin gerekli olduğu ve O’ndan beklenen rızık da budur, başka bir şey değil. Hiç şüphe yok ki Allah Teâlâ kuluna ömür verip onu ibadetle sorumlu tuttuğu müddetçe kendisine hakkıyla ibadet ve hizmet etmesi için kulunu ayakta tutacak rızkı da verecektir. Maksadımız işte budur. Allah Teâlâ İstediği her şeye güç yetirendir. O isterse yiyecek ve içecekle, isterse çamur ve toprakla isterse melekler gibi teşbih ve zikirle, isterse de bunların hiçbiri olmaksızın kulunun bünyesini ayakta tutar.

Şu hâlde kulun talebi yemek, içmek, şehvet ve lezzet elde et­mek değil, ibadet için güç kazanıp ayağa kalkmaktır. Dolayısıyla sebeplere itibar edilmesinin manası yoktur, zahidler işte bu se­beple günler ve geceler boyunca yolculuk yapmaya güç yetirebil- mişlerdir.

Zahidlerden bir kısmı on gün boyunca bir şey yememiş, ba­zıları ise bir ay veya iki ay bir şey yemeden güçlü kalabilmiştir. Kimileri çöldeki kumu yemiştir de Allah Teâlâ kumu onun için gıdaya çevirmiştir. Sevrî’nin Mekke’de yiyeceği bitince on beş gün boyunca kum yiyerek yaşadığına dair nakledilen hadise de bu ka­bildendir.

Ebû Muaviye el-Esved der ki: “İbrahim b. Edhem’i yirmi gün boyunca çamur yerken gördüm.”

A’meş aktarıyor: “İbrahim et-Temyî bana, ‘Bir aydan beri bir şey yemedim.’ dedi. Ben ‘Bir aydan beridir mü’ deyince Aksine, iki aydır bir şey yemedim. Yalnız birisi bana bir salkım üzüm ver­mişti Ben de onu yedim ama şu an midemden rahatsızım.’ dedi.”

Bu gibi durumlara asla şaşırma! Zira Allah’ın, istediği her şeyi yapmaya gücü vardır. Bir hasta görürsün, bir ay boyunca bir şey yiyemez fakat yaşamaya devam eder. Hâlbuki hasta olan birisi her halükârda kuvveti yerinde olana nispetle daha zayıf, tabiat itiba­riyle daha dayanıksızdır.

Açlıktan ölenlerse tıpkı çok yemekten ve hazımsızlıktan ölenler gibi aslında ecelleri geldiği için hayata göz yumarlar. Ebû Said el-Harrâz’ın şöyle dediği bana ulaştı: “Allah Teâlâ üç günde bir bana yemek verirdi. Bir ara çöle girdim ve üç gün boyunca ağzıma lokma girmedi. Dördüncü güne gelince zayıf düştüğümü hissettim ve olduğum yere oturdum. O sırada hâriften, ‘Ey Ebû Said! Yemek mi yoksa kuvvet mi senin için daha sevimlidir?’ diye bir ses duydum. ‘Sadece kuvvet isterim’ dedim ve yerimden kalktim. Üç günlük açlığı az bulduğum hâlde hiçbir şey yemeden on iki gün daha yol gittim. Hiç acı da çekmedim.”

Kul, rızık elde edecek sebeplerin kendisinden engellendiğini görür ve Allah’a tevekkül etmesi gerektiğini bilirse emin olsun ki Allah Teâlâ ona güç kuvvet verecektir. Bu hususu kul asla endi­şe etmesin. Aksine böylesine bir ikram ve ince tutum karşısında Allah Teâlaya çokça şükretmesi lazımdır. Zira Allah rızkı elde edecek sebepleri aramaktan kendisini kurtarmış ve ibadet etme­sine yardımcı olacak şeyi ona vermiştir. Bu sayede kulun isteği ve hedefi gerçekleşmiş, Allah Teâlâ rızık aramanın ağırlığı ile vasıta bulma derdini kuldan uzaklaştırmış, insanlarla olan bağlantısını kesmiş ve kendisine kudretinin yolunu göstermiştir. Allah bu ku­lun hâlini meleklerin hâline benzetmiş ve verdiği bu nimetle onu, hayvanların ve avamın mertebesinden daha yüksek bir yere yer­leştirmiştir. Bu temel meseleyi iyi düşünüp anla ki Allah Teâlâ’nın izniyle büyük bir kazanç elde edesin.

Bu kitapta meseleleri kısa tutacağımızı söylememize rağmen tevekkül başlığında sözü uzattığımızı düşünebilirsin. Allah’a ye­min ederim ki insanların tevekküle duyduğu ihtiyacın yanında bizim söylediklerimiz az bile! Zira ibadete dair en mühim husus tevekküldür. Dahası, dünya ve ibadete dair ne varsa tevekkül et- rafında dönüp durur. Dolayısıyla bu hususta himmeti olan kişi tevekküle tutunsun ve meseleye gerektiği gibi riayet etsin. Aksi hâlde kul, hedefinden uzakta kalır.

Allah’ı tanıyan ahiret âlimlerinin işlerini Allaha tevekkül etmeleri, kendilerini Ona ibadete adamaları ve Onun dışındaki her şeyle alakalarını kesme üzerine bina etmeleri, sahip oldukları basireti sana gösteren delillerdir. Onlar bu konuda nice kitaplar yazıp nice tavsiyelerde bulundular. Allah Teâlâ da onlara yönetici­lerden yardımcılar ve dostlar gönderdi. Böylelikle Kerrâmiye’nin zahid imamlarından hiçbir gruba nasip olmayan hâlis hayra eriş­tiler. Kerrâmiye imamları mezheplerini doğru olmayan usuller üzere bina etmişlerdi. Biz ise imamlarımızın minhâcı (yöntemi) üzere devam ettiğimiz müddetçe aziz olacağız.

Camilerimizden ve medreselerimizden her zaman değerli insanlar çıkar. Bu insan­lar ya Ebû İshak el-İsferâyînî, Ebû Hâmid el-lsferâyînî, Ebu t-Tayyib et-Taberî, İbn Fûrek ve üstadımız Cüveynî gibi ilimde önde olan şahsiyetler ya da Ebû İshak eş-Şîrâzî, Ebû Saîd es-Sûfî, Nasr el-Makdisî ve diğerleri gibi ibadette sadık olan ve ilim ve zühd bakımından ümmetin fevkinde olan kişilerdir. Daha sonra kalp­lerimiz zayıfladı ve zararı faydasından çok olan ilişkilerle kirlen­dik. İşler geriledi, insanların himmetleri azaldı. Bereketler uçup gitti, lezzeti ve zevki kaybolup gitti, öyle ki neredeyse hiç kim­se safiyane ibadetle, ilim ve hakikatle iştigal edemez hâle geldi. Şu an yüzümüze vuran aydınlık (elimizdeki ilim ve amel) Haris el-Muhâsibî, Muhammed b. îdris eş-Şâfıî, Müzeni ve Harmele gibi dinin önderleri olan selefimizin ve mütekaddim şeyhlerimi­zin minhâa (üslubu) üzere olanlardan kaynaklanmaktadır. Allah onlardan razı olsun. Onlar şu şiirde anlatılan kimseler gibidirler:

Allah kavimleri korudu, onlar da Rablerinin hakkını, Verdikleri sözden caymadılar, sözlerine aykırı davranmadılar.

Akıp giden günleri yalnızca iffetle geçirdiler. Efendilerinin sevgisinden başka bir şey görmediler.

Onlar en faziletliler, Allaha yakın olan doğru sözlü kimselerdir, Amaçları da efendilerin efendisine gitmektir.

Sabreden herkesin sabır düğümü çözülüp gitse de, Günler onların sabır düğümlerinden birini dahi çözemedi.

Biz ilk başlarda sultanlardık, sonradan sıradan ahali olduk; süvariydik, piyade olduk. Umulur ki doğru yoldan tamamen kop­mayız. Musibetlere karşı yardım edecek olan Allah’tır. [Elimizde kalan ilim ve ameli] bizden almamasını dileriz. Şüphesiz ki O çok cömerttir, bol bol veren ve merhameti çok olandır. Allah’tan baş­ka güç ve kuvvet de yoktur.

İşi Allah’a bırakma hususuna gelince bu noktada şu iki esası iyi düşün:

1.Bilirsin ki bir işi seçmek sadece o işin içini, dışını, başını ve sonunu yani tüm yönlerini bilen kişi için mümkündür. Kişi bir işin tüm yönlerini bilmezse hayırlı ve doğru olanı seçmek yerine kötü ve helak edici olanı seçebilir. Mesela sen bir bedeviye ya da bir köylüye veyahut bir koyun çobanına, “Şu dirhemlerin iyisini kötüsünden benim için ayır.” desen bunu yerine getiremez. Aynı şekilde sarraf olmayan bir esnafa desen belki o da zorlanır.

O hâlde dirhemleri altın, gümüş ve özel şeyler hakkında bilgi sahibi olan tecrübeli sarrafa gösterirsin. İşleri her yönüyle kuşatıp bilmek sadece âlemlerin Rabbi olan Allah için mümkün oldu­ğuna göre, ortağı olmayan Allah’tan başka hiçbir varlığın bir işi seçmeve düzenleme hakkı yoktur. Nitekim Allah Teâlâ, “Rabbin, dilediğini yaratır ve tercih eder. (O’nun seçme ve yaratmasında) onların tercih hakkı yoktur.” (Kasas 28/68) ve “Rabbin onların kalplerinde gizlediklerini de açığa vurduklarını da elbette bilir.” (Nemi 27/74) buyurmaktadır.

Anlatılır ki salih bir zata Allah Teâlâ tarafindan, “Ne istersen verilecek” denilince şöyle demiş: “Her şeyi bütün yönleriyle bi­len birisi hiçbir şey bilmeyen birisine ne istersen verilecek diyor. Benim için neyin iyi olduğunu bilmiyorum ki isteyeyim! Benim yerine sen seç.” Bu mesele de işte böyledir.

2.Bir adam sana gelse ve “Ben senin bütün işlerinle ilgilenir ve yararına olan bütün ihtiyaçlarım üstlenip yerine getiririm. Sen bütün işlerini bana bırak ve kendi işlerinle ilgilen.” dese ve bu adam senin nezdinde döneminin en bilgili, en hikmetli, en güçlü, en merhametli, en takvah, en doğru sözlü ve en vefalı kişisi olsa; bu teklifi değerlendirmez ve bunu sana verilen büyük nimet olarak görmez misin? Böylesi güzel bir teklif karşısında minnet duymaz, o kişiye en güzel şekilde şükranım sunmaz ve övgüde bulunmaz mısın?

Bu kişi yararlı olup olmadığım bilmediğin bir hususta senin adına bir seçim yapsa bundan dolayı huzursuzluk hissetmez, ak sine onun yapacağı seçime ve düzenlemeye güvenir ve mutmain olursun. Sen onu vekil olarak belirledikten ve o da sana en iyisini yapacağını taahhüt ettikten sonra bilirsin ki; mesele her ne olursa olsun senin adına yalnızca hayırlı olanı seçecek ve sadece senin iyiliğine olanları gözetip dikkate alacaktır.

O hâlde sana ne oluyor da işlerini gökyüzünden yeryüzüne ne yarsa her şeyi düzenleyen (müdebbirü’l-emr) ve âlemlerin Rab­bi olan Allah’a işlerini bırakmıyorsun! İşini bilginlerin en bilgili­si, kudretlilerin en kudretlisi, merhametlilerin en merhametlisi ve zenginlerin en zengini olan Allah a bırak ki ince bilgisi ve güzel düzeniyle senin bilgi seviyeni aşan ve aklının alamayacağı şeyleri senin adına seçsin, sen de akıbetini ilgilendiren işlerle ilgilen. Al­lah, sırrını bilemeyeceğin bir şeyi senin adına seçtiği zaman sonuç her ne olursa olsun buna razı ve mutmain ol. Doğru ve hayır işte budur. Bunu iyi düşün ve anla ki Allah Teâlâ’nın izniyle doğru yola erişesin. Başarı ise yalnızca Allah’tandır.

Kaza ve kadere razı olma hususuna gelirsek bu noktada ikna edici şu iki hususu dikkatli bir şekilde düşünüp anlarsan yeterli olur:

1.Kadere rıza gösterirsen hem bu dünyada hem de ahirette fayda elde edersin.

Bu dünyada elde edeceğin fayda, kalbi gereksiz şeylerle dol­durmamak ve bu sayede daha az üzülmektir. Bazı zahidler bu an­lamda, “Mademki takdir haktır, o hâlde üzülmek boşuna” sözünü dile getirmiştir. Bu sözün aslı, Hz. Peygamber’in îbn Mesûd’a söylediği şu cümledir: “Çok fazla üzülme. Zira takdir edilen ger­çekleşir, senin rızkın olmayan şey de sana gelmez.’^[13]

Bu hadis, Efendimizin (sav) az lafızla çok mana dile getirdiği kapsamlı bir sözüdür.

Kadere rıza göstermen hâlinde ahirette elde edeceğin fayda ise Allah Teâlâ’nın sevabı ve rızasıdır. Nitekim O, “Allah onlardan hoşnuttur, onlar da Onun rızasını kazanmaktan ötürü mut­ludurlar.” (Mâide 5/119) buyurmaktadır.

Dolayısıyla kadere rıza göstermemek bu dünyada yok yere dertlenmeye, üzülmeye ve rahatsızlığa sebebiyet verirken ahirette de günaha ve ceza görmeye neden olur. Zira kader her halükârda gerçekleşecek olup senin üzülmenle ya da kızgın olmanla değişe­cek değildir. Bu anlamda şöyle bir şiirde vardır:

Ey nefis! Takdir edilene sabret.

Takdir edilmeyenler hususunda ise güvendesin.

Bil ki takdir edilen kesinlikle gerçekleşecektir, Sen ona sabretsen de sabretmesen de.

Netice itibariyle akıllı kişi kalp huzurunu ve cennet sevabını boş yere üzülmeye, günaha girmeye ve en nihayetinde cezalandı­rılmaya tercih etmez.

2.Kaza ve kadere razı olmayıp kızgınlık göstermek -Allah Teâlâ rahmetiyle korumazsa- kişinin tehlikeye, zarara, küfre ve nifaka düşmesine sebep olur. Allah Teâlâ’nın şu sözünü iyi dü­şün: “Hayır, Rabbine andolsun ki, aralarında çıkan anlaşmazlık hususunda seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden içle­rinde hiçbir sıkıntı duymaksızm onu kabullenmedikçe ve boyun eğip teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.” (Nisâ 4/65) Allah bu sözünde elçisinin takdirine nza göstermeyenlerin iman etmiş ol­malarını reddedip bu hususta yemin etmişken Allah’ın takdirine nza göstermeyenin hâli nice olur!

Rivayet edilir ki bir kudsî hadiste Allah Teâlâ şöyle buyur­muştur: “Kim benim takdirime razı olmaz, verdiğim musibete sabretmez ve nimetlerime şükretmezse kendisine başka bir ilâh edinsin.”^[14]

Burada Allah Teâlâ sanki şöyle diyor: “[Takdir ettiğim şeyi beğenmeyip] kızgınlık gösteren bu kişi benden ilâh olarak razı değildir. O hâlde kendisine, razı olacağı başka bir ilâh edinsin.” Akleden kişi bu ifadenin tehdidin zirvesi olduğunu anlar. Ken­disine, “Kulluk ve rablik nedir?” diye sorulan sâlik, verdiği şu ce­vapta ne kadar doğru söylemiş: “Rab takdir eder, kul ise buna razı olur. Şayet Rab takdir eder de kul razı olmazsa ne Rablik kalır ne de kulluk.”

Bu meseleyi iyi düşün ve kendine bir bak! Umulur ki Allah Teâlâ’nın yardımı ve tevfîkiyle selamete erersin.

Sabır konusuna gelirsek, o acı bir ilaç ve hoş olmayan bir içe­cektir. Bununla birlikte sabır her türlü menfaati sana getiren ve zararlı ne varsa senden uzaklaştıran bereketli ve kıymetli bir şey­dir. Sabır böylesi bir ilaç olduğuna göre akıllı insan, “Bir anlık acı ama bir yıllık rahatlık” diyerek nefse kötü gelmesine rağmen onu içer ve yudumlar; acı ve keskin olsa da buna katlanır.

Sabrın sana getireceği menfâatlere değinmek gerekirse sabrın dört türü olduğunu bilmelisin:

1.Taate sabretmek

2.Masiyetten sakınmaya sabretmek

3.Dünyanın gereksiz şeylerinden sakınmaya sabretmek

4.Belalara ve musibetlere sabretmek.

Kul sabretmenin acısına katlanır ve yukarıda sayılan dört yerde sabır gösterebilirse taatlerini yerine getirir; istikâmet üzere yüksek mertebelere ve en nihayetinde büyük sevaba nail olur. Ayrıca dünyanın masiyetleriyle, belalarıyla ve bunun ahirette neden olacağı sonuçlarıyla karşılaşmaz. Sabreden kul, dünyalık talep etmekle sınanmaz. Zira dünyada bir şeyler elde etmekle meşgul olmayacağı için ahirette de bunun sonucundan kurtulmuş olur. Aynı şekilde kul, imtihan edildiği şeylere sabredeceği için elde et­tiği sevaplar boşa uçup gitmez. O hâlde sabır gösterilmesi hâlinde kul taatlerini yerine getirebilir, yüksek dereceler ve sevaplar elde edebilir. Bunların yanı sıra takva ve zühd hayatı hâsıl olur; Allah Teâlâ’dan başka hiç kimsenin ayrıntısını bilmediği bir karşılık ve büyük sevap elde edilir.

Sabrın, zararları insandan uzak tutması şöyle gerçekleşir: Sab­retmek bu dünyada endişe çekmenin yükünden ve bu halin kas­vetinden, ahirette ise onların günahından ve cezasından kurtarır.

Buna mukabil insan sabretme konusunda zayıf kalır ve kay­gı yolunu tutarsa elde edeceği tüm menfaatleri kaçırdığı gibi her türlü zarara da müptela olur. Zira taatin meşakkatine sabret­meyen kul onları yerine getiremez. Getirse bile onu korumaya ve devam ettirmeye sabredemeyeceği için ameli hiç olup gider. Veyahut kul, masiyetten sakınmaya sabredemezse kendisini ma- siyetin içinde buluverir. Dünyanın gereksiz fazlalıklarından uzak durmaya sabredemezse bunlarla meşgul olmaya başlar. Aynı şekil­de başına gelen bir musibete sabretmeyen kul, sabretmesi hâlinde elde edeceği sevaptan mahrum kalır. Dahası sabretmek yerine o kadar çok kaygılanabilir ki kendisine verilecek karşılıktan mah­rum kalır.

En nihayetinde kulun başına iki musibet gelmiş olur: Birincisi, maksattan mahrum kalmak iken İkincisi, sabretmediği için sevabı ve ecri kaçırmaktır. Dolayısıyla hem hoşuna gitmeyen bir şeye maruz kalmış hem de sabretmekten mahrum kalmış olur. Bu manada “Bir musibete sabretmekten mahrum kalmak, musi­betin kendisinden daha şiddetlidir.” denir. O hâlde mevcut olanı yok edip götürdüğü gibi kaçıp gideni de geri getiremeyecek olan bir şey için üzülmenin ne faydası var! Bunlardan birini kaçırsan bile en azından diğerini kaybetme.

Hz. Ali’nin şu kelamı, az lafızla çok anlam ifade eden sözler­dendir: “Şayet başına gelenlere sabredersen Allah’ın takdir etmiş olduğu şey gerçekleşir ve sevap kazanırsın. Yok, sabretmez ve en­dişelenirsen Allah’ın takdiri yine gerçekleşir ama sen günahkâr olursun.”¹⁵

Kanaatimce meselenin özü şudur: Kalbi alışılmış şeylerden uzak tutmak; Allah Teâla ya hâlisâne tevekkül etmek, işleri düzenlemeyi bırakmak ve iç yüzünü bilmediğin için işleri Allah Teâlaya havale etmek suretiyle nefsi [kalpte] yer edinmiş âdetler­den koparıp atmak; nefsi öfkeden ve kaygıdan alıkoymak -ki nefis bunları çok ister- ve nefsi rıza ile dizginlemeye zorlayıp her ne kadar nefret etse de ona sabır şerbetini içirmektir. Bütün bunlar gerçekten de aci bir iş, zor bir ilaç ve ağır bir yüktür ama aynı za­manda sağlam bir tedbir ve dosdoğru bir yoldur. Böyle yapılması durumunda övgüye layık bir akıbet ve mutlu mesut haller kulu beklemektedir.

Evladına karşı şefkatli davranan zengin bir baba düşün. Şayet bu baba yavrusunun yediği bir hurmayı ya da elmayı bozulmuş olduğu için elinden alsa, yavrusunu kendisine sert davranan bir öğretmene teslim etse, çocuğunu gün boyu yanında tutup onun canını sıksa veyahut onu bir hacamatçıya götürse ve hacamatçı evladının canını yakıp onu endişelendirse ne düşünürsün! Yaban­cılara dahi bol bol ikramda bulunan babasının, evladının elinden yiyeceği almasını bir cimrilik olarak mı görürsün! Yoksa elindeki her şeyi evladı için saklayıp biriktiren bu babanın hareketi sence çocuğunu zelil kılmak için midir? Ya da baba çocuğunu sevme­diği için böyle davranarak onu yormak ve ona eziyet etmek mi istemiştir? Böyle bir şey mümkün olabilir mi? Zira evlat babası için gözünün nuru, kalbinin meyvesidir. Evladının üzerine rüz­gâr esse bile babasına ağır gelir. Durum kesinlikle böyle değildir. Bir baba evladı adına iyi olanın bu olduğunu bildiği için böyle davranır ve yine baba bilir ki evladı bu şekilde az bir yorulmayla büyük bir hayra ve menfaate ulaşacaktır.

Peki işini seven, insanlara tavsiyelerde bulunan ve mesleğinde uzman olan bir doktora ne dersin? Eğer bu doktor susuzluktan artık ciğerleri yanan, bitkin düşmüş bir hastaya su vermek yerine, hastanın nefsinin ve tabiatının zorlandığı, tadı kötü olan bir ilaç içirse sence bunu hastaya düşman olduğundan ötürü ve ona ezi­yet etmek için mi yapmaktadır? Asla! Aksine hastanın iyiliği için böyle yapmaktadır. Zira doktor çok iyi bilmektedir ki hastanın bir anlık ihtiyacını karşılamak aslında onun hayatını tehlikeye sokacak ve belki de ölümüne neden olacaktır. Hastaya su verme­mesi aslında hastanın iyileşmesi ve hayatta kalması içindin

O hâlde şimdi Allah Teâlâ’nın senden bir ekmeği ya da bit miktar parayı esirgediğini düşün. İyi bilmelisin ki Cenab-ı Allah senin istediğin şeye sahiptir ve istediğin şeyi sana ulaştırmaya kâdirdir. Cömertlik ve ihsan O’nun sıfatlardır. Allah senin hâlini de bilmektedir, zira O’na hiçbir şey gizli kalmaz. O’nun için ne yokluk ne acizlik ne bir şeyin gizli kalması ne de cimrilik söz ko­nusudur. Allah Teâlâ tüm bu eksikliklerden münezzehtir. O, zen­ginlerin en zengini, kudreti olanların en kudretlisi, bilginlerin en bilgini ve cömertlerin en cömerdidir. O hâlde hakiki olarak şunu bil ki Allah’ın senden bir şey esirgemesi senin iyiliğin içindir. O, senin için iyi olanı seçmiştir. Zaten Allah Teâlâ, “Yeryüzünde ne varsa tamamını sizin için yaratan O’dur.” (Bakara 2/29) buyurmuş­ken aksi nasıl söz konusu olabilir ki!

Kendisini sana tanıtan (yani sana marifetullah nimetini ve­ren) Allah’ın senden bir şey esirgemesi nasıl mümkün olabilir ki! Dünyadaki bütün nimetler Onu tanımanın yanında yok hük­mündedir.

Meşhur bir hadiste geçtiği üzere Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Şefkatli bir çobanın, uyuz hastalığı bulunan yerlerden develeri­ni koruduğu gibi ben de dostlarımı dünya nimetlerinden koru­rum.”^[16]

O hâlde Allah seni zorlu bir imtihana sokmuş ise iyi bil ki bunu seni sınamaya ve imtihana sokmaya muhtaç olduğu için yapmamaktadır. Allah senin hâlini bilmekte ve güçsüzlüğünü görmektedir. O, sana karşı son derece merhametli davranır. Hz. Peygamber’in şu sözünü hatırla: “Allah’ın kuluna karşı merhame­ti, müşfik bir annenin evladına karşı olan merhametinden daha fazladır.”^[17]

Eğer bunu anlarsan bilirsin ki Allah, başına gelen bu kötü olayı senin iyiliğin için yaşatmıştır. Bu iyiliğin ne olduğunu sen bilmesen de Allah bilir. Bu anlamda insanlar arasında en fazla belaya maruz kalan kişilerin, Allah’ın sevdiği ve seçtiği dostlan olduğunu görürsün. Hz. Peygamber buyurur ki “Allah bir toplu­luğu severse onları belaya uğratır.’^[18] Yine Efendimiz (sav) “İnsan­lar arasında en fazla belaya maruz kalanla peygamberlerdir. On­lardan sonra şehitler gelir. Ardından da derecelerine göre üstün olanlar sıralanır.’ buyurmaktadır.^[19

Allah Teâlâ’nın dünya nimetlerini senden esirgediğini ya da sana çok fazla musibet ve bela verdiğini görürsen bil ki O’nun nezdinde kıymetlisin ve O’nun katında üstün bir yere sahipsin. Böyle yapmakla Allah seni dostlarının yoluna girdirmektedir. Şüphesiz ki Allah senin hâlini görmekte olup dünya nimetlerini senden esirgemeye ihtiyacı yoktur. Zira “Sen Rabbinin hükmünü sabırla bekle, kuşkusuz sen bizim gözetim ve korumamız altında­sın.” (Tûr 52/48) buyuran O’dur. Dahası, iyiliğini gözettiği, ecrini ve sevabını artırdığı ve kendi katında değerli insanların konum­larına yükselttiği için Allah Teâlâ’nın sana lütufta bulunduğunu bilmelisin. Göreceksin ki senin için nice övülen sonuçlar ve nice kıymetli nimetler hasıl olacak Lütfü ve keremiyle muvaffak kıla­cak olan yalnızca Allah’tır.

İmam Gazzali – Abidler Yolu:Yedi Geçit,syf:185-198

Dipnotlar:

^12.Bu hadisin aslı bulunamamıştır.

13.Ebubekir Ahmed b. Amr eş-Şeybânî, el-ÂhAd vel-mesAni, dik Bâsim el Cevâbira (Arabistan: Dâru’r-râye, 1991), 2806; Beyhakî, -Şu ‘ab, 1144.

14.Taberânî, el-Mucemul-kebîr, 22/320; İbn Asâkir, Târîhu medîneti Dimaşk, 21/59.

15.İbn Asâkir, Târîhu medîneti Dımaşk, 9/139.

^[16] Ebû Nuaym, Hilyetul-evliya, 1/10; İbn Ebud-Dünyâ, et-Tevâzu vel- hamûl, thk. Muhammed Abdülkadir Atâ (Lübnan: Dâru’l-kütübi’l-il- miyye, 1989), 9; İbn Asâkir, Târîhu medîneti Dımaşk, 61/59.

^[17] Buhâri, d-CAmius-sahîh, 5999; Müslim, el-Câmius-sahîh, 2754.

18.Tirmizi,es Sünen,2396;İbn Mace,es Sünen,4031

19.Hakim,el Müstedrek,1/40

^[

Ey arif! Allah’ın hükmü, kazası ve kaderi vardır. Bunların her biri başka başkadır, yani zıt isimlerdir, eşanlamlı isimler değildir. Hakk’ın ezelî ilmi O’nun hükmüdür. Bildiği şeyleri ortaya çıkarmak O’nun kazasıdır. Ve o şeyleri var ettikten sonra birden yaratıp zahire çıkarması O’nun kudret ve kaderidir. Her şey O’nun kaza ve kaderiyledir. Bu âlemde ne olursa O’nun kudretiyle olur. Bütün işler O’nun kaderiyledir.

Ey arif! Hakk’ın ilmi O’nun hükmü demektir. O hükmün sebep­lerini yaratmak O’nun kazasıdır. O sebepleri birden meydana getirmek O’nun kudret ve kaderidir. Yakinen bildik ki âlemde yaratılmışın (hâdis) bir şeye sebebolması mümkün değildir. Buna göre O’nun kudretinden hariç âlemde bir nesnenin zuhuru ve hudûsu mümkün olmaz. Bütün eşya O’nun kudret ve kaderiyle olur.

Ey arif! Malûmun olsun ki, ayetlerle hadislerin arasında tenakuz şeklinde bazı hükümler görülürse de görünüştedir (sûrî). Hakikatte tenakuz yoktur. Ulemâdan kelâmcıların, tenakuzların varacağı yeri (mevrid) ve musarreflerini inceleyip tenakuz yokluğunu bilmeleri gerekir. Aynı şekilde bir hadiste “Kader kılınmış şey değişmez””, diğer bir hadiste ise “Kaderi duadan başka hiçbir şey geri çevirmez“ rivayet olunmuştur. Dua, daha aşağıda olanın (ednâ) daha vakardan (âlâ) talep etmesi manasınadır. İmdi, bu iki hadis arasında olan tenakuz görünüştedir. Birinci hadise göre kader değiştirilmez ve ikinci hadise göre kaderin reddi mümkündür.

Ey arif! Eğer bir kimse, kaderi redd mümkün değildir derse, bi­rinci hadise göre doğru demiş olur. Bir başka kimse, kaderi redd mümkündür, derse, ikinci hadise göre yine doğru demiş olur. Mesele­nin tahkiki şudur; eşyada değişme mümkündür, ama bütünde müm­kün değildir. Mümkün olan, bazı eşyadadır. Kaderin reddi yine kader ile mümkün olur. Meselâ bir kimse çok bal yese vücudunda sıcaklık ortaya çıkar. Hummaya dönüşerek ölme ihtimali olabilir. Hazık ta­bibe haber verilerek bu hararet vücuttan savuşturulmuş oluncaya ka­dar ona kâfur yuvarlığı verip bu öldürücü hastalıktan kurtulma imkâ­nı bulabilir. Hiç şüphe yok ki o hararet Hakk’ın kaderiyleydi. Kâfur yuvarlağının yenmesi de yine Hakk’ın kaderiyledir. Buna göre kaderi redd kaderle mümkün demektir. Eğer humma hastalığı sonuna gelip rutubet tamamen dışarı atılmış ve harcanmışsa, hazık tabib ona ne kadar ilaç verirse versin hastalık kaldırılamaz.

Yıldızların ve feleklerin etkileri de böyledir. Mesela yaz mevsimi geldiğinde hava gayet sıcak olur. Bu sıcaklık Hakk’ın kaderiyledir. Bu harareti âlemden reddetmek mümkün değildir. Ama bir kimse yeraltı odası (seradib) yapar ve yaz döneminde orda oturursa kendi nefsin­den bu harareti uzaklaştırmış olur. Aynı şekilde kış mevsiminde hava gayet soğuk olur. Bu soğuğun Hakk’ın kaderiyle olduğundan şüphe yoktur. Bu kaderin âlemden reddi mümkün değildir. Soba ve ocaklık bulup kış günlerinde orada durursa, o soğukluğu kendi nefsinden uzaklaştırır. Diğer şeyleri sen buna kıyas et.

Ey arif! Kul tarafından ortaya konulan şeye tedbir derler. O şeyi Hakk Teâlâ yaratırsa ona takdir derler. “Kul tedbirle hareket eder, Allah takdir eder. ” Ama hakikat gözüyle incelense ikisi de İlahî ka­derdir. Kaderi yine Hakk’ın kaderiyle redd mümkündür. Kılıcı kılıç redd, askeri askerle redd, aklı akılla redd ve cehaleti cehaletle redd. Buna göre birinci hadisin musarrefi bütünde ve ikinci hadisin musarrefi bazılarında olup ikinci hadis arasında tenakuz olmadığı ke­sinleşmiş olur. Başka tenakuz şeklinde bulunan ayet ve hadisler de bu kıyas üzredir.

İmdi bu tahkik üzre şeriat ehlinin mezhebi Cebriyye ve Kaderiye’den uzak ve ayrı olur. Çünkü Cebriye tedbiri inkar edip,kaderi, reddmümkün değildir, “Kader kılınmış şev değişmez’’

Diyerek mutlak cebr de kaldılar. Kulların tedbirini ve cüzi ıradelerini toptan inkar ettiler. Kaderiye ise Hıristiyanlar ve Mecûsiler gibi Hakk’ın kaderinı bütün bütün inkâr ettiler. Kaderiye’nin hatası Cebriyenin hatasından daha büyük ve daha kötü olduğu açıktır. Hatta bir hadiste; “Kaderiye, bu ümmetin Mecusileridir”buyrulmuştur.

Cebriyye’nin câhillerine şu şekilde bir soru sorulur: Sîzler cüz î irade ve akılların tedbirini redd ve inkâr edip kaderin kaderle reddi mümkün değil diyorsunuz.Eğer nefs-ı emr’de sizin dediğiniz gibi olsaydı hocaların terbiyesinin, akılların tedbiri ve anlayışların düşüncesinin,aptalca ve abes olması gerekirdi. Hatta iyiliği emr ve kötülükten nehy etme de fayda olmazdı, bu soru gayet açık ve aydınlıktır. Açıklığınınn çokluğundan bu meselede ulemadan bir hayli cemaat hayrete düşüp sersemlediler. Kaderiye, Cebriye ve bazı bâtıl mezheplerin kurulması kader meselesini halledemediklerinden dolayı oldu.

Beyit

Dermiş ıkı milletin savaşı herkese özür,

Hakikati görmedikleri için efsane yolun vardılar!

Cebriye’nin Görüşlerini İptal İçin Diğer Bir Cevap

Muhakkikler kader sırrı hakkında şöyle söylemişlerdir: Alem ezelde İlâhî işlerde (şuûnât-ı ilâhîye)sinde iken her birinin mahiyeti ve gereğine Allah’ın ezelî ilminin taallukundan ibarettir. Öyle kı her bir ayn hariçte var olma zamanında, yani haricî varlığı hangi za­manda olması gerekiyorsa o gerektiği hal üzre zuhuruna ilmi taal­luk etmişti. Halbuki şuûnat ve a’yânlar kılınmış (mec’ûl) değildir. Kılanın (câil) kılması ona taalluk etmemiştir. İşte bu ilmi üzre hük­mü sabit oldu. Buna göre hükmü ilmine tabi oldu. İlmi de malûma tabı oldu. Şüphesiz Hak Teâlâ Hakîm’dir ve de Hakem’dır. Bir şey üzre kaza ve hüküm buyurmaz, ancak o şeyin ilmi hazretinde subûtu halinde ayn’ın ilerde kaza bulacak hallerine taalluk eden ilmi üzre hüküm buyurduğundan mahlukatta kesinlikle cebr ihtimali bulunmaz.’’Peki niçin falanı kafir,falanı mümin,falanı fakir, falanı zengin kıldı” diye sorulmaz. Herkesin hâli zatının gereği olmuş olur. Eğer bir kimse bu meseleyi anlamazsa ona “ Yaptığından sorulmaz ” (Enbiya, 23) cevabından başka cevap verilmez. Muhak­kiklerin meslekleri budur.

Aziz Nesefi,Hakikatlerin Özü(İnsan yay.)

Kaza ve kader inancı pek büyük bir hikmet taşır. Meselâ bir müslüman «Ne yapalım kader böyle imiş» der! Bu söz yanlış bir söz müdür? Hâşâ pek doğru, pek haklı bir sözdür. Yalnız müslümanlar değil; her millet bu inançtadır. Müslümanlar bu nakaratı tekrar ederler, fa­kat nerede biliyor musunuz? Bir emri vâki karşısında!

Her hangi bir şey hakkında beşer tedbiri biterse, bu söz o zaman tekrar olunur. îşte gerçek bir müslümanın itikadı bu merkezdedir. Çünkü İslâmiyet’te kaderi inkâr etmek küfür (Dinden çıkmak) olduğu gibi, cebr derece­sinde kadere dayanmak da küfürdür. Meselâ bir adamın bir hastası olur, hastasını göstermek için bir tabib geti­rir, insan gücü dahilinde olan tedbirlere baş vurulur. Hiç bir fayda elde edilemez. Hasta ölür. îşte hakiki bir müslüman o zaman zayıf kalbli kimselere mahsus olan beyhude telâşlara, anlamsız çırpınışlara lüzum görmez. İnsana ve inanana yakışacak bir metanet ve teslimiyetle İlâhî kazaya rıza göstererek «Ne yapalım, kader böyle imiş» der. Ve bu sağlam itikadın tesiriyle, karşılaştığı musibetin karşısında insan gibi durur; o felâketten deli­ce değil insanca üzüntü duyar. En büyük bir filozofun da böyle emri vaki karşısında söyleyeceği son söz budur.

Demek ki hattâ İslâmiyet’in bu itikadında değil, belki bu itikadın bazı kimseler tarafından yanlış tefsir edilme sindedir. Sebeplere baş vurmaktan el çekerek miskinlik köşesinde oturmak baştan aşağı hezeyan, belki cebre vardığı için küfürdür. Gerçek mü’min odur ki İlâhî takdire iman etmekle beraber tedbir almakta asla uzak durmaz. Daha doğrusu kendisine nisbeten takdirin varlık ve yok­luğunu eşit tutarak dinî ve dünyevî vazifesi ne ise onu ifa etmeğe bakar.

Dünyada hiç bir akıl sahibi yoktur ki, tarlasını ek­meden karşısına geçip otursun da mahsul zamanı İlâhî lütuf eseri olarak bir çok mahsul almak ümidinde bulun­sun. Sebeplere baş vurmadan, onları hazırlamadan neti­ceyi beklemek cinnetten başka bir şey değildir. Cenâb-ı Hakk her şeyi bir sebebe bağlı kılmış, Allah’ın kanunu (Âdetullah) bu minval üzere hükmünü yürüte gelmiştir. Cenâb-ı Hakk şunun bunun hatırı için İlâhî kanununu de­ğiştirmez.  Sebeplere tevessül etmeden neticeyi bek­leme, hâşâ, İlâhî kudreti kendi sefih emelinin, delice fik­rinin gerçekleşmesinde kullanmak gibi küfrü gerektiren bir alçaklığı, bir küstahlığı da kapsar.

Bu inançta olan adamlar Allah’ın kanununu değil, akla uymayan kendi inanç ve mesleklerini değiştirmeğe çalışmalıdırlar. Çün­kü «Ne yapalım kader böyleymiş» sözü, yukarıda işaret ettiğimiz gibi, beşer tedbiri bittikten sonra bir emri vâkiye karşı söylenecek son söz olduğundan vâki olmayan bir durum karşısında ilk söz olarak söylenen cinayet iş­lemiş olur. İnsan kadere inanmakla beraber insanın ala­cağı tedbirlerin bittiği, takdirin başladığı yerdir, inan­cındaymış gibi çalışmalıdır. Hepimiz evlâtlarımıza bu fikri telkin etmeliyiz. Ta ki irâdelerine kuvvet, azimlerine metanet gelsin. «Her şeyi kadere havale etmek, acizliğin delilidir.»

Ferid Kam,Dini-Felsefi Sohbetler