<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌ | İlim Cephesi</title>
	<atom:link href="https://www.ilimcephesi.com/etiket/ebu-zeyd-ed-debusi/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://www.ilimcephesi.com</link>
	<description>Tarih, İslam, Sosyoloji, Felsefe, Edebiyat Kısaca Fikir Dünyamız!</description>
	<lastBuildDate>Tue, 06 Oct 2026 21:47:03 +0000</lastBuildDate>
	<language>tr</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.5</generator>

<image>
	<url>https://www.ilimcephesi.com/wp-content/uploads/2019/05/fav.png</url>
	<title>Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌ | İlim Cephesi</title>
	<link>https://www.ilimcephesi.com</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>İnsanların Rızıkla İlişkisi</title>
		<link>https://www.ilimcephesi.com/insanlarin-rizikla-iliskisi/</link>
					<comments>https://www.ilimcephesi.com/insanlarin-rizikla-iliskisi/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Arif]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 05 Oct 2026 08:14:54 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[İslam]]></category>
		<category><![CDATA[Açgözlülük]]></category>
		<category><![CDATA[Şükür]]></category>
		<category><![CDATA[Dünya Malı]]></category>
		<category><![CDATA[Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌]]></category>
		<category><![CDATA[Hırs]]></category>
		<category><![CDATA[Hamd]]></category>
		<category><![CDATA[helal-haram]]></category>
		<category><![CDATA[Nimet]]></category>
		<category><![CDATA[Rızık]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.ilimcephesi.com/?p=28516</guid>

					<description><![CDATA[<p>&#160; &#160; &#160; Dünya menzillerinde insanlar dört kısma ayrılır.Birinci kısım dünyadaki rızkını sebeplerden bilir.İkinci kısım başkalarına güvenir.Üçüncü kısım rızkı sebeplerle birlikte Mevla&#8217;dan bilir.Dördüncü kısım ise bütünüyle tevekkül eder. 1.Birinci kısım sadece duyularıyla idrak ettiklerini bilen sıradan insanlardır. Bu yüzden var güçleriyle sebeplere yönelirler. Sabah yorgun çıkarlar, akşam bitkin bir hâlde dönerler. Ölçüsüzce çırpınarak hayallerinin peşinde [&#8230;]</p>
The post <a href="https://www.ilimcephesi.com/insanlarin-rizikla-iliskisi/">İnsanların Rızıkla İlişkisi</a> first appeared on <a href="https://www.ilimcephesi.com">İlim Cephesi</a>.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>Dünya menzillerinde insanlar dört kısma ayrılır.Birinci kısım dünyadaki rızkını sebeplerden bilir.İkinci kısım başkalarına güvenir.Üçüncü kısım rızkı sebeplerle birlikte Mevla&#8217;dan bilir.Dördüncü kısım ise bütünüyle tevekkül eder.</p>
<p><strong>1.Birinci kısım</strong> sadece duyularıyla idrak ettiklerini bilen sıradan insanlardır. Bu yüzden var güçleriyle sebeplere yönelirler. Sabah yorgun çıkarlar, akşam bitkin bir hâlde dönerler. Ölçüsüzce çırpınarak hayallerinin peşinde gitmeleri ve kendilerine verilen sınırlı mühlet içinde nimetlerden faydalanmayı terk etmeleri dışında hayvanlardan bir farkları yoktur. Bunlar Allah Teâlâ&#8217;nın haklarında “Onlar hayvanlar gibidir; hatta daha da aşağıdırlar.” (Furkan 25/44) buyurduğu kimselerdir. Buna rağmen hayvanların hizmeti ve sıradan insanların birlikteliği olmaksızın rızka ulaşamazlar.</p>
<p><strong>2.İkinci kısım</strong> asalaklardır. Bunlar inatla dilenen kimselerdir ki rızıklarını sadece başkalarının mallarında ararlar. Dilencilik yaparlar, boyun eğerek başkalarının mallarından isterler. İsteme ve açgözlülük bağlamında iki sınıfın en kötüsü bunlardır. Çünkü ilk kısımdakiler sebeplere sarılırken zillet ve boyun eğme hâline düşmezler. Oysa bunların zillet ve alçalma dışında dönecekleri bir yolları yoktur. Zillet ve horluk, yorulup didinmekten ve talepkâr olmaktan daha aşağı derecededir. Almak da cimrilikten daha alt derecededir.</p>
<p><strong>3.Üçüncü kısım</strong> sebeplerine sarılmakla birlikte Allah Teâladan rızık isteyenlerdir ve Müslümanların çoğunluğunu teşkil eder. Onlar şeriatın zâhirine uyan sebeplere sarılırlar. Öte yandan işin hakikatinde asıl müsebbibe tevekkül ederler. Ni­tekim kendisine “deveyi salıverip tevekkül edeyim mi?” diye soran bir bedeviye Peygamber Efendimiz (sav) şöyle buyur­muştu: “Hayır, önce bağla, sonra tevekkül et.”<a href="#_ftn7" name="_ftnref7"><sup>[1]</sup></a> Yine Allah Teâlâ Peygamberine (sav) şöyle buyurmuştur: “Tedbirinizi alın, bölük bölük ya da hep birlikte savaşa çıkın.” (Nisa 4/71) “Onlarla istişare et. Karar verdiğinde de Allah’a tevekkül et.” (Âl-i İmran 3/159)</p>
<p>Allah Resûlü (sav) savaşa çıktığı zaman zırhını giyerdi. Nitekim Uhud gününde iki zırh giymiştir. Kendisi nöbetçiler de dikerdi. Hatta şu ayet nazil oldu: “Allah seni insanlardan koruyacaktır.” (Maide 5/67) Çün­kü Allah Resûlü (sav) bütün Müslümanlar için bir örnekti. Bizim burada zikrettiklerimiz genel olarak insanların menfaatinedir. Onların tevekkü­lü sebeplere sarılmayı bütünüyle ortadan kaldıracak bir mertebeye ula­şamaz. Zira sebepleri tamamen terk etmek mertebelerin en yücesidir ve ona herkes ulaşamaz. Bu bakımdan kendisine yetecek kadarını elde etmek için sebeplere sarılan kimse adalete göre davranmış olur. Elindekileri ço­ğaltmak için sebeplere sarılan kimse de düşükçe hareket etmiş olur. Bunu yapanın, tevekkül iddiasında yalancı olmasından korkarız. Yalancı değilse de faydalanmaksızın biriktirmek, ihtiyaç anında bile harcamaktan sakın­mak gibi anlamsız bir davranış içine düşmüştür.</p>
<p><strong>4.Dördüncü kısım</strong> ise tevekkül edenlerdir ve Müslümanların seçkinleridir. Onların kalpleri Allah’ın kefilliğine duyulan güvenle huzur bulmuş ve sineleri sapasağlam imanın nûruyla ferahlamıştır. Kendilerine yetecek kadar rızıkları, tıpkı elle­rinde rızıklarını elde edebilmek için hiçbir sebep bulunma­yan ceninlere, çocuklara ve hayvanlara ulaştığı gibi bunlara da ulaşır. Allah hem onları hem de bunları rızıklandırır. O Alîm ve Kadîr’dir. Rivayet edildiğine göre Allah Resûlü (sav) zamanında ehl-i suffe tevekkül edenlerdendi. Hz. Ömer devrine gelindiğinde onlardan geriye başka bir nesil kaldı. Bunlar da kalpleriyle başka yollara meylettiler ve o yolda da bedenleriyle yürüdüler. Hz. Ömer onlara “Siz kimsiniz?” de­diğinde “bizler Allah’a tevekkül edenleriz.” dediler. Bunun üzerine Hz. Ömer “Sizler başkalarının sırtından geçinen kimselersiniz.” diyerek onları kovmuştur.</p>
<p>Kul derinlemesine düşünseydi; rızıkların önceden taksim edildiğini, bütün işlerin yazıldığını ve önceden yazılı olanda hiçbir değişikliğin ol­mayacağını bilmez miydi? O, hikmet sahibidir ve her şeyi bilendir, insa­nın rızkını başkası yiyemez. O hâlde bu rızkı elden kaçırma korkusu ve te­vekkülden kaçmak da neden? Başkasının rızkının ona ulaşması mümkün değilken o hâlde mal peşinde koşma ve biriktirme için bunca yorgunluk neden? Niceleri vardır; başkasının biriktirdiğinden yer. Niceleri vardır; biriktirdikleri başkasının olur. Niceleri vardır; malı varken açlıktan ölür. Niceleri de vardır ki malı olmadığı hâlde açlığı ve susuzluğu giderilmiş bir hâlde ölür.</p>
<p>Tevekkül hâlindeyken nefsin için ölümden korkman, nefsinin fısılda­masından kaynaklanır. Oysa hiçbir can kendisine ezelde takdir edilenden başka bir şekilde ölmeyecektir. Kendisine ölüm yazılan kimse evinde bile olsa ona ölümü ulaşır. Cafer es-Sâdık &#8211; Allah’ın rahmeti üzerine olsun- şöy­le demiştir: “Rızkımı benden başka kimsenin asla yiyemeyeceğini bildim de gönlüm huzur buldu. Benim yapmam gereken işi benden başkasının yapmayacağını bildim de çalışıp çabaladım. Allah’ın beni herhalde gördü­ğünü bildim ve hayâ ettim. Ölümün mutlaka geleceğini bildim ve onun için hazırlık yaptım.” Allah Resûlü (sav) şöyle buyurmuştur: “Cebrail hiç­bir nefsin kendisine takdir edilen rızkı tamamen almadan ölmeyeceğini kalbime üfledi. O hâlde Allah’tan sakının ve rızkı güzel yoldan arayın.”<a href="#_ftn8" name="_ftnref8"><sup>[2]</sup></a></p>
<p>Şöyle dedi: Eğer böyleyse ibadetleri terk etmek gerekir. Çünkü in­sanın çabasıyla geçmişte yazılan hükmün değişmesi mümkün değildir ve insanın çabası, hâkimi [Allah] kararından döndürmez.</p>
<p>Şöyle dedim: Evet, öyledir. Ancak Allah bizi nefsimize aykırı olarak, bir özür olmadıkça ahiretin sebeplerini yerine getirmekle imtihan etti. Yine nefislerimize ay kın olarak zorunlu bir ihtiyaç olmadıkça dünyanın sebeplerini terk etmekle imtihan etti. Bu imtihan ise nefisle mücadeleden ibarettir. Asıl itibarıyla saadetin yolu da buna boyun eğmektir. Ahiret yol­larına yönelmek saadete, dünya sebeplerine yönelmek ise şekavete götürür.</p>
<p>Bunun delili şudur: Kudreti yüce olan hikmet sahibi Allah, ahireti karşılık yani mükâfat veya ceza alma yurdu yaptı. Karşılık, ancak sonra­dan gelir. Bu karşılık için işlenen amellerin önceden olması gerektiği bi­linir. Dünyayı da senin için bir meta kıldı. Dünya senden önce de vardı. O hâlde sen dünya için çalışmasan da ona erişeceksin. Çünkü Allah bizi ibadetlerle imtihan etmek için yarattı, ibadetler ise amellerle olur. O hâlde amelde bulunmak, bizden talep edilen bir haktır. O, dünya ile ilgili emrini sadece rızıkla ulaşılabilen bir güç üstüne kurdu. Sonra da bizi bu rızkın peşine düşmekle yükümlü kılmadı. O hâlde bu da gösteriyor ki rızık te­minat altına alınmıştır.</p>
<p>Eğer bunlar sana karışık geldiyse Allah’ın kitabını oku. Mal biriktir­me ile ilgili emirleri ve salih amellerle ilgili emirleri say. Sebepsizce bağış­lanmanın teminat altına alındığını ve rızkın taleple olan bağlantısını oku. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım. Onlardan bir rızık istemem, beni doyurmalarını da istemem. Şüphesiz Allah rızık verendir, kuvvet ve kudret sahibidir.” (Zariyat 51/56-58) “Ailene namazı emret ve sabırla devam et. Biz senden rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırırız.” (Tâhâ 20/132) “Allah yolunda infak edin, kendinizi ellerinizle tehlikeye atmayın.” (Bakara 2/195) Allah burada tehlikeyi malın elde kalmasını sağlayan cimrilikle, kurtuluşu da malın tüketilmesini sağlayan infakla ilişkilendirmiştir. Öyleyse sen nasıl oldu da cimrilikle kurtulacağını, cömertlikle helak olacağını sandın?</p>
<p>Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: “Gerçek bahtiyar, annesinin karnında bahtiyar olan; gerçek bedbaht ise annesinin karnında bedbaht olandır.” Bunun üzerine kendisine “Ey Allah Resûlü! O hâlde amel ni­çin? dendiğinde “Herkese ne için yaratıldıysa o kolaylaştırılır.” buyurdu ve şunları okudu: “Elinde bulunandan verenin, Allah’a karşı gelmekten sakınanın, en güzel söz olan Allah’ın birliğini doğrulayanın işlerini kolay­laştırırız. Fakat, kim cimrilik eder, kendini Allah’a muhtaç görmez ve en güzel sözü (kelime-i tevhidi) yalanlarsa biz de onu en zor olana kolayca iletiriz.” (Leyl 92/5-10)<a href="#_ftn9" name="_ftnref9"><sup>[3]</sup></a> Böylece saadetin hayırlı amelle ilişkili olduğuna işaret etti. Hayırlı ameli, vermek ve cömertlikte bulunmakla açıkladı. Şekavetin kötü amelle ilişkili olduğuna işaret etti. Onu da kendini yeterli görme ve cimrilikle açıkladı. Dolayısıyla her bir amel türü, ilişkili olduğu sonuca götürür. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Hiçbir günahkâr, başka bir günahkârın günahını yüklenmez. İnsana da ancak kendi çalıştığı var­dır ve onun çalışması yakında görülecektir” (Necm 53/38-40)</p>
<p>Rızık yine Allah Teâlâ’nın kulları için üstlendiği şeylerdendir. Allah’ın kullarının rızkını üstlenmesi Ona hakkıyla kulluk etmelerinden dolayı değil, O’nun kulu olduklarından dolayıdır. Çünkü insanlar ve hayvanlar yaşadıkları sürece O’nun rızkında ortaktırlar. Zâhirî sebepler ise ezelde te­minat altına alınan rızka ulaşıncaya kadar zaruri hâller dışında bu sebep­leri terk edip etmeyeceğimizi sınamak içindir. Nefsin hoşuna gitmeyen ve ahiret için olan ameller de böyledir. Onlar da engelleyici bir özür durumu olmadıkça ahiret için çalışıp çalışmayacağımızı sınamak içindir. Ancak sen nefse itaat ederek durumu tersine çevirdin. Fıtratın aslı ile irtibatlı bağış­lanma vaadine güvenerek ahiret için çalışmayı terk ettin. Rızkın ezelde tak­dir edildiğini unutarak kendini rızık kazanma yollatma verdin.</p>
<p>Şöyle dedi: Kimsenin Allah Resûlü’nden (sav) daha yüce bir mer­tebede olduğunu sanmıyorum. Allah dinini onunla tamamladı. O (sav) rızık için sebeplere sarıldı. Başkalarının rızkı için de yollarını gösterdi.</p>
<p>Şöyle dedim: Allah Resûlü (sav) tevekkül ettiğinde dünya kendi­sine sunulmuştu. Fakat o dünyaya değer vermeyerek, başkalarını tercih ederek, dünya malı ve nimetiyle elde edeceği rahatlığı terk ederek ondan yüz çevirdi. Sebepleri terk etmekle ulaşacağı rahatlığa rağmen nefsinin hilafına da olsa sebeplere sarıldı. Çünkü insanların kalplerini çalışarak elde edeceği geçimlik malı konusunda rahatlatmak, fakir ve miskinlerden muhtaç kimselerin kendilerine yetecek kadar mala ulaşmalarını sağlamak istedi. Bunu da rızkının zaten teminat altında olduğunu düşündüğü için değil, bilakis o niyetlerle ve hakiki tevekkülle çalışarak eylemde bulunma­nın sevabını elde etmek için yaptı.</p>
<p>Rasullullah (sav) rızkını, Allah’ın bizi yerine getirmekle imtihan et­tiği; müşriklerle savaşmak, Müslümanları gözetip himaye etmek gibi ne­fislerin hoşlanmadığı sebepler yoluyla aradı. Ticaret, çiftçilik, zanaatkâr­lık gibi dünyayı imar etme yollarından olan ve Allah’ın bizi terk etmekle imtihan ettiği sebeplerle aramadı. Nitekim o (sav) şöyle buyurmuştur:</p>
<p>“Rızkım mızrağımın gölgesi altına konmuştur.”<a href="#_ftn10" name="_ftnref10"><sup>[4]</sup></a> Bu ise kullukla ibadeti birleştiren ve yüceliğin son mertebesine ulaştıran bir derecedir. Çünkü tevekkül kulluktur. Zaten ibadet olan bir sebeple rızık aramak da yine ibadettir.</p>
<p>Allah Resûlü (sav) en hayırlı ümmete gönderildiği için en yüce gayret­lerin sahibi ve asaletin zirvesinde idi. O (sav) kendisine uyulan bir önder olduğu için bizatihi ibadet sayılan bir yolla rızkını aramanın sebeplerine sarıldı. Böylece zahirde halkın ıslahı, bâtında ise seçkinlerin ıslahı sağlan­sın. Önder olmanın anlamı ve yol göstericiliğin kazancı tamam olsun.</p>
<p>Şöyle dedi: O hâlde sen sabır makamını -ki bu, fakirlik makamıdır- şükür makamına tercih etmiş oldun. Çünkü sabır mecburen yapılan, şükür ise tercihe bağlı olarak yapılan bir eylemdir ve zorunlu olarak ey­lemde bulunanın makamı, kendi tercihiyle eylemde bulunanın makamı gibi değildir.</p>
<p>Şöyle dedim: Kardeşim! Senin anlamadan delil getirmekten daha çok doğru yola yönlendirilmeye ihtiyacın var. Sen bu iki makam hakkında konuşuyorsun. Ancak bu ikisine dair hiçbir bilgin yok. Zenginliği kendi isteğiyle terk eden kimse gerçekten bir zorlama altında mı kalmıştır? Çir­kin bir kadını boşayarak ondan kaçan kişi sabırlı mı sayılır? Sabır makamı kendi isteğiyle hakikatin önündeki perde ve hesaptan kurtulduğu anda değil, hiç hoşlanmadığı bir şeye karşı sızlanmayı terk ettiğinde elde edilen makamdır. Allah’ın izniyle bunun açıklaması ileride gelecektir. Nitekim Allah’ı seçen ve dünyayı terk eden Allah Resûlü’ne (sav) amellerindeki gayreti sorulduğunda, “şükreden bir kul olmayayım mı ?” diye cevap ver­mişti.<a href="#_ftn11" name="_ftnref11"><sup>[5]</sup></a> Birine “zâhidler kimlerdir?” diye sorulduğunda “varlıkta şükre­den, yoklukta sabreden kimselerdir.” demişti. Bunun üzerine kendisine “köpekler de böyledir.” denilince o da “peki o zaman kimdir zâhidler?” diye sordu. “Onlar varlıkta başkalarını kendilerine tercih edenler, yokluk­ta ise şükredenlerdir.” diye cevap verildi.</p>
<p>Şöyle dedi: O hâlde Allah Resûlü’nün (sav) şu sözünü nasıl yorum­larsın? “Dünyanızdan bana üç şey sevdirildi: Kadınlar, güzel koku ve gö­zümün nûru olan namaz.”<a href="#_ftn12" name="_ftnref12"><sup>[6]</sup></a> Oysa sen daha önce demiştin ki dünya ona nikâhlı bir eş olarak sunuldu. O ise onu boşadı. Bir köle olarak sunuldu.</p>
<p>O da onu azat etti. Öyleyse nasıl olur da bu dünyadan kadınları ve güzel kokuyu sevmiş olabilir?</p>
<p>Şöyle dedim: O (sav) ‘sizin dünyanız” diyerek dünyanın kendisine ait olmadığını açıkça beyan etmiş oldu. “Bana sevdirildi.” diyerek de kalp­leri elinde tutanın ona kadınları sevdirdiğini açıkça beyan etmiş oldu. Çünkü nikâhta şehvetin giderilmesinden önce bir vuslat ve ihsan hâli vardır. Ayrıca nafaka, bakım ve gözetim zorunluluğu gibi cariyelerin gö­zetimindeki sıkıntıların benzerleri de vardır. Sonra onda Allah Teâlâ’nın bizim eylemimize bağlı hükmünün yerine getirilmesi vardır. Alemin de­vamlılığı bizim neslimize bağlıdır. Nesil ise ancak su (meni) ile olur. Bir erkeğin suyuna bağlı olan bekâ, başkasının suyu ile tasavvur edilemez. Bu da ancak Allah’ın meşru kıldığı şekilde yetkiden (nikâhtan) sonra olur. Nikâh da ancak meşru sebepten sonra mümkündür. Dolayısıyla kişi bu eylemi yapmakla imtihan edilmiş oldu. Bu sırada meşru sebebi yerine ge­tirmek suretiyle Rabbinin hükmünü uygulayarak ona itaat etti. Çünkü biz öldürülme korkusuyla inkâr sıfatını imana dönüştürmek için cihatla emrolunduk. Nikâh ise bir müminin fıtrat olarak bir özden yaratılması­nın sebebidir. Ancak şu kadarı var ki bu, dünyanın kıyamet gününe kadar devamlılığını sağlayacak eylemin yerine getirilmesine daha çok teşvik edi­ci olsun diye şehvetle ilişkilendirilmiştir.</p>
<p>Erkeğin kendi malından yemesine bağlı olarak hayatını sürdürme­si aslında başkasının malı aracılığıyla olmaktadır. Bu yüzden kazanç için çalışmaktan yüz çevirip tevekkül ve zühde yönelerek Allah’ın hükmünü geride bırakmaz. Dolayısıyla rızık meselesinde asıl olan, mübah yollarla elde edildiği takdirde fakirlik korkusu olmadığı müddetçe mülkiyet se­bebinden yüz çevirmektir. Neslin üremesi yoluyla cinsin devamlılığı me­selesinde de -ki sadece yetkiye dayalı olarak meşru kılınmıştır- asıl olan zulmetme korkusu olmadığı müddetçe nikâh yollarına bağlı kalmaktır.</p>
<p>Peygambere (sav) sevdirilen güzel koku, rûhun ve meleklerin nasi­bidir. Hatta onun aslından hayvanlardan sadece ruhani varlıklar faydala­nabilir. Melekler Allah’ın elçileridir. Rûh ise Onun emrindedir. Varlıklar arasında sadece o, O’nun katından gelmiştir. Bu bakımdan her ne kadar cevherleri dünyada görünse de güzel koku ahiret ehlinin nasiplerindendir.</p>
<p>Namaz ise zâhirî ve bâtınî ibadetlerin başıdır. Namazın diğer ikisiyle (kadınlar ve güzel koku) birlikte anılması, onların da anlam bakımından namaz gibi olduğunu gösterir. Bunun için âlimler evliliği Allah’a ibadet için uzlete çekilmenin önüne koydular. Güzel koku sürünmeyi bayram ve Cuma günlerinin sünneti ve Allah için kılınan diğer tüm namazların edeplerinden saydılar.</p>
<p><strong><em>Açgözlülüğü Terk Etmeyi Gerektiren Sebepler</em></strong></p>
<p>Kul, kanaatin işleyiş düzenini kavradığında takva ve sakınma bilinci bir tarafa, rahatlık ve kolaylık isteğiyle yönlendiren nefsânî arzular olmasa yerine getirmekle imtihan edilmeyeceği sebeplerden yüz çevirir. Ancak sonra bu sebepleri terk etmeye teşvik eden şeylere bakar. Onun, elinde olmayan şeye karşı açgözlülüğünden doğduğunu görür. Açgözlülüğü per­çinlenince elinde olmayan o şeye karşı hırs besler. Fakat burada ibadetin gereği olarak açgözlülüğü terk etmek zorunlu hâle gelir. Çünkü açgöz­lülük, içinde dört çirkinlik barındırır: İlki zâhirî bir nankörlük, İkincisi sürekli bir fakirlik, üçüncüsü hiç ayrılmayan bir zillet, dördüncüsü de bit­meyen bir tasadır.</p>
<p>Kul kendinde olmayan bir şeye ancak kendi nasibini yetersiz gördü­ğünde tamah eder ve ancak şükür makamından uzaklaştığında kendine düşeni yetersiz görür. Şükür makamından ancak onun zıddı olan nankör­lük ile uzaklaşır. Nankörlük ise yeni nimetlerin elde edilmesine değil de eski nimetlerin kaybına sebep olur. Dolayısıyla kulun nankörlüğü arttıkça -ki o bütün çirkinliklerin başıdır- nimetlerden mahrumiyeti de o dere­ce artar. Sonra bu yoksunluk kıskacı içinde gerçekten muhtaç hâle gelir. Oysa Allah onu daha önce benzer bir hâlden kurtarmıştı. Çünkü tamah edilen şey kulun menedildiği bir paydır. Dolayısıyla onu istediğinde ve elde edemediğinde yokluk, artık onun için tercihe bağlı bir fakirlik hâ­line gelir. Sonra onu varlıklı kimselerden istemek için onlara koşar ki bu da muhtaçlık ve düşkünlüktür. Akıllı bir kimsenin, fakirliğini ortadan kaldırmak isterken onu daha da artıracak bir çabaya düşmesinden daha büyük bir ahmaklık ve rezillik var mıdır?</p>
<p>Açgözlü kimse bunun ardından zillet kaynağına dönüşür. Az malı bulunan aç gözlü kimsenin çabası, güçlü olmasına rağmen mücadele edeninki gibi değil, ihtiyacından dolayı isteyip didinen kimsenin çabası gi­bidir. Fakirin çabası ancak zillet, boyun eğme, yaltaklanma veya ihanet ile sonuçlanır. Bunların hepsi bilinçli tercih sahibi tarafindan hoş karşı­lanmayan çirkin hasletlerdir ve mecbur kalınmadıkça uğranmayan acı ve tuzlu su kaynaklarıdır.</p>
<p>Daha sonra kişi fakir düştüğünde, çabalayıp zillete düştükçe, insanların elindekilere göz diktiğinde; kinle ekilen, kuruntularla sulanan, mey­vesi tasa olan pişmanlık meydanlarına ulaşır. Burada kendisi için yüzüne solgunluk, gözüne bir alev, kalbine bir hasret devşirir. Bunlardan beslen­diğinde ondan haset hastalığı doğar. Haset ciğeri yakan ve bedeni yiyip bitiren bir ateştir. Haset edilenin bundan haberi bile yoktur. Doktor onun bu hastalığından bihaberdir. Geriye ise kaçırılan fırsat için hasretle dö­vünmenin ardından çirkin bir hâlde ve yaralı bir durumda ölüm kadehini yudumlamak kalır.</p>
<p><strong><em>Hırs</em></strong></p>
<p>Eğer eceli onu ıskalamışsa bu açgözlülük onu daha büyük bir ihtiras içine sokar. Bu yüzden hırs şu dört rezilliği sebebiyle terk edilmelidir: ilki lezzetsiz bir şekilde bedeni esir eder. İkincisi muhtaç olmadığı hâlde fakir­lik yaygarası yapar. Üçüncüsü faydasızca cimrilikten tat alır. Dördüncüsü de semeresizce zahmete katlanmaktan zevk alır.</p>
<p>Çünkü bir şeye hırs gösteren kimse ona kölelik bağına benzer bir bağla bağlanır. Kölelerin zillet elbisesi içinde yaptığı gibi gönüllü olarak köleliğe devam eder. Yokluk bayrağını herkese açık açık gösterir.</p>
<p>Oysa fakirlik kulun Rabbi nezdindeki ayrılmaz sıfatıdır. Dünya eh­line karşı bu durum gizli kalırken, onu ancak hırs açığa çıkarır. Kişiyi hırsa götüren ise nefsinin oburluğudur. Fakirliğini insanlar arasında ilan etmekten daha çirkin bir rezillik olabilir mi? Zira bu, kişinin değerinin, makam ve mertebesinin yok olmasına yol açar. Hz. Ali’nin şu sözünü duy­madın mı: “Kime muhtaç olmazsan onunla eşit olursun. Kime iyilikte bu­lunursan onun emiri olursun. Kime muhtaç olursan onun esiri olursun.” O hâlde tamah fakirliği getirir. Hırs onu açığa çıkarır. Değer ve mertebe kaybı da onun meyvesidir. O ne kötü bir ağaçtır ve ne kötü bir meyvedir. Ne kötü bir tedbir ve ne kötü bir tercihtir.</p>
<p>Keşke nefesini tükettiği şeyden bir kazanç elde etse! O yüzden, hırslı olup da hırs gösterdiği şeyden mahrum kalmayan neredeyse yoktur. Adil davranıp nimete kavuşamayan da pek azdır. Fakat hırslı kimse kanaatle gizlenmiş fakirliğini herkese duyurur. Bedenini köleleştirmesinden eline geçen sadece mahrumiyet olur. Fakirliğini ilan ederek bedenini terbiye eder. Bu da ona zillet verir. Böylece zilleti tadar ve elindeki fazlalıklar ko­nusunda cimriliği tatlı bulur. Bu yüzden hırsı tarafından kötü yollarla mal peşinde koşmaya sürüklenen kimse varlıktan menedilmek ve yaratıcı hak­kında kötü zanda bulunmakla yüz yüze kalır.</p>
<p>Cimrilik; heybet, sevgi ve vakardan azledilmenin fermanıdır. Zillet, nefret ve adiliğin ilanıdır. Bu alçak hükümranlıkta (cimrilikte) derin bir hırsla çırpınarak kıvranıp durdukça bıkar ve bundan çıkmayı arzular. Zah­metten hoşlanmaya başlar ve çalışmaktan mutluluk duyar. Ancak nasibi ona ihanet eder ve şansı yaver gitmez. Böylece cimrilik hükümranlığından zahmet yoluyla korku zincirine vurulmuş bir hâlde kaygının zindanına doğru yürür. Artık onun için bir nefeslik rahat yoktur. Kurtuluşu ise an­cak perişanlıkla mümkündür.</p>
<p>Eğer “Muradına eren nice tamahkâr, zengin olan nice hırslı vardır.” dersen şöyle derim: Kazandıkları kendine yapışan rezilliklere değdi mi veya çirkinliklerin kirini arındırdı mı ? Eğer değdiyse ve arındırdıysa sonu­cunda ne kazandı ve ne ürün aldı ? Bu, ona ezelde taksim edilenden başka bir hak mı kazandırdı? Yoksa kendine yetecek kadarından fazla bir nzık mı getirdi? Ancak dünyadaki zahmetinin azabı, ahirette de biriktirmenin hesabı kaldı. Üstelik tamahkâr olmayan insanlar da onun payına düştüğü kadarını elde etti. Ona ne oldu da bu rezillikleri kuşandı ve sıkıntı çekerek bu rezilliklerin içine düştü?</p>
<p>Kul kanaatkâr olduğunda elde ettiklerine sevinmez. Bunun dört yönü vardır. İkisi sana nimet geldiği zamanki hâl, ikisi de bir imtihan geldiği zamanki hâldir. Nimet açısından olan iki yöne gelince; nimetin mehri vardır. Bu mehir verilmedikçe o nimet sende kalmaz ki o da şü­kürdür. O, insanların çoğunun hakkıyla ödemekten âciz kaldığı en pahalı mehirdir. Hatta ümmete; bütün insanlar arasında sadece Allah Resûlü ne (sav) verilen bir nimetin şükrü için rahmet duası edilmesi miras olarak bırakılmıştır. Oysa onun geçmiş ve gelecek bütün günahları bağışlanmış­tır. Hatta Hz. Süleyman Allah’ın kendisine, anne ve babasına verdiği ni­metin şükrünü eda edebilmesi için Allah Teâlâ’ya yakarmıştır. O hâlde peygamberler dışında sahip olduklarından dolayı zengin olduğunu kim söyleyebilir? Hiç kimse! Üstelik o sahip oldukları yok olmanın eşiğindey- ken! Hayatım üzerine yemin olsun ki ayrılığın kaygısı vuslatın sevincini yok eder. Ayrıca daha önce söylediğimiz üzere sahip oldukların senin ne mutluluğunu ne izzetini ne de kudretini artırır. Sadece bedenine ağırlık verir, kalbini meşgul eder. Bu sayede sen dünyanın nimet yurdu olmayıp imtihan yurdu olduğunu anlarsın.</p>
<p>İmtihan açısından olan iki yöne gelince; nimetin aldatıcı bir yanı, yanıltıcı bir çekiciliği, kavuşma tutkusu vardır. O bir cariye gibidir ki ona ödeyeceğin mehir bütün ömründür. Sen ona mehrini tam versen bile so­nunda mutlaka başkasının olacaktır. Oysa sen ona bütünüyle sahip olup onu kucakladığını sanır ve ayrılıktan korkmazsın. Rabbini unutursun. Unutkanlık meclisinden azgınlık atına binersin. Sen bu azgın atının üs­tünde oyun ve eğlence meydanlarında gezip dolaşırken bir de bakmışsın dizgine hâkim değilsin. At seni meydandan çıkarıp bir vadinin ortasında yere savurmuş. Yardım feryadına bir ses gelmez. Ne çıkacak bir yön ne tırmanacak bir gücün var. Dünya hiç önemsemeden seni arkada bırakarak senin gibi birine yönelmiştir. Nitekim onu daha önce de defalarca sana doğru gelirken görmüştün. Akıllı bir kimse böyle bir şeye sevinir mi ? Vus­latıyla mutlu olur mu? Sağduyu sahibi bir kimse hile ve aldatmayla gelen­den sevinç duyar mı ? İşte bu senin dünyadaki payındır. Ahirette ise ayrılık ve ateşten başka bir payın yoktur.</p>
<p>Nasıl ki Allah’ın kendine verdiği şeye sevinmediyse elinden kaçırdığı dünyalığa da üzülmez. Bunun dört yolu vardır. Eğer sana gelen ve elin­den kaçırdığın şey nimet idiyse o hâlde elinden kaçmasının sebebi onun mehirden muaf olmasıdır. Bu kayıp onun fakirliğini artırmaz. Elde etti­ği zamanki istifadesi bakidir. Kaybettiği zaman da sabrının ödülünü alır. Çünkü o nimet dindeyken onun mülkü değil bilakis Rabbinindi. Elin­den gitmiş olsa: bile onun rızkından bir eksilme olmaz. Çünkü Allah Teâlâ ona nimetini hakkıyla verir.</p>
<p>Eğer bu elden kaçan şey bir imtihan idiyse bunun alınmasının sebebi imtihanda tökezlemekten kurtulması ve güvenli bir noktaya gelmesidir. Zira nefsin o fitneye olan çağrısı kesilmiş ve kul sükûnete ermiştir. Ka- naatkâr kulun durumu perhiz yapan hastanın durumuna benzer. Ona iyi gelmeyen bir şey olmadığında bünyesi yatışır, ancak bunlar o hastaya veri­lirse içindeki dürtüler canlanır. Belki de bu dürtülerin dizginlerine hâkim olamaz da bu fitnenin içinde helak olur.</p>
<p>Ayrıca İlâhî korunmanın bir çeşidi de hiçbir şeye ulaşamamandır. İlâhî koruma rahmet kapısının iki kanadından biridir. Diğer kanadı ise Allah’ın inayetidir. Rahmet kapısının önündeki akıllı kimsenin yoldaşı hüzün değildir. Ona düşen, nimet ve ihsan sahibine kanaat ve sabır hâlin­de iken her dil ile hamd etmektir.</p>
<p><strong><em>Malların Helal ve Haramları</em></strong></p>
<p>Mallar dört kısımdır, tiki haram olanlardır ki sahibinin onda hiçbir mülkiyeti yoktur. İkincisi haram olup sahibine hiçbir faydası olmayanlar­dır. Üçüncüsü helal olup içinde Allah’ın hakkı olanlardır. Dördüncüsü de helal olup tamamen sahibine ait olanlardır.</p>
<p><strong>1.</strong>İlkine gelince, bunlar zorla gasp edilmiş mallardır. İnsanların rızası ve Hak Teâlâ’nın izni olmaksızın zulüm yoluyla toplan­mışlardır; ; tıpkı dolandırıcıların, hırsızların ve yağmacıların ellerindeki mallar gibi. Hırsızların ve yağmacıların elindeki mallar gibi. Bu kimselerle bağlantı hâlinde bulunan zalimler de bu malları mutlaka sahiplerine iade etmçk, sebep oldukları haksızlıktan dolayı pişmanlık duymak, istiğfar etmek, korku ve özürle tövbe etmek dışında bu yükten kurtulamazlar. Bunu da fiilleri veya eylemleriyle güçleri bitene kadar yapmaları ge­rekir ki ancak böylece Rahman’ın rahmetine yaklaşabilsinler.</p>
<p><strong>2.</strong>Malların İkincisi fesat üzere yapılan anlaşmalarla, şeriata göre geçersiz kabul edilen sözleşmelerle veya kısmen de olsa esastan hıyanet taşıyan kazanç yolları gibi kullara yasak kılman yollar­la elde edilen mallardır.</p>
<p>Malların temiz olmayanları beden için zehirden daha kötüdür. Zehir dünya hayatını sona erdirirken haram mal da cehennem ateşine sebep olur. Hatta Allah Resûlü (sav) Hayber’deki zehirli yemekten kendini koruma­mış fakat gasp yoluyla elde edilen kızartılmış koyun etinden kendini ko­rumuştu. Böyle bir malın sorumluluğundan ancak sadaka ile kurtulmak mümkündür. Onu sadaka olarak verdiğinde de elinden çıkarmış olurdu. Bu da geriye yorgunluk ve pişmanlık dışında bir kazanç bırakmazdı. Şu adam ne ahmaktır ki kendini haram mal biriktirmekle yormuş, bu uğur­da dinini parçalamış, tasadduk ederek durumu kurtarmaya çalışmışsa da beklentileri gerçekleşmemiştir. Sonuçta din örtüsü yamalı hâle gelmiş, nefsin sükûneti kaybolmuştur,</p>
<p><strong>3.</strong>Malların üçüncü çeşidi, helalliği konusunda şeriatın aklı onay­ladığı yollarla kazanılan mallardır. Malını bu yolla kazanan ki­şinin emanete riayet konusundaki eylemleri sözlerini destekler. Bu sayede ektiği temiz olur, malı artıp çoğalır, kazancının tadı hoş olur, sonu da övgüyle biter. Fakat o, bollukta az bir kısmı­nı, yüklü mallarından da miktarı belli bir kısmını vermekle bir imtihana tabi tutulur. Oysa mal biriktiren kişi malını tatlı bu­lur, gönlünü ona bağlar. Cimriliğinden dolayı nefsini, malını çıkarıp vermeye razı edemez. Böylece kendisine, yaptığı süslü gösterilmeye başlar, emellerinin süresi uzatılır, ecelin yaklaş­ması unutturulur ve şöyle der: Daha bu işin vakti var. Eksik­likler kapatılıp telafi edilir. Böylece bu durum kalbine hâkim olur, hevası aklının gücünü esir alır, cimrilik ise tabiatı hâline gelir. Elindekilerin sımsıkı tutulması, hatta nefsinden bile sa­kınılması bir düstur hâline gelir.</p>
<p>Sonuçta malının bütün hayrından mahrum kalmış ve onu başkaları için yığan biri hâline gelmiştir. O malının hesabını yaparken bir taraftan nefeslerinin hesabı sorulur. Ölüm meleği elinde kadehiyle karşısına çıkar. Kabir azabına kadar uzanan gidişatını, bir yandan da malının nankör mirasçılara kadar uzanan seyrini gözleriyle görür. C<u>im</u>rilik ettiği şeyler boynunu ve göğsünü damgalayan ateşten bir gerdanlık, omzunu ve sırtım kıran ağır bir yük olur.</p>
<p><strong>4</strong>.Malların dördüncüsü ise başlangıçta sahibinin inancının temiz ve sonunda da niyeti saf olduğu maldır. Sahibi bu ni­metten tam olarak faydalanır. Fazlasını da sadaka olarak verir. Hayatı boyunca onun ayakta kalmasını sağlar. Öldükten sonra onun için bir rehber olur. Zira o, kazanç yollarını arındırmış, hesabını düzgün yapmış ve elçiye vereceği cevabı önceden ha­zırlamıştır. Bu yüzden elçi geldiği vakit onun emrine çabucak boyun eğer. Hesaba çekildiğinde hemen, o vakit hesabını verir. Onun için kolay bir hesap olur. Sonra da sevdiklerine sevinç­li bir hâlde döner. İşte bu Resûlullah’ın (sav) dünya hakkında söylediği “haramı azaptır, helali ise hesaptır.”<a href="#_ftn13" name="_ftnref13"><sup>[7]</sup></a> sözünün tevi­lidir. Bu sözün tasdik edicisi de yüce Allah’ın şu sözleridir: “Sonra o gün nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz.”(Tekâsür 102/8) “Artık kitabı sağından verilen kimse, kolay bir hesapla hesaba çekilecek ve sevinçle ailesine dönecektir? (İnşikâk 84/7-9)</p>
<p><strong><em>Dünya Malı Karşısında Kullar</em></strong></p>
<p>Dünya malı konusunda insanların dört makamı vardır. Şükür ve hamd makamı, inkâr ve hoşnutsuzluk makamı, sabır ve rıza makamı, sız­lanma ve şikâyet makamı.</p>
<p><strong>1.</strong>Şükür makamının sebebi Allah Teâlâyı her hâlükârda nimet verici olarak bilmektir. Bu yüzden sahip olmadığı bir şeyin yokluğundan dolayı şükrün terk edilmesi çirkindir. Oysa Al­lah’ın kendisine verdiği nimetler çeşit çeşittir ki bunların en aşağısı yaşamdır ve yaşam sermayenin aslıdır. Bu nimetlerin en yücesi de imandır ki o da her durumda amaçlanan şeydir. Bu yüzden kul kalp ile şükretmek ve dil ile hamd etmek suretiyle çirkini terk edip güzele meyleder. Bu da zayıf bir kulun bile gösterebileceği bir çabadır.</p>
<p><strong>2.</strong>inkâr makamının sebebi rızıkları taksim edeni hakkıyla bil­memek veya rızık taksimi hakkındaki hükümde hata edildi­ğini zannetmektir. Bu yüzden kişi kendisine verilmeyip de başkasına verilen şeylerin kendisinden haksız yere alındığını düşünür. Böylece nankörlük yapmayı ve Allah’ın takdirine karşı hoşnutsuzluk göstermeyi güzel sayar.</p>
<p><strong>3.</strong>Sabır makamının sebebi karşılıkları bilmektir. İnsanın karşı­lıkları bilmesi başına gelen sıkıntı ve musibetleri kolayca at­latmasını sağlar. Hatta akıllı kimseler dünyadaki sıkıntılara karşılıklarını ahirete bırakmadan hemen elde edecekleri için katlanmışlardır. Nitekim tabip ilacı içirir. Çünkü sonunda şifa vardır. Her ne kadar hoş olmasa da bu durum akıl sahipleri nezdinde makbuldür. Hasta da sanki serin ve tatlı bir su içmiş gibi o ilacı içmeye razı olur.</p>
<p><strong>4.</strong>Sızlanma makamının sebebi bedelleri bilmemektir. Hiçbir akıllı sonunda şifa bulacağını bilmediği bir ilaca katlanmaz. Bir şey elde etmeyi ummadığı hiçbir savaşa girmez. İcabet ummadığı hiçbir dua için kendini yormaz. Ne zaman bir şeye zorlanırsa sızlanmaya başlar ve ona kanaat etmeyip şikâyet eder. Feryat, figân edip ağlar. Eğer hakkında verilen hükmü gönülsüzce bile olsa düşünse sızlanıp yakınmasının sadece sıkıntısını artırdığını anlar. Çünkü hâkimin hükmü onun sızlanmasıyla değişecek bir hüküm değildir. Kul için takdir edilen şeyler onun kaygılarıyla geriye alınmaz. Bu sızlanması onun ancak zafiyetini artırır. Güçlü görünme hâlinin yükü hep sırtında olur. Böylece zararı artıp çoğalır.</p>
<p>Nimeti tamam, rahmeti her yanı kuşatan o Yüce Hükümdar her türlü eksiklikten münezzehtir. Hiçbir kul Onun nimetinden hiçbir hâlde mah­rum kalmaz. O nun yolu apaçık, delili parlaktır. Akıl sahipleri için onun yolu ve delili gizli değildir. Taksiminden dolayı şükür O’nadır. Biz O’nun taksiminden başka bir pay görmedik. Böyle olmasaydı da sabretmek dü­şerdi. Eğer kalpler onun nimetinin karşılığını görmezse ancak inkâr ile kör olduğundandır. Kalp körlüğünden, göğüs darlığından, dindeki musi­betten, Müslümanlardan ayrı düşmekten Allaha sığınırız. Salat ve selam Muhammed e ve onun bütün ailesine olsun.</p>
<p>Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌ ‌- İnsanın En Yüce Gayesi,syf:84-98</p>
<p><strong>Dipnotlar:</strong></p>
<p><a href="#_ftnref7" name="_ftn7"><sup>[1]</sup></a> Tirmizî, <em>Sünenut-Tirmizî,</em> 2517.</p>
<p><a href="#_ftnref8" name="_ftn8"><sup>[2]</sup></a>  Bezzâr. <em>el-Bahru’z-Zebbâr,</em> 7/314.</p>
<p><a href="#_ftnref9" name="_ftn9"></a>3.Buharı, <em>Sahîhul-Buhârî,</em> 3954; Müslim, <em>Sahîhu Müslim,</em> 2647.</p>
<p><a href="#_ftnref10" name="_ftn10"><sup>[4]</sup></a> Ahmed b. Hanbel, <em>Müsned</em> (Kahire: Dâru’l-hadîs, 1995), 5114.</p>
<p><a href="#_ftnref11" name="_ftn11"><sup>[5]</sup></a> Buhârî, <em>Sahîhul-Buhâri,</em> 1130; Müslim, <em>SahîhuMüslim,</em> 2819.</p>
<p><a href="#_ftnref12" name="_ftn12"><sup>[6]</sup></a> Nesâî, <em>es-Sünenul-Kübra,</em> 8/149.</p>
<p><a href="#_ftnref13" name="_ftn13"><sup>[7]</sup></a> Şîreveyh b, Şehridâr b. Şîreveyh b. Fenâhserıı Ebû Şucâ* ed-Deylemî el-Hemedânî ed- Deylemî, <em>el-Firdevs bi&#8217;Mesûri&#8217;l-Hitâb,</em> thk. es-Saîd b. Besyûnî Zağlûl (Beyrut: DâruT Kütübi’l-Ilmiyye, 1406/1986), 5/283.</p>The post <a href="https://www.ilimcephesi.com/insanlarin-rizikla-iliskisi/">İnsanların Rızıkla İlişkisi</a> first appeared on <a href="https://www.ilimcephesi.com">İlim Cephesi</a>.]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.ilimcephesi.com/insanlarin-rizikla-iliskisi/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Davet, Görüş ve Müjde</title>
		<link>https://www.ilimcephesi.com/davet-gorus-ve-mujde/</link>
					<comments>https://www.ilimcephesi.com/davet-gorus-ve-mujde/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Arif]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 05 Oct 2026 07:05:00 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[İslam]]></category>
		<category><![CDATA[Akıl]]></category>
		<category><![CDATA[duyular]]></category>
		<category><![CDATA[Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌]]></category>
		<category><![CDATA[insanın Yaratılışı]]></category>
		<category><![CDATA[Nefis]]></category>
		<category><![CDATA[Ruh]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.ilimcephesi.com/?p=28508</guid>

					<description><![CDATA[<p>&#160; Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Kullarını saf ve temiz bir fıtrat, tam ve eksiksiz bir suret ile onurlandıran Allah’a hamd olsun. Onları içle­rinde gizli olarak bulunan ve dışlarında da apaçık görülen delillerle kendi­ne çağırarak özel kıldı. Melekût alemini kalben görerek hidayete erdirdi. Mülk alemini de gizlice görerek kalplerini sabit kıldı. Mücahede makamından sonra [&#8230;]</p>
The post <a href="https://www.ilimcephesi.com/davet-gorus-ve-mujde/">Davet, Görüş ve Müjde</a> first appeared on <a href="https://www.ilimcephesi.com">İlim Cephesi</a>.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>&nbsp;</p>
<p>Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Kullarını saf ve temiz bir fıtrat, tam ve eksiksiz bir suret ile onurlandıran Allah’a hamd olsun. Onları içle­rinde gizli olarak bulunan ve dışlarında da apaçık görülen delillerle kendi­ne çağırarak özel kıldı. Melekût alemini kalben görerek hidayete erdirdi. Mülk alemini de gizlice görerek kalplerini sabit kıldı.</p>
<p>Mücahede makamından sonra müşahede makamı ile onurlandırılan Resûle salar olsun. Yine öyle bir nûrla mükerrem kılınmıştır ki ondan önce gelen kökleri onun taraftarı, sonra gelen dalları ise onun takipçileri olmuştur. Bu nûr sayesinde öyle bir kalp meydana gelmiştir ki ayaklar ona itaat eder, baş ona muhalefet etmez. İlimleri vasıtasıyla kendisine vâris olanlara ve nesepleri vasıtasıyla Onun soyundan gelenlere de salat olsun.</p>
<p>Kul muvaffakiyetinin ancak Allah ile olduğunu söyleyerek şöyle der:</p>
<p>Ey kardeş! Ben sana nefis ve rûhtan, dünyada gayelerin en yücesine ulaşmak için sınandığımız cihadın keyfiyetinden bahsettim. Bunlar bizi asıl maksada götüren bu kısma giriş mahiyetindeydi. Kalplerin rûhlara karşı yabani ve nefislere karşı ise ehli olduklarını gördük. Onları rûhlar için avlamamız ancak bir çeşit sihirle mümkündür. Ayrıca onların gözü de ancak yakınlık gösterme ve lütuf ihsanı ile ve bütün mahlûkatın ya­ratıcısının davetinden medet umarak büyülenir. Çünkü o, yarattıklarını menzilden menzile, oradan da hakikate nakletti.</p>
<p>Şöyle dedi: Ben bu yolun maksadını öğrendim. Fakat söylediklerinle beni endişelendirdin. Zira ben bana her şeyi bütün detaylarıyla anlattığını sanıyordum.</p>
<p>Allah’ın ihsanıyla şöyle dedim: Allah Teâlâ bu yurdu iki yurt olarak yarattı. Dünyayı şüphelerin, delillerin, yok oluşun ve imtihan yolunda çalışmanın yurdu olarak yarattı. İnsanın sınanma yolundaki bu ameli be­şerin bir iradesi olmaksızın bilakis yüce Allah’ın emriyle, bir kadere bağlı olarak, taksimatın en temelinde çok eskinden üzerlerinde etkin olan hük­me ve hikmete göre zorunlu olarak gerçekleştirilir. Ahireti de kesinlik, sonsuzluk ve kulun ameline uygun bir karşılık yurdu olarak yarattı. Orada muttakiler için diledikleri ve arzuladıkları her şey vardır. Kâfirler için ise Allah’ın dilediği ve onların da hoşlanmadığı şeyler vardır.</p>
<p>İşte bu iki yurt dört sınıf için yaratıldı: Melekler, şeytanlar, cinler ve insanlar.</p>
<p>insanlar hakları yerine getirdiklerinde, daha önce bahsettiğimiz ve art arda gelen bölümlerde hakkında konuştuğumuz üzere doğru yolda is­tikamet üzere kaldıklarında -en doğrusunu Allah bilir- hepsinin en üstü­nü olurlar. O hâlde buna göre bütün âlem insan için yaratılmıştır, insan da üstünde Rahman’ı tanıma sorumluluğu olduğu hâlde yaratılmıştır. Bun­da hiç şüphe yoktur. Bu marifet cebir yoluyla değil de tasdik, iman ve ke­sin inanç ile ayetlere bakma ve onlardan istidlal ile olacaktır. Bu, kul ister kabul etsin ister etmesin Allah’ın en yüce hükmüne göre onun üstünde bir haktır. Sonra hiç geri durmadan emrine teslim olmaktır. Yapmacıklığa kaçmadan Onun için ihlasla amel etmektir. Ardından insanları tembel­lik, gevşeklik ve müsamaha göstermeksizin kulluğa çağırmaktır.</p>
<p>Şöyle ki; övülen bir sonuç olmaksızın yaratmak abestir. Bir şeyin so­nunda övülen bir şey olduktan sonra yok oluşa mahkûm olmak âcizlik ve beyhudeliktir. Bu âlemi yaratan ise abeslikten, âcizlikten ve beyhudelik- ten uzaktır. Zâhirde görülen yaratılmış her şeyin aklen güzel kabul edilen bir akıbeti vardır. Bu akıbet ya yaratıcının kendi hâli içindeki faydasına yöneliktir yahut Onun bu yaratışıyla zuhur etmesi yüceliğinin bilinmesi içindir. Allah bunun ilkinden münezzehtir. O hâlde İkincisi kesinleşmiş oldu.</p>
<p>Bahsi geçen marifet ancak kalbiyle tefekkür ettiği ve durumun bü­yüklüğü hakkında istidlalde bulunduğu zaman gerçekleşir. Yine bu ma­rifet kesin olarak inandığında tamamlanır. Büsbütün teslim olduğunda meyve verir. Derin bir samimiyetle güzelleşir. Başkalarını bu yola çağır­makla da umuma yayılır.</p>
<p>İnsan dışındaki hiçbir varlıkta duyularla algılanamayan şeyleri bil­mesini sağlayacak bir araç yoktur. Bu bakımdan şu bilinmiştir ki bu bilgi insanlardan istenmektedir, insan dışındakiler ona ikram olsun diye yaratılmışlardır ve bir hikmet olmaksızın yaratılış abes ve beyhude olacaktır.</p>
<p>Öte yandan şunları da gördük ki bazı insanlarda bu marifet var iken di­ğer bazılarında yoktur. Bu marifet hüccet olan şeye aklî bir nazar ile gerçek­leşir. Çünkü Allah duyularla kavranamaz. Akıllı oldukları hâlde bu bilgiden mahrum olmaları ancak şüpheleri sebebiyledir. Aynı durum hakkında iki farklı eylemin ortaya çıkması da ancak cebrin yokluğundan kaynaklanır.</p>
<p>Kişi kendi nefsini iyice incelediğinde onun hevasına uygun ve hida­yete aykırı hareket etmeye çağırdığını görür ve bilir ki kendisi bir imtihan içindedir, insan yok olacağına ve bu dünyanın kendisi için yaratıldığına kesin olarak kanaat getirdiğinde bilir ki dünya onun yolculuğu içindir, hâller değişip insanın gaye edindiği şeyler ortadan kaybolduğunda delile bağlı bir kaderin hükmüne kesin olarak inanır. Yine kendisinin marifet için yaratıldığını ve bazı kimselerin şüphe sebebiyle marifeti elden kaçır- dıklarını, hikmet çerçevesinde hoş görülmese de âlim ile cahilin nimet bakımından eşitlendiğini gördüğünde başka bir dünyanın varlığına kesin olarak kanaat getirir. Orada şüpheleri ortadan kaldıran apaçık hüccetler, inadı ve direnci kıran ezici ayetler vardır, işte bunların sebebi hepsinin Allah’ı bilmesidir. Nitekim Allah onları bu marifet için yaratmıştır.</p>
<p>Marifet, hikmetin gereğine ve delillerin gösterdiğine göre amellerine uygun düşen bir karşılıktır. O dünya sonsuz kudret gereği bâkîdir ve müt- takîler için bir nimettir. Bu nimet canlarının istediği türdendir. Kâfirler için ise bir azaptır. Bu azap da hoşlanmadıkları türden olacaktır. Orada ne müttakîler takdis, temcid ve senâ ile Allah’ı yüceltmekten geri durur ne de kâfirler yakararak, boyun eğerek ve dua ederek Allah’ı yüceltmek­ten geri durur, işte bu ikisi yüceltmenin iki yönüdür ki üçüncü bir yönü daha yoktur. Böylece Allah’ın hükmüyle istenen gaye ve övgüye layık son tamamlanmış olur.</p>
<p>Dolayısıyla ikrama karşılık tazim için tek bir kapı bulunmaktaydı. Daha en baştan ceza ile tazime sevk etmek güzel olmayabilirdi. Eğer nefsin arzularına uymakla hidayete ermek arasında sınanma olmasaydı ameller de çeşit çeşit olmazdı. Yine eğer emirlerin yerine getirilmesine dair sorumlu­luk zorlama veya Mevlâ’nın cebriyle olsaydı ceza da hakkaniyetli olmazdı.</p>
<p>Kardeş şöyle dedi: Kalbin sim ile marifet arasında kaç tane şüphe vardır?</p>
<p>Şöyle dedim: Dört tane şüphe vardır. Nefse fiilî olarak verilen kud­ret, dünya üzerinde güç ve mülkiyet olarak bulunan velayet, mal ile göze ve duygulara isabet eden ziynet ve nimet, erkeklerin birbirine destek ver­mesi ve birbirleriyle dayanışmalarıyla ortaya çıkan izzet ve kudret.</p>
<p>Nefis kendisine verilen bu kudret ile ilâhlık, mülk ile saltanat iddi­asında bulundu ve dünyayı mal ile cennete çevirdi. Adamlarının sayıca çokluğundan kendine köleler ve kalkanlar edindi. Böylece sanki en yüce hükümdarmış gibi canının istediği her şeyi yaptı.</p>
<p>Şöyle dedi: Öyleyse kurtuluş yolu nedir?</p>
<p>Şöyle dedim: Kudretten kurtuluş kişinin kendi yok oluşunu engelle­mekten âciz kaldığını görmesiyle olur. Velayetten kurtuluş bakım konu­sunda ne kadar hassasiyet gösterirse göstersin hastalıkların gelip hâllerin değişmesiyle olur. Nimetlerden ve ziynetten kurtuluş onların peşinden gelen idrar, dışkı ve avret mahallinin açılması gibi durumlarla rezil olmak­la gerçekleşir. Adamlarının çokluğundan doğan kudret ve izzetten kurtu­luş kalbinden hiç ayrılmayan saltanatını koruma ve yalnız kalma vaktinin gelmesinden duyduğu tasa ve korkularla gerçekleşir. Bu sayede bilir ki adamları sebebiyle muhtaçlığı, malı sebebiyle de rezilliği artmış, saltanatı içinde hükmedilen ve kudreti içinde yok olan biri hâline gelmiştir.</p>
<p>Ezelî Rab olan Allah ne yücedir! Sanatının etkilerini kullarına göster­mek için mutlak kudretiyle görünüp her şeyi bir düzene koydu. Varlığın yokluktan üstün olması sebebiyle yokluğa karşı varlığa hükmetti. Varlık bi­tişik bir şey olarak ortaya çıktı ve bunun üzerine yer ile göğün arasını ayırdı. Semayı yükseltti, süsledi, aydınlattı ve yeryüzüne menfaat ve fayda sağla­mak üzere boyun eğdirdi. Çünkü yeryüzünün gökyüzüne üstünlüğü vardı. Sonra Allah yeryüzünden Hz. Âdem’in yaratılacağı topraktan bir avuç aldı ve onu en güzel kıvamda şekillendirdi. Onun yüce faziletini açıkça göster­mek üzere yeryüzünü ve içindekileri onun için hazırladı. Onun faziletinin bir avuç topraktan çekip aldığı parçaya has olduğunu ve bunun da kalp ol­duğunu açıkladı. Çünkü onu, Rabbini bilmeye ehil kılmıştı. O hem insan bedenine hem de bütün aleme türlü türlü suretlerle hükmeden bir emirdir, işte böylece yaratma planı dördüncü derece ile kalpte son buldu.</p>
<p>Sonra Allah Teâlâ azametiyle kalbin sırrına ayetleriyle tecelli etti. Bu, mahlûkatından istenen ve övgüye layık olan akıbetti. Sır kalbin tam orta- sındadır. Kalp sinenin ortasında, sine göğsün ortasında, göğüs de bedenin ortasındadır. Yeryüzü onun istirahat yeri, gökyüzü binası, ahiret ise karşı­lığıdır. Allah Teâlâ Rabbidir. Korkusu da Ondan, ümidi de O’ndandır. O hâlde sır kalbin en derinlerinde bulunan ve tıpkı gözbebeği gibi simsiyah ve kendi özünden yaratılmıştır. Dört kale [kalp, sine, göğüs, beden] onun içindedir. Hepsi kendi tabiatları itibarıyla karanlıktı. Sonra Allah onun için ayetleriyle zuhur etti.</p>
<p>O nûr olmadan hiçbir şeyin görünür hâle gelmesi mümkün değil­dir. Varlığın o nûr sayesinde görünür hâle gelmesi bizi kalplerin sırlarına ulaştırmak içindir, nûrlar arasından murat edilen fıtrat işte odur. Allah o fıtratın nûrunu karanlıklar arasında simsiyah iken zuhûr ettirmiştir ki ayetlerin biri diğerine karşıt olsun ve bitiş başlangıca uygun düşsün. Nasıl ki varlığı yokluktan yarattıysa ışığı da karanlıklardan çıkarttı. Nasıl ki gö­zün zâhirî ışığını onun kapkara gözbebeğinden çekip çıkardıysa işte Allah varlığı yokluktan, yeryüzünü gökyüzünden, Adem’in yaratıldığı bir avuç toprağı yeryüzünden, kalbi de o bir avuç topraktan çekip çıkarmıştır.</p>
<p>Sonra ayetleriyle onun için zuhur etmiş ve onu marifeti sebebiyle emir kılmıştır. Böylelikle gökyüzü yeryüzü için, yeryüzü bir avuç toprak için, bir avuç toprak göğüs için ve göğüs de kalp için yaratılmış oldu. En gizli organ ve en zayıf mahlûk olmasına rağmen emanetini kalbe koydu ve velayeti de ona teslim etti. Öyle ki kalp kendine bakıp zaafını kavradı­ğında ve sonra da âlemi emri altında gördüğünde o zaman bu mülke zâtı sebebiyle sahip olmadığını anladı. Böylece kendisini buna sahip kılana ayetleriyle yöneldi, O’nun emrine kulak verdi ve şükürle O’nu senâ etti.</p>
<p>Sonra yeryüzü ve gökyüzündeki diğer mahlûkata baktı ve kendisinin hayatla donatılmış bir kudret sebebiyle ayrıcalıklı olduğunu gördü. Bu sa­yede iradesiyle hareket etti. Yine kendisinin akılla donatılmış bir kudret sebebiyle ayrıcalıklı olduğunu gördü. Bu sayede de diğer bütün canlıla­rı açıkça kendine hizmet için boyun eğdirdi. Böylece hayatla donatılmış kudreti emrin yerine getirilmesi için, akılla donatılmış kuvveti de şükrün yerine getirilmesi için kullandı. Kendinde bulunup başkalarında bulun­mayan bu kuvvetin, tedbirin ve emirliğin aslından anladı ki başkaları ceb­ren ve baskıyla onun için yaratılmış iken, o da sınanmak ve emre boyun eğmek üzere Allah’a kulluk için yaratılmıştır.</p>
<p>Ey kardeş! Böylece bildin ki sen baskı ve zorlama sebebiyle değil, emir sebebiyle Allah’ı bilmek ve O’na kulluk etmek için yaratıldın. Vakti geldiğinde de apaçık bir hitapla buna çağrıldın. Akıldan önce sen yaratılış gayeni yerine getirmekten âcizdin ve cahil olarak doğdun. Sonra akıl nûr ile dolup taştığında kalp gizli olana bakabilecek güce erişti. Bu sırada sen onun bakışına karşı bir şüphe içindeydin ve göğsün daralmaktaydı.</p>
<p>Sonra ayetler üzerinde duruyor ve Rabbini emir konusunda hiç şüp­heye düşmeksizin tanıyorken iç dünyanda nefsinin vesvesesi ve yok olma korkusu arasında ızdırap içindeydin. Öyle ki deliller ahiret hayatının sı­kıntıları esnasında apaçık ortaya çıkıyor. Fakat apaçık ayetlere sahip olan­lar bunun dışında kalıyor. Nitekim Hz. İbrahim şöyle demişti: “Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilteceğini göster. Allah Teâlâ ‘inanmadın mı ?’ deyin­ce ‘inandım fakat kalbim tatmin olsun diye (bunu istiyorum)’ dedi.” (Ba­kara 2/260) Böylece kulun marifet hâli davetin başlangıcından itibaren dördüncü derecesiyle tamamlanmış olur.</p>
<p>Sen üzerinde Allah’ın hakları ve emaneti olduğu hâlde yaratılmış oldu­ğunu bildin. Bunların gereğini yapmak üzere imtihana tâbi tutuldun. Çün­kü sen hayat, kudret, akıl ve emirlikle yaratıldın. Sonra kendini; hayattan önce fiil kudretinin yokluğu, akıldan önce düşünme ve emirlik kudretinin yokluğu, ilimden önce doğruluk kudretinin yokluğu içinde bulursun. Ar­dından hâllerin değişmesi ve faniliğin gelmesi sebebiyle ilimden sonra emir ve yasaklama altında; emre boyun eğme ve yasaktan sakınma sonrasında hü­küm altında bulursun. Tıpkı içinde çelişki ve yok olup gitme tehlikesi olma­yan marifetin ancak ölümden sonraki dirilişle tamama ermesi gibi sana ve­rilen kudret de ancak ölümden ve cennet için dirilişten sonra tamama erer.</p>
<p>Yaratarak ihsan eden, üstünlük vererek ihsan eden, hayat ve akıl kud­reti vererek ihsan eden, peygamber göndererek ve kitap indirerek ihsan eden, Zât’ını tanıyan kimseye emrini ve nehyini yerine getirmek suretiyle kendine yaklaştırarak ihsanda bulunan, gayretine karşılık ebedî mülkü­nü vererek ikramda bulunan, Zât’ını inkâr edene ömrünün sonuna kadar nimetleri içinde yaşaması için mühlet vererek ihsanda bulunan sonra da küfrünü devam ettiren kimseden cehennemiyle intikam alarak adaletini gösteren Allah, her türlü eksikliklerden münezzehtir.</p>
<p>* * *</p>
<p>Kardeş şöyle dedi: Allah Teâlâ kulun hakiki yaratıcısı ve kölelik yö­nünden de hakiki sahibi olduğu hâlde kul nasıl olur da Ondan bir karşı­lığa (mükâfat veya ceza) müstahak oldu? Çünkü biz bir kölenin çalışması karşılığında efendisinin ona bir ücret vermesini zorunlu bulmayız.</p>
<p>Şöyle dedik: Allah’ın kula amellerinin karşılığını vermesi isimlen­dirme ve şeriat gereği Allah’ın üzerinde bir yükümlülük gibi görünse de hakikatte O’nun bir sıfatıdır ve hikmeti bunu gerekli kılmıştır. Söz gelimi “Deyyân” da tıpkı “Rahman” gibi Allah Teâlâ’nın sıfatlarından biridir.</p>
<p>Nasıl ki Allah Teâlâ’nın sefihlikle nitelendirilmesi doğru olmazsa abeslik­le nitelendirilmesi de doğru olmaz. Dolayısıyla sonu yok oluşa varan bir şeyi yapmak çocukların işidir ve abestir, iyilik yapanla kötülük yapanı da karşılık bakımından eşit tutmak delilerin işidir ve sefihliktir.</p>
<p>Allah Teâlâ daha önce yürütüp uyguladığı tedbirini bilendir. Daha önce uygulayıp yerine getirdiği takdirinde hikmet sahibidir. Bu yüzden kâ­firle mümini şu imtihan yurdunda kudret ve nimet bakımından eşit kıldı. Fakat ceza yurdunda bunları nimet ve azabın devamlılığı konusunda birbi­rinden ayırdı. Böylece sanatı bir hikmete dönüştü. Sonra da bunu kitabında şöyle diyerek haber verdi: “Yoksa sizi boşuna yarattığımızı ve gerçekten bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” Yani bizim sizi yaratmakla boş bir iş mi yaptığımızı sandınız? Yaşayacaksınız, öleceksiniz ve ebedî kalış için bize dönemeyeceksiniz, öyle mi? “Yüce olan Allah, gerçek hükümdar bundan münezzehtir.” (Müminûn 23/115-116) Yani Allah abes iş yapmaktan mü­nezzehtir ve mahlûkatın, sonu yok oluşa giden bir şekilde yaratılması abestir.</p>
<p>Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Onları ancak hak ile yarattık. Fakat onların çoğu bilmez. Şüphesiz hüküm günü onların tümüne belirlenmiş bir va­kittir.” (Duhan 44/38-40) Sonra şöyle buyurdu: “Yoksa kötülük işleyen­ler bizim kendilerini iman eden ve salih amel işleyenler gibi sayacağımızı mı sandılar? Hayatları ve ölümleri bir mi olacak? Ne kötü hüküm veri­yorlar! Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı ki her nefis kazandığıyla ceza­landırılsın; onlara zulmedilmez.” (Câsiye 45/21-22) Böylece eşit şekilde karşılık verilmesinin kötü bir hüküm olduğunu haber verdi. O bizim de söylediğimiz gibi bir saçmalıktır. Allah Teâlâ âlemi saçmalık üzere değil hakikat üzere yarattı. Bu hakikat ise karşılığın; zulüm ve cehalet olma­dan, adalet ve fazilet çerçevesinde, amellere uygun olarak verilmesidir. Bu durum Allah Teâlanın şu sözündeki gibidir: “Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir. Biz onu okuduğumuzda sen de onun okunuşunu ta­kip et. Sonra onun açıklaması da bize aittir.” (Kıyamet 75/17-19) Çünkü bize onunla amel etmeyi emretti. Ona ulaşmamız ise ancak toplanması ve açıklanmasından sonra mümkündür. Kişiyi emredilen şeye zorlamaksızın yapamayacağı bir şeyle yükümlü tutmak saçmalıktır. O hâlde emredileni yapabilme kudretiyle sabit olan fiil emredenin hakkı olur. Böylece onun emri hikmete dönüşür ve buna göre bir isimlendirmeye tâbi tutulur. O ise hakikat itibarıyla onun hakkıdır. Çünkü hikmet sıfatı onunla sabit olur.</p>
<p>Nasıl ki Allah Teâlâ seni yarattı, sana kudret verdi ve seni sen olarak var etti, aynı şekilde âlemi de sana görünür kıldı. Seni yalnızca O’na kul­luk için yarattı ki böylece sen onu içten içe azametiyle bilesin. Yine senin amellerinin karşılığı da yaratılışının başlangıcına uygun olmuştur ki bu sayede daha en baştan Onun yaratan ve bilen olduğunu, mükâfatta da cömert ve hikmet sahibi olduğunu bilesin. Buradaki ceza isimlendirmesi ihsandaki iyilik anlamını yok etmez. Sadece başlangıçtaki sıfatı ortadan kaldırır. Bu da bir hediye alan kimsenin hediyenin karşılığında onu ba­ğışlayana karşılık vermesi gibidir ki bu, kişinin cömertlik tabiatının gereği olarak ortaya çıkar.</p>
<p><strong><em>İnsanın Yaratılışı</em></strong></p>
<p>Kardeş şöyle dedi: Bana insanın yaratılışının başlangıcından nihâi noktasına kadarki durumlarını maksadı aşmayacak ve aklı zorlamayacak bir sıraya göre açıkla.</p>
<p>Şöyle dedim: Başarı ancak Allah iledir. İnsanın yaratılışının başlan­gıcı bir avuç toprak ve bir avuç su iledir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyur­muştur: “Şüphesiz İsa’nın Allah katındaki misali Âdem’in misali gibidir; onu topraktan yarattı.” (Âl-i İmran 3/59) “O, sudan insan yaratandır.” (Furkan 25/54)</p>
<p>Sonra su toprakla karıştırıldı ve bir çamur karışımı hâline geldi. Son­ra kuru bir çamur olarak mutedil hâle gelene kadar bir süre bırakıldı. Dör­düncü dereceden sonra şekillendiricinin tasvirine hazır hâle geldi. Âlem bu hâlleriyle Âdem’in yararlanması için bir mesken olarak tamamlandı. Başlangıçta yokluk hâlindeydi, sonra bir bütün hâlinde varlığa büründü. Ancak henüz yerleşime elverişli değildi. Ardından gökyüzü ışıksız olarak, yeryüzü de bitkisiz ve susuz olarak yaratıldı. Sonra semâ; yıldızlar ve gök cisimleriyle donatılarak yedi kat kılındı. Yeryüzü de nehirler ve ağaçlarla donatılarak karalar ve denizler hâline getirildi. Böylece Âdem için ikame­te elverişli hâle geldi. Yeryüzü Âdem’e gebe kılındı. Fakat yeryüzü buna karşı çıkmakta ve başka bir şey iddia etmekteydi. Burada cansız varlıkların inkârından aklen uygun olmayan şeyler kastedilmekte, iddiadan da asıl itibarıyla engel teşkil eden şey kastedilmekteydi.</p>
<p>Deniz ve kara beşerin doğup gelişimine uygun olmayıp başka fay­dalar için de elverişli değildi. Tıpkı yokluk gibi varlığı inkâr ediyor, ona inanmıyor ve zıddmı iddia ediyordu. Karadan ve denizden bir avuç çekilip alındığında bu avuç, kökündeki iddiayı terk etti. Çünkü bu fayda onda daha yoktu. Fakat o, kendisinden bir suret inşa edileceğini kabul etmiyordu. Zira su akıcı, toprak ise gevşek ve dağınıktı. Tıpkı âlemin bir bütün hâlinde yaratıldığında yokluk iddiasını terk etmesi ve ikamete elve­rişli olmadığı iddiasını sürdürmesi gibi.</p>
<p>Karadan ve denizden alınan o bir avuç, akıcı bir çamur hâline gelince bu inkârı bıraktı. Çünkü toprak, nihayetinde varacağı yapı için suyla ka- nştırıldı. Fakat o tam olgunlaşmadan yapı için uygun değildi. Bu yüzden olgunlaşıp sertleşene kadar bırakıldı. Sonra da şekillendirmeye hazır hâle geldi ve böylece tasviri kabul etti.</p>
<p>Bunlar akılla değil semâ’ yani vahiyledir. Akıl sahiplerinden inkâr edenler buna karşı çıkacaklardır. Bu inkârcıyı bırakıp çocuğuna bak! Onun aslı baba ve annedir. Onlar kendi bünyeleri ile o bünyelerden hedeflenen işlerin menfaatini kendilerine isnat ederler. Çocuklarının kendilerinden doğması sebebiyle yaratılmışlığı inkâr ederler. Buna da aklı şahit gösterir­ler. Onların iki spermi rahme çekildiğinde bu iki sperm köken iddiasını terk eder ve inkâr üzere kalırlar. Rahimde iç içe geçip karıştıklarında da bu inkârı bırakırlar. Çamurdan çıkarılmış bir öz hâline gelip olgunlaşana kadar da boyun eğmezler. Sonra olgunlaşırlar ve kurumuş çamurun dönüş­tüğü gibi embriyo hâline gelirler. Bu durumda dördüncü aşamada şekil­lendiricinin tasvirine boyun eğerler. Embriyo bir pıhtı hâline gelir. Sonra kemik ve et oluşur. Böylece embriyo dördüncü derecede suret olarak ta­mamlanmış olur. Bunlar akılla kavranan hâller olup duyularla kavranamaz.</p>
<p>İnatçı bir kimse bu konuda sana karşı çıkabilir. Bu durumda onun bir kuşa bakmasını söyle. Çünkü onun aslı erkek ve dişi iki kuştur. Bu iki kuş da kendilerinden bir kuş tasavvurunu inkâr ederler ve başka şeyler iddia ederler. Nihayet kendilerinden bir yumurta çıktığında köken iddiasını terk ederler. Fakat inkâra devam ederler. Ta ki tavuk o yumurtanın üstüne kuluçkaya yatana kadar. Sonra bir embriyoya döner. Öyle ki onu kıracak olursan görülecek durumdadır. Sonra bahsettiğimiz sıraya göre bir pıhtı, ardından bir şekil hâline gelir.</p>
<p>Asıl itibarıyla cansız bir varlık olan şey aşamalar hâlinde önce kendisin­den isteneni inkâr ve aksini iddia etme aşamasından iddiasız inkâra dönüşür. Sonra icabete yanaşmaksızın kabule, sonra icabete geçer. Böylece Allah Teâlâ boyun eğdirme ve zorunluluk yoluyla yaratmanın aslı ile kudret ve seçim hâ­lindeki yaratılışa işaret eder. Bunun açıklaması, şerhi ve delili gelecektir.</p>
<p>İnsanın sureti iki cisimden oluşur. Görünen cisim, duyularla algılanan dış kalıptır. Görünmeyen cisim ise bilinen kalptir. Böylece adilce paylaşı­mın gereği olarak görünen, zahir aslın yani dünyanın payına, görünmeyen ise görünmeyen musavvirin yani Mevlâ’nın payına düşsün. Karadan ve de­nizden alınan bir avuç ancak edilgen bir eylem ile o asıldan çekilip çıkarıla­rak bir suret hâline geldi. Bunun aslı dünyadandır. Fiil ise yüce Mevlâ’dan­dır. Asıl görünür fakat söz konusu edilgenlik üzere olan fiil görünmez.</p>
<p>Sonra Allah Teâlâ insana hayat verdi. Burada hayat vermenin anlamı, iki gözetleyicinin denetiminde seçime bağlı fiilleri yapabilecek kabiliyette olmasıdır. Bu iki gözetleyiciden biri dünyadan gelen nefis, diğeri de Mevlâ katından gelen rûhtur. Bunlar O’nun emri ve hükmüyle gelmişlerdir. Bu­nun ilmi Allah Teâlâ’ya mahsustur. Bu sayede nefis dünyadan olup dünya­ya ait nasibi üzerinde, rûh ise Mevlâ’dan olup Mevlâ’nın nasibi üzerinde gözetleyicidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ona rûhumuzdan üfledik.” (Tahrim 66/12) Yine şöyle buyurmuştur: “Nefsini hevâdan menetti.” (Nâziât 79/40)</p>
<p>Sonra görülen beden, duyular aracılığıyla menfaatine olan şeyleri buldu. Kalp de akıl aracılığıyla doğru yola erişti. Böylece bu güçler dört oldu: Rûh, nefis, akıl ve duyular.</p>
<p>Bu suret başlangıçta marifet ve kulluk gibi kendisinden istenenleri inkâr eden ve alışkanlığına uyarak marifet ve kulluk dışında başka şeyleri iddia eden cansız bir varlıktı. Hayat verildiğinde bu iddiayı terk etti. Böy­lece asgari düzeyde kudrete erişti. Fakat hâlâ fıtratının gereğine göre inkâr üzereydi. Söz konusu suret bu hâldeyken karaciğer, dalak ve bağırsak gibi organ hükmün deydi. Doğumla çekilip alınınca bu inkârı terk etti. Tıpkı aslında olduğu gibi bir şahıs hâline geldi. Fakat daha akıl olmadığı için fiilen çağrıya icabet edemiyordu. Akıl nûru parlayıp zuhur ettiğinde ve çocuk ayırt edebilir hâle geldiğinde onu iki gözetleyici çağırdı. O da bun­lara cevap verdi. Ya dünyanın gözetleyicisine uydu ve yanıldı. Yahut da Mevlâ’nın gözetleyicisine uydu ve isabet etti.</p>
<p>Bu hâl ile fıtratın hükmü gereğince koruma zamanı sona erdi, imtihan ve şaşırma dönemi başladı. Sonuçta kendisinden istenen şeye hazır duru­ma gelebilmesi için dört aşama tamamlandı. Böylece aklı sayesinde davete muhatap olmaya ehil oldu, iki gözetleyici de akıbet bakımından övgüye la­yık ve semeresi daimî olana davet etme konusunda ittifak ettiler. Mevlâ’nın gözetleyicisi ahiret yurdundaki akıbetin mükâfatı için Mevlâ’yı tanımaya,O’na itaat etmeye çağırdı. Dünyanın gözet ley icisi ise insanlara hâkim ol­mak için dünyayı imar etmeye ve dünyalık toplamaya çağırdı.</p>
<p>Davete icabet mertebelerinde dört hâl vardır: Çocukluk, gençlik, olgunluk ve ihtiyarlık. Bu konu daha önce de geçmişti. Kişi ilk hâlinde tabiatı gereği iki gözetleyicinin davetini inkâr eder. Eylemleriyle oyun ve eğlence gibi davet edildiği şeylerden başka şeylere yönelir. Bunların ne memnunluk verici bir akıbeti ne de kalıcı bir meyvesi vardır. Sonra geli­şip ergenlik çağına eriştiğinde, aklı dengeye vardığında ve hem Mevlâ’nın hem de dünya ehlinin yükümlülükleri kendisine yöneltildiğinde dünya gözetleyicisinin davetine icabet edenlerden olur ve iddiasını terk eder. Çünkü tabiatına göre amelde bulunma konusunda kısıtlanmıştır. Fakat o, akıbet bakımından övgüye değer olmayan şeyleri yapmayı inkâr eder. Canlılığından dolayı bir sarhoşluk, şehvetlerinden dolayı bir gaflet için­dedir. Anne ve babasından dolayı kendine yetecek duruma gelmiştir.</p>
<p>Gençliği sona erdiğinde, anne ve babası dünyayı terk ettiklerinde, karısı ve çocukları onu ihtiyaç içine soktuklarında, şartların gereği olan ve ancak akıbetine bakarak yerine getirilmesi mümkün olan şeyleri kendi­sine dayattıklarında işte o zaman övgüye değer akıbeti olan şeyleri yapma inkârına son verir. Fakat fiilî olarak onları yapmaya icabet etmez. Çünkü arzularının ateşi hâlâ şiddetlidir. Üstündeki heva zincirleri hâlâ sımsıkıdır.</p>
<p>İhtiyarlık kişiyi bir köşeye oturttuğunda, çöküşü yaklaştığında ve kuv­vetleri tükendiğinde dünya gözetleyicisine itaat eder. Oysa bu itaati hiç makbul değildir. Dünya menfaatleri ancak kudret ile elde edilir. İhtiyarlık dönemi ise kişiyi âciz düşürmüştür. Bu yüzden sefalet içinde yaşar. Nihayet ecelinin gelmesiyle azabına dikkat kesilir. Böylece bütün umudu tükenince Mevlâ’nın gözetleyicisine icabet eder. Fakat bu icabeti geri çevrilir. Çünkü ondan istenen kendi iradesiyle tercih ederek icabet etmesidir. Kontrolünü kaybetmesi veya dara düşmesi hâlinde icabet etmesi değil. Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: “Azabımızı gördüklerinde şöyle dediler: Biz yalnız Allah’a iman ettik ve şirk koştuğumuz şeyden yüz çevirdik. Ama azabımızı gördüklerin­de imanları kendilerine fayda vermedi. Bu, Allah’ın kullarında geçmişte uy­guladığı bir sünnettir. İşte orada kâfirler zarara uğradı.” (Ğafir 40/84, 85)</p>
<p>Davete icabetin dört mertebesinden sonra mükâfata doğru gidişin mertebelerine geçilir. Bunlar da dörttür: Ömrün sonunda azabı görme mertebesi, kabirde toprağın bağrında kalma mertebesi, mahşer gününde kıyamet meydanı mertebesi ve cehennem mertebesi. Ne kötü bir yurttur orası! Ona sabretmek ne mümkün! Ya da ondan kaçmak! Amellere tamı tamına uyan bir karşılıktır orası. Ayrılışı olmayan bir sonsuzluktur.</p>
<p>Kişi hesaplaşmaya doğru giderken geçtiği ilk aşamada gördüğü bu hesaplaşmayı inkâr eder. Fakat iman sebebiyle inkâr yolundan uzaklaş­mıştır. iman ile yöneldiği şeyi talep etmek üzere iddiaya kalkışır. Hatta öldüğünde ve nimet ehlinden ayrıldığında iddiayı terk eder. Fakat o, ce­hennemden uzak olduğu için inkâra devam eder. Ta ki diriltildiğinde ve hakikati açıkça gördüğünde inkârı terk eder ancak icabet etmez. Çünkü hesap için mahlûkatın arasında durdurulmuştur. Nihayet kendisine “Ey suçlular! Bugün siz ayrılın! Sizin için şefaatçiler yoktur.” dendiğinde ak-ranları arasından amellerinin tam karşılığı olan cehennemin ateşine bo­yun eğerek icabet eder. Orada ebedî olarak kalacaklardır.</p>
<p>Emaneti bedenen yüklenmek için tasavvur etmeye çağrılır. Bu ta­savvur için dördüncü hâliyle icabet eder. Sonra sorumluluğunu tanıma­ya ehil hâle gelebilmek için çağrılır. Dördüncü hâliyle icabet eder. Sonra sorumluluğunu yerine getirmek için çağrılır ve dördüncü hâliyle icabet eder. Sonra amellerine bütünüyle muvafık karşılık için çağrılır. Yine dör­düncü hâliyle icabet eder. Böylece davetler de dörde ulaşır. Her davetteki hâller de dört olur.</p>
<p>İşte bunlar aklı hevasına esir düşen, dünyası sebebiyle ahiretini unu­tan kimselerin durumlarının açıklamasıdır. Beşeriyetin tamamı bu fıtrat üzere yaratılmıştır. Şeriatın nûrlarına vâkıf olmadıkça onların bu esaret­ten kurtulmasının yolu yoktur.</p>
<p>Ey kardeşim! Ben sana birtakım nârlardan, yani ayetlerden haber vereceğim. Bunlar seni Allah’ın izniyle çeşitli hâllerden, karanlıklardan çıkaracaktır. Çünkü karanlıklar içinde bulunan kimse gözünden fayda sağlayamaz. Yolunu gündüzün aydınlattığı kişi de onun sayesinde yolunu kaybetmez.</p>
<p>Şöyle dedi: Senden duyduklarımla kulağım mest oldu. Devam et! Allah günlerine bereket versin.</p>
<p>Allah’ın yardımıyla şöyle dedim: Her cismin yani bâtın olan kalbin, zahir olan bedeni; bir idrak sebebi, bir idrak aracı, bir idrak durumu ve bir de idrake davet edeni vardır.</p>
<p>Zâhirin idrak sebebi; idrak etmek için idrak araçlarını kullanmaktır. İdrak araçları ise göz, burun, ağız, el ve kulaktır. Bunlar duyularıyla birlikte birer araç olmuşlardır. Bunlar ise bakma, koklama, tatma, dokunma ve işit­me şeklindedir. Hâllerine gelince, havanın aydınlığı, koklanan şeyden gelen koku, ses, tat ve benzerleridir. Kullanıma sevk eden şey ise nefistir.</p>
<p>Bâtınî cismin yani kalbin idrak sebebi fikirdir, idrak aracı kalbin içindeki siyah noktadır. Bu nokta, göz için gözbebeği mesabesinde olup o da sırdır. İdrak hâli ise kalp için işlerin başlangıcı ile sonu arasındaki mesa­feyi aydınlatan akıl nûrudur. Gözbebeği için gözden baktığı şeye kadarki mesafenin havadaki ışıkla aydınlanması gibidir. İdrake sevk eden şey rûhtur. Her cisim bu sebeplerle imtihan edilir. Amellerinden geriye kalacak olan ve övgüye layık bir akıbet ister. Amelleri konusunda akılsızların yolu­na uymaz. Böylece imtihan görmeye sevk edici şey bunun aracı, gerekçesi ve hâli ile tamamlanmış olur.</p>
<p>Allah Teâlâ görüneni görünmeyene delil kıldı ki onunla elde edilen bilgi hakiki olsun ve insanlara zulmü ve kibri sebebiyle inkâr edenin ina­dı gizli kalmasın. Buna bağlı olarak idrake yönelik manaları zâhirî cismin idrak araçları içinde farklı farklı yarattı. Bazen idrak araçları kendi bünyele­rinde eşit olurken idrak hâlleri farklı farklı olabilir. Bazen de idrak araçları manaları bakımından eşit olur. Nitekim nice göz vardır ki diğerinden daha keskindir. Nice mum vardır ki parlak bir kandilden daha çok ışık verir.</p>
<p>Yine zâhirdeki idrak hâlini süfli âlemde kişinin bütünüyle kendi yetkisine verilen iki nûra bağladı. Bunlar kandiller ve mumlardır. Kulun bunlarda ışığın eksiltilmesi ve artırılması yönünde tasarruf gücü vardır, iki nuru da ulvî âlemde yetkisi kendisine verilmemiş olarak yarattı. Bunlar da güneş ve ayın ışıklarıdır. Kulun bunlar üzerinde ne bir tasarrufu ne de gücü vardır.</p>
<p>Bazen zâhirî beden mum sayesinde kandile ihtiyaç duymayabilir. Ya­hut güneş ışığı sayesinde parlayan mum ışığına gerek duymayabilir. Çün­kü aleve sadece kendi yararına olan şeyle arasında bulunan mesafedeki karanlığı aydınlatmak için ihtiyaç duyar. Söz konusu mesafe güneş ışığı sayesinde meşalelerinin verdiği aydınlıktan daha çok aydınlanır. Bu bâtını cisim için de benzer bir duruma işaret eder. Şöyle ki; idrak araçları yani kalplerin sırları her ne kadar özleri itibarıyla eşit olsalar da idrake yönelik manaları bakımından farklıdırlar. Yine idrak araçları manaları bakımın­dan eşit olsalar da idrak hâlleri yani akıllar bakımından farklıdırlar.</p>
<p>Hal olarak bulunan ve bütünüyle teslim edilen iki nûr vardır. Bunlar akıl ve Kur’ân’dır. Bu ikisinin nûru kalp nazarıyla artar ve eksilir. Kulun tasarrufuna bırakılmayan iki nûr daha vardır ki bunlar da tevfîk nûru ve akıbetlerin nurudur. Bunlar sonsuz övgü ve şan sahibinin ikramı olarak verilmiştir.</p>
<p>Bütün nûrlar dış dünyada da görüldüğü gibi farklı farklıdır. Tevfîk nûru öyle bir hâle uzanır ki kul bu hâle vardığında tıpkı güneşin yanında kandile ihtiyaç duymadığı gibi parlayan akıl nûrunun aydınlatmasına ih­tiyaç duymaz. Çünkü kişi akıl nûruna, işlerin sonu ile arasındaki mesafede bulunan karanlığı aydınlatmak için ihtiyaç duyar. Oysa tevfîk nûruyla o mesafe akıl nûrunun aydınlığından daha fazla aydınlanmıştır. Hatta tıp­kı geceleyin yıldızların göze göründüğü gibi kalbine de işlerin akıbetleri görünüverir.</p>
<p>Allah’ın emriyle talep edilen akıbetler gecelerin yıldızlarından daha keskin ve daha parlaktır. Bunun açıklaması ileride gelecektir. Bunlar gaf­let bulutlarıyla kalpten gizlenmiş, günahların pasıyla kapanmıştır. Fakat gönül gafletten uyandığında ve işlerin akıbetleri günah pasının ardından göründüğünde işte o zaman kalp için bir engel olmaksızın parlar ve kal­bi arada bulunan mesafedeki ışıktan müstağni kılar. Hatta o nûrlar tıpkı güneşin doğuşuyla havanın aydınlanması gibi o mesafedeki nefsin karan­lıklarını dağıtır. Artık o daha önce ödünç alınmış bir nûr iken duyularla algılanan bir nûr hâline gelir.</p>
<p>Her bedenin farklı derecelerde nûra sahip olduğu sabittir. Fakat fıt­ratın özü idrakle sorumlu kılındıktan sonra bu sorumluluğu yerine ge­tirmeye güç yetirecek kadar asgari düzeyde nûra sahiptir. Çünkü gücün sorumluluk ölçüsünde verilmesi adaletin gereğidir. Allah Teâlâ da bunun hikmetiyle teminat altına almıştır. Bundan fazlasının verilmesi ise bir lü- tuftur. Allah Teâlâ rahmetinden bunun istenmesine izin vermiştir.</p>
<p>Allah Teâlâ zâhirî bedeni kendisine verilen mevcut nûru ile imtiha­na tâbi tuttu. O beden sığınağından yani bedeninden ulvi bir rüzgâr ile çıktığı vakit onun bu rüzgârı geri çevirme gücü yoktur. Ancak sığınağına geri dönerse korunabilir. Bazen kişi eyleminde ısrar ettiğinde sanki hiç kandili yokmuş gibi o nûrdan faydalanamayabilir. Benzer durum bâtını beden için de geçerlidir. Kul, Allah Teâlanın emirleri ve nehiyleri çerçe­vesindeki sınırları olan sığınağından çıkarsa Allah Teâlâ tarafından yüz üstü bırakılır. Sınırına dönmedikçe ondan sakınma gücü yoktur. Bazen inandığı şey üzerinde inat ettiğinde o nûrdan faydalanamayabilir. Bu du­rumda sanki göğsünde hiç ışığı olmayan bir kör gibidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Onların durumu, ateş yakmak isteyen kimse­nin durumu gibidir. Ateş etrafını aydınlatınca Allah onların nûrunu yok etti.” (Bakara 2/17)</p>
<p>Görmenin imtihan için dört faklı hâldeki tezahürü böylece tamam­lanır. Bunlar, adalet gereği verilmiş nur, lütuf olarak bağışlanmış nûr, bunların bütünüyle kula teslim edilmiş olanları ve bütünüyle teslim edil­memiş olanlarıdır. Gözün körlük hâlleri de dörttür. İkisi görme yükümlü­lüğünün devamıyla birlikte görme kudretinin devam etmesidir. Biri gece körlüğü hâlidir. Bunda henüz görme gücü bakidir. Zira kişi tedavi imkâ­nına sahiptir. Diğeri kandilin alevine rüzgârın esmesiyle oluşan körlüktür. Diğer iki hâl ise görme kudretinin kaybolmasıyla sorumluluğun düşmesi hâlleridir. Biri gözün nûrunun tamamen kaybolmasıyla oluşan körlüktür. Diğeri de ışık durumunun olmamasıyla oluşan körlüktür. Bunların ger­çekleşmesi ancak ecellerin sona ermesiyle olur.</p>
<p>Bâtınî bedenin hâlleri de böyledir. İlki kalbin günahların kirinden doğan bir örtüyle kaplanarak körleşmesi hâlidir. İkincisi Allah’ın yardı­mından mahrum kalma rüzgârıyla akıl nûrunun sönmesi hâlidir. Üçün- cüsü delilik sebebiyle hâl nûrunun bütünüyle sönmesi hâlidir. Dördün­cüsü de ölüm geldiğinde Allah Teâlâ’nın yok etmesiyle sır nûrunun yok olması hâlidir.</p>
<p>Kalbin nûru kula Rabbinden gelen asli bir nûrdur. Kalp bu nûr sa­yesinde bâtını bedenin idrak aracı hâline gelmiştir. Kişinin ömrü sona ermedikçe bu nûr Allah’ın yarattığı asıl üzere varlığını sürdürür. Oysa hâl nûru ârizîdir. Zâhirî bedenin hâl nûru ise aslîdir. Çünkü o nûr, dünyası­nın bir parçasıdır. Araç olarak verilen nûr ise ârizîdir. Dolayısıyla zâhirî beden ölmedikçe bu hâl nûrundan yoksun olmaz. Fakat araç olarak ve­rilen nûrdan ömür devam ederken bile yoksun kalabilir. O hâlde nasıl ki bedenin hayatı rûh iledir, gözün hayatı da gözün nûru iledir.</p>
<p>Yine aynı şekilde bâtınî beden de eceli tükenmedikçe araç olarak verilen nûrdan yoksun olmayacaktır. Fakat bazen sınırlı süre içinde hâl nûrundan yoksun kalabilir. Bu yüzden sorumluluk ancak delilikle düşer. Dolayısıyla araç olan nûrun hayattayken yok olması -en doğrusunu Allah bilir- müm­kün değildir. Ancak nasıl ki zahirdeki göz görür iken bulanık görme hâline geçerse kalp de nûrun varlığına rağmen körlük hâline geçebilir.</p>
<p>İşte bunlar kudreti yüce olan Allah’ın zâhirî beden ile bâtınî beden arasında zahirdeki adil taksimidir. Bu durum imtihan hakkında bilgi vermek üzere böyledir. Yine bu taksim bâtına doğru dönüşün bâtındaki en doğru göstergesidir. Bunun sebebi de hücceti zorunlu kılmaktır.</p>
<p>O hâlde idrak nûr sebebiyle gerçekleşir. Bütün işler bunun üzerinde döner. Bu idrak hâl nûru ve araç olarak verilen nûr ile tamamlanır. Araç olarak verilen nûr amelin aslıdır. Hâl olarak verilen nûr ise şartıdır.</p>
<p>Sonra Allah bu nûru bâtınî cismin aracı olarak zâtî çerçevede, zahirî cismin aracı olarak ise sıfat çerçevesinde yarattı. Bunu kalp nûruna yönel­menin delillerle olacağını bize göstermek için yaptı. O hâlde zât hüviyetin adı, görünen âlemdeki sıfatlar ise hâllerin isimleridir.</p>
<p>Sonra bu manayı istidlal ile çıkarımda bulunana ve başkalarına, za­hirî cismi gözünün körlüğüne rağmen aklının nûruyla menfaatlerine sevk etmeye zorladı. Gözü görse bile delinin kalbinin doğru yola şevki için zor­lamadı. O hâlde zâhirî cisim ancak hâl nûrunun yok olmasıyla payına dü­şen rahat ve sükûnete ulaşır. Zira bedenlerin âdeti geceleyin dinlenmek, gündüz de yorulmak üzerinedir. Yine nefsin akıbetlerini de ancak nûr ile görülecek şekilde karanlık yarattı. Rûhun akıbetlerini ise parlak yarattı. Örtüleri kaldırıldığında ışıldarlar.</p>
<p>Böylece kalbin hâl nûrları dörde ulaşmış oldu: Akıl nûru, Kuran nûru, tevfik nûru ve akıbetlerin nûru. Gözün hâl nûrları da aynı şekilde dört oldu: Kulun tasarrufuyla eksiltilip artırılabilecek şekilde kandillerin ve mumların nûru, Rabbin takdiriyle olan gece ayetinin nûru ve gündüz ayetinin nûru. Bu, zâhire göre adil bir taksim olup asıl olanın bâtın oldu­ğunu gösterir.</p>
<p>Güneşin ve ayın nûru aslında birdir. Gecenin ayeti silinmiş olup nûru- nu ancak hareketi içerisinde güneşe mukabil olduğu miktarda alır. Burada vakit farklıdır. Yine kandilin ve mumun nûru da ateş bakımından aynıdır. Sadece fitilin yağı farklılık gösterir. Oysa Kur an nûru akıl nûrundan farklı olup hatta onun çok üstündedir. Sonra tevfik nûru gelir. Ardından akıbetle­rin nûru gelir. Dünya gözetleyicisinin akıbetlerinin nûru yoktur. O yüzden göğüsler Mevlâ gözcüsünün akıbetlerinin nûruyla aydınlanır.</p>
<p>Allah zâhirdeki idrak araçları olan kalp ve göz arasında eşitlik kur­muş, gözün idrak aracını kalbin idrak aracına bâtın olarak hâl kılmıştır ki bu sayede gözün idrak anlamı ortadan kalktığında bile kalbin idraki de­vam etsin. Fakat kalp, gözün görmesi hâlinde onu idrak edemez. Nitekim göz duyusunun idraki de ışığının kaybolması durumunda ortadan kal­kar. Bu bakımdan kalp idrakinin anlamını zâtî çerçevede, göz idrakinin anlamını ise sıfat çerçevesinde yaratmıştır. Ayrıca bununla Allah Teâlâ iki idrak arasındaki farklılaşmanın iki mana arasındaki farklılaşmaya bağlı olduğunu göstermektedir. O hâlde hâl asla bağlıdır. Tâbi olan ile tâbi olu­nan arasındaki fark ne büyüktür!</p>
<p>Sonra mana üzerinde derinlemesine düşünmeyen kimselere iki id­rak arasındaki farklılığı gözle görünecek şekilde ortaya koydu. Söz gelimi göz kendi ışığı içinde belli bir keyfiyeti olan ve kendisine yakınlaşma ve uzaklaşma şiddetine göre kaybolan cismi görür. Kalp ise keyfiyet ve sınır tanımaksızın bilir. Bu bakımdan görme çeşitleri dörttür: Biri gözün uy­gun mesafe olması hâlinde görmesidir. Diğer üçü ise kalbe hastır. Burada mesafe ister dengeli ister yakın ister uzak olsun fark etmez. Hatta kalbe ait olan görmenin sınırı yoktur. Bir yön veya engel olmaksızın görülür. Oysa gözünki sınırsız olmayıp yön ve mesafeye bağlıdır.</p>
<p>Sonra Allah Teâlâ iki cisim (insanın zâhirî ile bâtını) arasında haki­katte ortaklık kurdu. Zâhirî beden asıl iken, kalp görünüşte ona tâbidir. Kalp asıl, zâhirî beden ise manada ona tâbidir, iki gözetleyici de [nefis ve rûh] bu konuda hemfikirdir. Bunu kendi hâlini bilen ve amelleri için harekete geçen her akıl sahibi kavrar. Sonra Allah görülen, duyulan, kok­lanan ve daha bunun gibi dış dünyadaki duyularla algılanan her şeyi zâhirî cismin arzularına ulaşması için idrak edilir kıldı. Bâtındaki şeyleri de kal­bin akıbetleri idrak etmesi için ayna kıldı.</p>
<p>Böylece iki gözetleyicinin (nefis ve rûh) de ittifakıyla sabit oldu ki gör­me bahsindeki asıl hedef kalptir. Çünkü görme ile hedeflenen akıbetinde fayda olan şeydir ki bu da akılla olur. O hâlde duyularla algılanan şeyler bir aynaya dönüşür. Ayna da görme için değil de göstermek için cilalanır. Hatta aynanın durumunu bilmeyen kimse bizzat aynayı görmek için harekete ge­çerse boşa bakmış olur. Aynayı bilen kimse yüzünü göstermesi için aynaya yönelirse isabetli bir şekilde görmüş olur. Yine görmeyi bilmeyen kimse du­yularla algılanan şeylerin menfaatlerini elde etmek üzere onlara yöneldiğin­de o yollarda şaşırır kalır. Bu daha önce de açıklanmıştı. Bilen kimse kalbine duyularla algılanan şeylerin akıbetini göstermek üzere onlara yöneldiğinde ise doğru yolu bulur. Bu konu ileride açıklanacaktır.</p>
<p>Yine dış dünyadaki bütün bilgiler bâtınî bedenin doğru yollara ulaş­ması için görülebilir şeylerdir. Bunlar iç dünyada ise zâhirî cismin menfa­atlerini elde etmesi için birer aynadır. O hâlde ilimden maksat onun sonu­cu olan ameldir. Bu da zâhirî bedenin itikadından sonra gelir. Bu bahiste dikkate alınacak olan şey hedefin bizzat kendisidir. Onun girişi ise tek bir yoldan olur. Dolayısıyla bilgiler bu çerçeveden bakıldığında bizzat görülecek şey değil, birer ayna olmuştur. Görme konusunda bahtsız kişi bilgilere doğru yola ulaştırması için yöneldiğinde helak vadilerine düşer. Öte yandan bilgilere bedenine doğru yolu göstermek için yönelen talihli kişi de maslahatına giden yola girer. O hâlde duyularla elde edilen şeyler Allah Teâlâ’nın delillerinin aynasıdır. Kalbe ilmin akıbetini gösterir. Bilgi ise beden için amelin akıbetini göstermek üzere bir aynadır.</p>
<p>Sonuç olarak ilimsiz amel abes, amelsiz ilim de sefihliktir. Sefihlik de inkâr konusunda abesten daha ileri derecededir. Çünkü abes faydasız- lığından dolayı aklen reddedilmiştir. Sefihlik ise kötü sonuçlar doğurdu­ğundan dolayı reddedilmiştir.</p>
<p>Delilsiz ilim cehalettir. Kâfirlerin atalarına tâbi olurken uydukları ilim böyledir. Aynasız hüccet de tıpkı insanın vehmiyle bir şeyi tasavvur etmesi veya rüyasında görmesi gibi hayaldir. Hayale inanmak cahillerin cehaletinden daha kötüdür. Tıpkı tabiatçıların inancının kâfir cahillerin inancından daha kötü olması gibi. Çünkü hayal sahibi, inancını ancak inandığı şeyin yanlışlığı veya başka bir şeyin doğruluğu ortaya çıktığında terk eder. Cehalet sahibi ise cehaletini delilin ortaya çıkmasıyla terk eder.</p>
<p>İlmi sayesinde kendini amelden müstağni gören kişi duyularla elde ettikleri sayesinde kendini ilimden müstağni görenden daha çok helak olur. Her ikisi de dünya ve Mevlâ’yı tanıma konusunda eşit olsalar da du­rum değişmez. Hedeften yüz çevirmekten doğan zarar hedefe yönelme hâlindeki övgü kadardır. Yine aynı şekilde hayal ile kendini hüccetten müstağni gören kişi cehaletiyle kendini ilimden müstağni gören kişiden daha çok küfre düşmüş olur.</p>
<p>Çünkü iki beden arasında zâhirde eşitlik, bâtında ise her şeyin kal­be ait olduğu bir ortaklık kuruludur. Zahirî beden önceden hissetti, kalp onun hissettiğini bildi ve bunu tamamladı. Sonra göğüs bildi ve nihaye­tinde bedeni bildiği şeyle yükümlü kıldı. Beden de onu kullandı. Böylece gözün en başta gösterdiği şey ile kemâle erdi. Bedenin sonda gösterdiği şeyle de kendisine itaat edildi.</p>
<p>İki gözetleyici arasında bu hükümler konusunda ittifak vardır. Çün­kü başlangıca razı olup da akıbetinden hoşnut olmamak hayvanların işi­dir. O hâlde sonuç olarak idrak araçları manaca dört oldu: Göz, kalp ve tıpkı duyular âlemindeki aynalar gibi iki ayna. Çünkü ayna ikinci bir göz gibi çalışır. Gözün bir uzantısını sana geri çevirir. O hâlde duyularla al­gılanan şeyleri gören kalp, bedeni hayvanların yaptığı fiilleri yapmaktan nehyeder. Bilgi ile gören beden de akıbetlerin faydası için çalışmak konu­sunda kalbe itaat eder.</p>
<p>Duyularla elde edilenler kalp için delillerin aynası olduğunda kalp dünyanın gündüz vakti aydınlandığı gibi güneşten daha parlak delillerle aydınlanır. Bilgiler beden için amellerin aynası olduğunda beden de kal­bin hissen idrak ettiği şeylerle aydınlandığı gibi aydınlanır. O hâlde bilgi duyularla elde edilenden daha çok aydınlık vericidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine, insanlar arasın­da yürüyeceği bir nûr verdiğimiz kimsenin durumu, hiç, karanlıklar için­de kalmış, bir türlü ondan çıkamamış kimsenin durumu gibi olur mu?” (Enam 6/122) Yine şöyle buyurmuştur: “Allah’ın göğsünü İslam’a açtığı kimse Rabbinden bir nûr üzere olmaz mı?” (Zümer 39/22)</p>
<p>Bu durumda kulun hem iç dünyasında hem dış dünyasında nûr için­de nûr olur. Bu nûrlar dörttür: Bâtının nûru, iç âlemin nûru, hepsi ilimle olan bâtınî bedenin nûru, hepsi amelle olan zâhirî bedenin nûru. Bütün bunlar Allah Teâlâ’nın nûrundan ve ikramındandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Allah, göklerin ve yerin nûrudur. O’nun nûrunun temsili, içinde lamba bulunan bir kandillik gibidir. O lamba, kristal bir fanus içindedir; o fanus da sanki inciye benzer bir yıldız gibidir ki, doğuya da batıya da nispet edilemeyen mübarek bir ağaçtan, yani zeytinden (çı­kan yağdan) tutuşturulur. Onun yağı, neredeyse kendisine ateş değmese dahi ışık verir. Bu, nûr üstüne nûrdur.” (Nûr 24/35)</p>
<p>Bâtınî bir nûrdur ki o, ateşin henüz alınmadan önceki ışığıdır. Sonra alınıp fitilin tutuşturulmasından sonraki kıvılcımın nûrudur. Sonra ca­mın yani kandilin nûrudur. Sonra da bütün mescidin nûrudur.</p>
<p>İşte bunlar daha önce kısaca zikrettiğimiz akıbetlerin açıklaması ma­hiyetindedir. Duyular âleminde gözün bakması kalbin deliller için ayna olması akıbetine yöneliktir. Yoksa asıl maksat görülenler değildir. Yine kalbin hüccetleri bilmesi zâhirî bedenin ameller için ayna olmasına yöne­liktir. Yoksa asıl gaye delillerin bilinmesi değildir.</p>
<p>Görmenin dört akıbeti vardır: Gözün görmesi görülen şeyin kalbe ayna olması akıbetine yöneliktir. Ayna ile görme ilim akıbetine yöneliktir. İlim, bilinenin zâhirî bedene ayna olması akıbetine yöneliktir. Ayna, be­denin itaat etmesi akıbetine yöneliktir. Böylece övgüye layık bu akıbetler ittifakla görmeyle arzu edilen şeyler hâline gelmiştir. Bu nârların hepsi ittifakla bu akıbetleri görmek içindir. Bütün bunlar hayrın toplandığı yere ve faydanın en yüce gayelerine uzanır.</p>
<p>İki gözetleyici arasında ulaşılacak yurdun belirlenmesi konusunda ihtilaf vardır. Dünya gözetleyicisi “o yurt dünyadır.” der. Mevlâ’nın gözet- leyicisi ise “o yurt ahirettir.” der.</p>
<p>Artık davet, mücadele ve önce hüccet sonra da üstün gelme ihtiyacı­nın zamanı geldi, iki beden [kalp ve beden] fıtrat örtüsünün üzerinde gaf­let uykusundaydılar. Üzerlerine aklın sabahı doğdu. Artık ayağa kalkma zamanı geldi. Kulaklarını önlerinden ve arkalarından gelen ezan sesleri doldurdu. Korkarak sıçradılar ve korku içinde durup beklediler, iki gö- zetleyicinin sesine kulak verdiler. Bir de ne görsünler! Biri onları dünyaya çağırıyor, diğeri ise yüce Mevlâ’ya.</p>
<p>Her ikisinin de ne dünya ne de Mevlâ hakkında doğru bir bilgisi vardı. Zira uykudan daha yeni uyanmışlardı ve henüz gün ağarmamıştı. Korku­lan gitti. Çünkü çağrı gözetleyiciden, davet tabipten gelmekteydi. Davet edilen şey ise fıtraten arzulanan ve şeriatça da istenen bir şeydi. Nefis ni­metin kaynağına, rûh ise rahmeti taksim edene çağırıyordu. Fakat ikisi de çocukluğun verdiği gafletin hükmüne göre duruyorlardı. Dünya ile Mev- lâyı ayırt edemiyorlardı. Çünkü gaflet hiçbir elin kaldıramayacağı bir per­de, hiç kimsenin güç yetilemeyeceği bir karanlıktır, ikisi de öylece kaldılar. Kalp bir kuş gibi, beden ise yerinde duramayacak şekilde hareketliydi. Per­denin ardında tedirgin bir hâlde kıvranıp durdular. Nihayet gün ağardı. Perdeler kaldırıldı. Gözler dünyaya ve Mevlâ’ya yönelmek için yarışa girdi. Baktılar ki dünya apaçık, nimetlerle dolu ve gözlerinin önünde duruyor. Kalp onu ancak derin bir tefekkürden sonra inkâr edebilir. Allah Teâlâ ise gizli, rahmet sahibi, gözle görülmez. Kalp onu ancak tefekkürle bilir.</p>
<p>Hâl böyle olunca apaçık görünen ve önlerinde bulunana meylettiler. Zira özleyen kişinin vuslattan sonra sabrı kalmaz. Perde kaldırıldıktan sonra perdenin olduğu yerde gizlenen şeyin de artık bir kararı kalmaz.</p>
<p>Sonra kalp akıbeti hakkında düşünmek için durdu, iki gözetleyicinin (nefis ve rûh) ittifakıyla akıbetleri hakkında düşünmek ve dünyanın ge­lip geçici nimetlerini terk etmek zorundaydı. Böylece meyil nefse, duruş rûha doğru oldu, iki gözetleyici bu duruş esnasında tıpkı uykudan uyanış esnasındaki iddiaları gibi birbirleriyle çekişme içine düştüler. Bu çekişme iki bedenin bekleyişini artırdı ve çekişmelerinden bir sonuç çıkmadı. Bu duraklama ancak örtülü bir sonuç içindi. Bunun üzerine iki gözetleyici önce delile sonra da üstün gelmeye ihtiyaç duydu. Çünkü ikisinin de ne cebir yetkisi ne de zorlama gücü vardı. Nefis aceleci, kendini beğenmiş ve ateş tabiatlıydı. Rûh hâlim, mütevazı ve nûr tabiatlıydı.</p>
<p>Nefis aceleci ve kendini beğenmiş bir hâlde delil getirmeden üstünlük kurmaya girişti. Çünkü onun ne doğru bir delili ne de sağlam bir şeriatı var­dı. Sonra korkutmaya kalkıştı. Oysa ne gerçek bir üstünlüğü vardı ne de kendini ifade eden bir delili. Ardından teşvik etmeye çalıştı. Ne tehdidinde korkulacak bir şey vardı ne de acziyetini gizleyebildi. Sonra hırsızlığa girişti. Fakat ne umduğu şeyi elde edebildi ne de arzuladığına kavuşabildi.</p>
<p>Nefis kalbi çekip almak için ona doğru yöneldi. Daha önce kalp dü­şüncesiyle birlikte bedenin yanında durmuş, nefsin kuvvetlerine yani iki bedeni de kuşatan makul tabiatlara karşı ve zâhirî bedenine karşı müca­dele etmişti. Zâhirî beden kalbi kuşatan ve duyularla algılanan bedendir. Kendi türünden yardımcılarına karşı mücadele etmişti. Çünkü insanların çoğu hevasına uyar. Bir de kendi cinsinden olmayıp şeytanlardan olan la­netli yardımcılarına karşı mücadele etmişti.</p>
<p>Rûh kalbe şöyle işaret eder: Hüküm ancak yüce Rabbindir. Sana görü­nenlerin hiçbirinin senin üzerinde bir yetkisi yoktur. Seni kuşatan beden ise senin sığınağın olup sana karşı değildir. Sana hitap eden nefis senin koruyu- cundur, katilin değil. Onların senin dışında, senden başka bir hâlleri yoktur. Bu yüzden senin için övgüye değer akıbet ortaya çıkana kadar sebat et. O akıbet bizce de ittifakla talep edilen bir akıbettir. Muhalefet eden kimsenin sözü dinlemeye değmez. Gittiği yol da tutulacak yol değildir.</p>
<p>Böylece kalp sebat eder ve nefis bozguna uğrar. Bunun üzerine nefis korkutma yoluna gider ve şöyle der: Ey kalp! Bilmez misin? Sen bu bedende bir et parçasısın. Beden dünyanın çocuğu ve evlatlığıdır. Dünyanın çocuk­ları onun ataları ve kardeşleridir. Dünyada bulunan iştah kabartıcı şeyler bedenin nimetidir. Sen hakkında bilgin olmayan şeyler uğruna rûhun çağ­rısına uyarak bunlardan yüz mü çeviriyorsun? Onlara muhtaç olduğu hâlde kendine onlardan bağımsız bir yol çizmenin akıbetinden korkmaz mısın ?</p>
<p>Rûh ise şöyle der: Üstün gelmeye çalışarak sana zarar veremedi. Se­ninle konuşarak mı sana zarar verecek? Bu yüzden ona seni çağırdığı şeyin akıbetini sor. Zikrettiği vuslatın kalıcı bir akıbeti var mıymış? Çünkü sen hem onlardan hem de dünyadan ölümle ayrılacaksın. Ölümden önce de pek çok kayıpla onlardan uzaklaşacaksın.</p>
<p>Kalp yine sebat eder. Nefis bozguna uğrar. Bu sefer teşvik yoluna dö­ner. Böylece ona dünyayı ve dünyadaki çoluk çocuğunu süsleyerek sunar. Onları kalbe güzellik peçesi, naz kisvesi, talih yüzüğü ve vuslat vaadiyle bezeyerek sunar. Böylece kalbe dünyayı sevdirmek, bu sevgi ve hevası sa­yesinde Mevlâ’nın gözetleyicisinin işaretleri karşısında gözünü kör, kula­ğını sağır etmek ister.</p>
<p>Rûh ise şöyle der: Ey kalp! Sana sunulan şeylerin akıbetine bakmayı sakın ihmal etme! Biz akıbeti olmayan şeyleri geri çevirme konusunda it­tifak ettik. Çünkü sen, o sana sunulan şeylerin akıbetlerinin çirkin oldu­ğunu göreceksin&#8230; Bunlar daha önceki bölümlerde açıklanmıştı.</p>
<p>Kalp durduğu yerde sebat etmeye devam eder. Nefis hırsızlığa yöne­lir. Çünkü alenen bozguna uğramıştır ki bu, çok kötü bir durumdur. Nasıl ki gözün uykusu varsa kalbin de gafleti vardır. Nasıl ki göz uyku halindey­ken görme yetisinden mahrum kalırsa kalp de gafleti sebebiyle idrakini kaybeder. Nasıl ki korkak ve güvende olan kimsenin malı çalınırsa cesur ve tedbirli kişi de uyuduğunda malı çalınabilir.</p>
<p>Böylece nefis kalbi gözetlemek üzere harekete geçer. Kalp gaflet ile uyuklama hâline geçer. Bu ya dünyaya bir bakış veya dünya hakkında düşünüş ile olur. Kim bu düşünce karşısında kendine sahip olabilir ki? İşte tam bu sırada nefis sıçrar ve kalbin dünyadaki nimetleri görmesiyle birlikte sırrını çalar. Sonra kalp ardı ardına bakmaya devam eder. Uyuk­lama hâli uykuya döner. Bu sırada nefis sırrı kendi hâzinesine alır ve onu sofrasına oturtur. Onu sırdaşlarıyla ve yoldaşlarıyla dost yapar. Ona güzel nağmelerle canlılık verir. Sevgi şarabından kadeh kadeh içirir ve der ki: işte itaatinin karşılığı olarak bütün dünya senin olsun! Bu itaatine uygun bir karşılık olarak onu al.</p>
<p>Kalbin uykusu, içtiği kadehle sarhoşluğa dönüşür. Oysa daha masa­dan bir lokma bile almamıştır. Bu sırada aklı esir, hevası emir, şehvet ate­şi harıl harıl yanmaktadır. Bu heva kalp ile murat edilen akıbet arasında bir bulut gibidir. Nefse itaat kalp üstüne yayılmış bir sis tabakası gibidir. Kendisine sunulan şeyler ise mehrin ödenmesinden önce erişilemez bir yerdedir. Bunun üzerine kalp, rûhu görmeden nefse döner ve ondan ver­diği teminata uymasını ister.</p>
<p>Nefis şöyle der: Biz bunları sana nişan olsun diye sunduk ve aranızda­ki sevginin layıkıyla sürmesi için sana bunları açıkça gösterdik. Fakat bir sözleşme, şahitler ve peşin olarak ödenmiş bir mehir olmadıkça bunlardan faydalanmak mümkün değildir. Çünkü mülkiyet sebebi olmaksızın buna girişmenin akıbeti fesattır. Biz seni sonucu faydalı olan bir şeyin başlangı­cına sabretmen için çağırıyoruz.</p>
<p>Bunun üzerine kalp ve beden şöyle der: Biz fakirlik içindeyken böyle bir şey başımıza nasıl gelebilir? Oysa sen himmeti yüce bir kimse olarak büyüklerin hizmetinde bulunduğun için bizim makamımıza burun kıvı­rıyorsun. Zenginlerden istemekten kendini müstağni görüyorsun ve üc­ret, sadaka gibi bizi de bütünüyle kurtuluşun sevincine eriştirmeyen şey­leri almıyorsun. Ordusu veya serveti olmayan kimselerin mülkiyet sahibi olması için bunlardan başka bir yol yoktur.</p>
<p>Nefis şöyle der: Müjdeler olsun! Çare varken acizlik yoktur. Çare kapı­larında her türlü fırsat vardır. Şimdi insanların mallarını çalacağız. Sonra bu mallan fütursuzca harcayarak adamlarını çalacağız. Sonra bu adamlarla diğer insanlarla mücadele edeceğiz. Sonra da bütün dünyayı ele geçireceğiz. İşte bu en uzun vadeli planımızdır.</p>
<p>Bunun üzerine kalp ve beden şöyle der: Evet. Kalp artık körleşti. Sa­dece en yakınını görebiliyor. O hâlde biz nasıl hırsızlık yapacağız ?</p>
<p>Nefis şöyle der: Hırsızlık ya bir şeyi gizlice aşırmaktır ya yol üstünden açıkça çalmaktır ya ilmi kullanarak sözle çalmaktır ya da zühdü kullana­rak terk ile çalmaktır.</p>
<p>İlk ikisi fırsat kollama yoluyla mal kazanılmasını sağlar. Son ikisi sin­silik yoluyla olduğu için ilk ikisinden daha büyük kazanç sağlar. Çünkü sen ilimle şöhret bulduğunda sinsi yollarla insanların itibarına konarsın. Böylece senin için mallarını feda edecek kadar sana muhtaç hâle gelirler. Zühd ile şöhret bulduğunda insanların kalplerini çalarsın. Öyle ki mal­larıyla senin kulların olmak için can atarlar. Dolayısıyla ilk iki yol daha yakın ve kestirmedir. Son iki yol ise daha güvenlidir. Tercih sizin. Seçin!</p>
<p>Böylece bir tercih yaparlar. Allah Teâlâ ise onları aşama aşama helake sürüklemek için imkân tanır ve fırsat kapılarını onlara açar. Hedefledikle­ri şeyler yarışarak önlerine gelir. Bunun üzerine kul, itaat edilen ve istediği her şeye sahip bir kral hâline gelir. Nefsine şükreder. Zira onu güvenilir ve vefalı bulmuştur.</p>
<p>Böylece nefsin cihat dairesi, önce kalp üzerinde hâkim olup ardından onu hırsızlığa sürükleyerek tamamlanmış olur. Teminatın yerine getirilme­si aşaması da hırsızlıktan hâkimiyete dönerek tamamlanmış olur. Bu iki daire ayartma bakımından oldukça sağlam, hakikat açısından ise birbiriyle çelişkilidir. Nefis bu daireyi ancak akıbet arayışı için kurup tasarlar. Oysa onun hiçbir akıbeti yoktur. Dünya sahip olunsa bile yok olucudur. Başlan­gıçta nefis kalbe dünyadan uzak durma gerekçesi olarak mülkiyet sebebi­nin yokluğunu gösterir. Salah ve doğruluk akıbetine ulaşma iddiası vardır. Fesat sebebi olmasına rağmen hırsızlık yoluyla kazanç elde etmeye sürük­ler. Sonra Vefasının akıbeti olarak onu dünyaya emir kılar. Oysa onu sadece dünya menfaatlerinin esiri yapmıştır. Böylece dünyada mülküne kattığı her saray, tamama erdirip muhkemleştirdiği her işi kendi ömrünü tüketir. Daha önce zikrettiğimiz üzere sınırı bilinmeyen kederlere, karşı konulmaz korkulara düşer. Öte yandan insanlardan parça parça almasını sonra da on­lara haklarını inkâr ederek karşı koymasını emreder.</p>
<p>Bu iki daire zahirde kuvvetle aydınlanır fakat bâtında acziyetle ka- rarır. Çünkü Mevlâ’nın nasibine karşı üstünlük kurmaya kalkışarak işe başları. Fakat acziyet ve hüsran içinde geri döner. Sonra işi dünya ehline üstünlük kurma girişimiyle sonlandırır. İyi bir sonuç ve zaferle geri döner. Böylece ilkinde nefsin acziyeti, İkincisinde insanın acziyeti ortaya çıkar. İl­kinde hepsi bir et parçası, yani kalp karşısında acze düştüğünde Mevlâ’nın kudreti bütün varlıklar üzerinde görünür. İkincisinde ise zalimden zalim­le intikam aldığı için insanların farkına varmayacağı bir şekilde kahrını perçinler. İşte nefis! Rabbinin payı kendisinden çekilip alınır, dünyalık payı ise korunur ve nefis kalbe dünyanın en yüce gaye olduğunu bildirir.</p>
<p>Rûh bir sihirbaz edasıyla ayağa kalkar. Sihirbaz da tıpkı hırsız gibi hilecidir ancak hırsız tuzak kurarak ve gizlice çekip alırken sihirbaz bil­gi dâhilinde ve açıkça alır. Yine de sihirbazın yaptığı gözlerden incelikle gizlenmiştir.</p>
<p>Rûh şöyle der: Ey zeki kalp ve atılgan beden! Siz büyük bir işe kal­kıştınız ve değerli olanı kazandınız. Akıbetlere bakmakla kazanç elde ettiniz. Böylece en yüce mertebelere eriştiniz. Ben sizin gibi tabiatının gereği olarak bakışında isabet eden, aklının gereği olarak da olağanüstü talepkâr olanı görmedim. Ben sizin başlangıçtan ömrünüzün sonuna kadar yaptıklarınızı beğendim.</p>
<p>Siz en başında bir beşikteydiniz. Sütanne sizi besliyordu ve onu siz işin asıl sahibi sanıyordunuz. İyi ve kötü her şeyde ona yöneldiniz. Sonra kucağa taşındınız. Sonra sütannenin sahibinin de anne olduğunu gör­dünüz ve hemen ona döndünüz. Sonra saraya çıktınız ve babanın işlerin düzenleyicisi olduğunu gördünüz. Bunun üzerine babayı anneye üstün tuttunuz. Fıtratınızın saflığı sayesinde yolunuz güzel oldu. Sonra şehre çıktınız ve dünya nimetlerini gördünüz. Keskin akıl sayesinde arkadaşınız olan nefsi tanıdınız. O nefis ki saf tabiat ile birleşti. Böylece ona döndü­nüz ve o da size gayelerin en yücesini açıkladı.</p>
<p>Ne var ki siz el-Evvel olan Allah Teâlâ yı arama konusunda yetersiz kal­dınız. Çünkü sizin nefsiniz diğer bütün insanların nefislerinden bir parça­dır ve insanlar dünyanın çocuklarıdır. Oysa sizin nefsiniz, kararın ezelden beri var olanın elinde olması için evvel olana çağıran bir gözetleyicidir.</p>
<p>Nefis ise bütün bu sözlere karşılık şöyle der: Evet! Bu doğru bir ke­lam, hakikatli bir sözdür. Onun için siz ona kulak verin.</p>
<p>Bunun üzerine rûh şöyle der: Bakın! Dünya nimetlerinin doğduğu kaynağa ulaşma konusunda muvaffak oldunuz. Tıpkı ebeveynden yüce nefse döndüğünüz gibi dönün ona!</p>
<p>Şöyle derler: Evet! Onlar ateş, su, toprak ve rüzgârdır.</p>
<p>O da şöyle der: O hâlde bakın bakalım bunlar birbirlerine zıt şeyler oldukları hâlde bu asıllar arasındaki dengeyi zorunlu kılan nedir? Dö­nün ona!</p>
<p>Şöyle derler: Evet! Onlar yedi hâkim gezegendir.</p>
<p>O ise şöyle der: O hâlde bakın bakalım onları boyun eğdiren kim? Çünkü boyun eğdiren, tedbire uygun olamaz. Ona dönün! Bunun üzeri­ne ikisi de ruhun doğru yolu göstermesini bekleyerek dururlar. Zira onun engin bilgisine ve güzel yol göstericiliğine vâkıftırlar.</p>
<p>O şöyle der: Denir ki o ilk sebep veya unsur yahut heyûlâdır. İsimleri üzerinde tartışma zahmetine gerek yok. Aslolan manadır. Manasız ismin iddiası bozuktur. Burada kastedilen mana şudur: O, felekleri ve yıldızlan ya­ratan ve bunları boyun eğdirerek düzene koyan, zıt tabiatlara baskın gücü­nü uygulayarak onları belli bir ölçüyle dengeleyen, dünyanın ihtiyârî olarak düzenlenmiş işleri arasındaki bağlantıyı kurup meydana geliş ve sonra da yok oluş ile düzenleyendir. Bu sayede onlara boyun eğdiren güç ile düzene konan ve sonra da helak olan varlık asıl kudret sahibinin kim olduğunu bil­sin. Boyun eğdirilen de kendisinin bir güç sahibi olmadığını bilsin.</p>
<p>Onlar şöyle der: Evet! Peki O nerededir? O da şöyle der: O hiçbir yerdedir: “Nerede” mekânı ifade etmek için kullanılır. Mekân ise âlem ve üstündekilerin görünen parçalarıdır. Oysa sabittir <u>ki</u> bütün âlem, yaratı­cının yaratmasıyla ortaya çıktı. Hiçbir mekân yok iken yaratıcı vardı ve</p>
<p>Onlar şöyle der: Evet! Peki O nasıldır? O şöyle der: O’nun niteliği yoktur: “Nasıl” kelimesi bir hâl durumunu çağrıştırır. Hâl ise sonradan meydana gelen ârızî bir durumdur. Sonradan meydana gelenleri yaratanı sonradan meydana gelmiş bir şeyle nitelemek imkânsızdır.</p>
<p>Onlar şöyle der: Evet! Peki O ne zaman oldu? O şöyle der: O’nun için “ne zaman” yoktur: “Ne zaman” kelimesi zamanı belirtir. Oysa zaman saatlerin, günlerin, ayların ve senelerin adıdır. Zamanın illeti feleğin dön­mesidir ve zaman bütün yollanyla yaratılmıştır. Biz ise onun yaratıcısını açıklamaktayız.</p>
<p>Onlar şöyle der: Biz Onu duyularla idrak edemez miyiz? O şöyle der: Hayır! Çünkü duyularla idrak, duyularla algılanan şeyin niteliğiyle mümkündür. Oysa O’nun niteliği yoktur. Ayrıca duyularla idrak etmek için duyu sahibinin duyusu ile algılanacak şeyin birleştiği iki mekânın ol­ması gerekir.</p>
<p>Onlar şöyle der: O nedir? O şöyle der: O’nun mahiyeti yoktur: “Ne­dir” kelimesi bilgisi veya dilemesi olmayan şeyin adıdır. Şöyle derler: Peki O kimdir? Şöyle der: Ey Âdem’in oğlu! O, âlemi senin için yaratandır. Senin cinsinden olanı âleme egemen olması için takdir edendir.</p>
<p>Şöyle derler: Bu dünya, kendi kendine doğarak mı yoksa kendi hük­müyle oluşarak mı var oldu? Şöyle der: Doğum için mutlaka iki mekân ve iki parça gerekir. Hâlbuki daha önce biz O’nun mekânı ve parçası olma­dığından bahsetmiştik. O hâlde daha en başından parçalarının olduğunu söylemek doğru değildir. Çünkü bir şey parçalar hâlinde değil ancak bir araya gelmesi hâlinde tasavvur edilebilir. Bir araya gelip toplanma ise araz­dır ve araz sonradan olmadır. Sonradan meydana gelen bir şey yoluyla var olmak kıdem ile bağdaşmaz. Ayrıca parçaların birleşmesi yoluyla var olma da duyularla algılanan şeylerin sonradan meydana geldiğinin alametidir.</p>
<p>Öte yandan doğum ile var olan şey ancak kendisini doğuranın bede­nine veya tabiatına benzer bir şekilde tasavvur edilebilir. Nitekim âlemde­ki bir asıldan doğan şeyler veya Âdemoğlunun eliyle bitkilerden meydana gelen şeyler de böyledir. Sonra bu doğan şeylerin varlıklarını sürdürmesi, dengesini bulmuş zıt tabiatlar ve bir araya gelmiş parçalar iledir. Oysa zıtlar ancak baskın bir güçle dengelenir ve parçalar ancak birleştirici bir güçle toplanıp bir araya gelir. İşte ben de O’nun peşindeyim. Bu baskın gücün tıpkı çocukta olduğu gibi baba benzeri bir şey olması caiz değildir. Aksi takdirde çocuk gibi sonradan meydana gelmiş olur. O hâlde geriye sadece</p>
<p>O&#8217;nun bu hükme göre sonradan var eden olması kalmıştır.O dilemiş ve her şey Onun dilediği gibi olmuştur.</p>
<p>Onlar şöyle der: Eğer bu yaratıcıyı bilmek zorunlu ise O’nun için “unsur” veya “heyûlâ” isimleri neden kullanıldı ? Hangi zorunlulukla “ilk illet” diye isimlendirildi? O şöyle der: Bu benim itikadım içinde de bir şüphe olarak hep var olagelmiştir, istişare ne güzel yardımcıdır! Sadece duyulan ve görülenle kendini beğenmek ne kötü bir yoldaştır!</p>
<p>Şöyle ki: İllet kendi iradesi olmaksızın bir şeyi meydana getiren şeyin adıdır. Nitekim hastalık da hastada daha önce bulunmayan bir değişimi hastanın iradesi olmaksızın meydana getirdiği için illet olarak isimlen­dirilmiştir. Yine öldürmek ölümün illetidir. Burada tercih öldürmenin değil öldürenindir. Bu yüzden öldüren illet diye isimlendirilmez. O hâlde kendi tercihi olmayan şeye, yaratan ve düzenleyen değil boyun eğen denir.</p>
<p>Unsur ve heyûlâ isimlerine gelince bizim dilimizde bunlar için bir mana düşünülemez. Bu yüzden anlamını bilmediğimiz şeyi bırakır, an­lamını bildiğimiz şeye döneriz ve şöyle deriz: O, zât olarak kendisinden evvel hiçbir şey bulunmayan birdir. Aksi takdirde O, onun ardından İkin­cisi olurdu. Yine sıfat olarak O’nun dışındaki hiçbir şeyin kendisine ben­zemediği bir tektir. Eğer olsaydı O’nun eşi olurdu. Tek olması sayı bakı­mından bir olması değildir. Eğer böyle olsaydı bir parçadan ibaret olurdu.</p>
<p>Şöyle derler: Bu yeterli bir nitelendirmedir. Peki O’nu tanıma konu­sunda yeterli olacak ismi nedir? Şöyle der: Allah! Onlar şöyle der: “Allah” ne demektir? Çünkü biz manasız ismi terk etmiştik. Şöyle der: “Allah” aslında “el-Ilâh”tır. Fakat başındaki hemze çok kullanıldığından dolayı yumuşatılmış ve sonra da lâm harfi diğer lâm’a idgam edilmiş, böylece “Allah” olmuştur, ilâh ise Arapçada ubûdiyet ve kulluğa layık olan demek­tir. Araplar putlara da ilâh derlerdi. Zira onların kulluğa layık olduklarını düşünüyorlardı.</p>
<p>Onlar şöyle derler: Öyleyse diğer isimleri değil de neden bu isim O’na has olarak marife olmuştur? Şöyle der: Çünkü seçilmiş olanın en alt derecesi kulluğu fiilî olarak seçme hakkının olması ve inanç bakımından da kendini kulluğa adamasıdır. Buna mukabil, en üst derecesinde bu hak­ka müstahak oluşunu bildiren şey vardır ki o da “Allah” adıdır. Dolayısıyla bu isim yaratılmışların yaratılmışlığına delalet etmiş olur ki böylece bu­nun manası fiilen onlarla tahakkuk etmiş olsun. Nitekim Kur an da bunu dile getirmiştir: “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım.” (Zariyat 51 /56) Fakat bu, cebir yoluyla değil emrin hakkıyla ol­muştur. Ayrıca Kur’ân da bu isimle konuşmuştur: “De ki: O Allah birdir. Allah sameddir.” (İhlas 112/1-2) “Allah şahitlik etmiştir ki O’ndan baş­ka ilâh yoktur.” (Âl-i İmran 3/18), “Müminler hepsi Allah’a iman ettiler.” (Bakara 2/285) “O Allah’tır ki O’ndan başka ilâh yoktur.” (Haşr 59/22) Hz. Peygamber de (sav) şöyle buyurmuştur: “Ben insanlar <em>La ilâhe illal­lah</em> deyinceye kadar onlarla savaşmakla emrolundum.”<a href="#_ftn14" name="_ftnref14"><sup>[XIV]</sup></a></p>
<p>Şöyle derler: Bir sebep olmaksızın O’nu nasıl bilebiliriz? Çünkü dış dünyada bu mümkün değildir? Şöyle der: Sen dış dünyada bir sebebe bağlı olarak meydana gelen şeyi görürsün. Oysa biz onu meydana geti­ren hakkında konuşuyoruz. Ayrıca sen varlığın kendinde bir sebebe, bağlı olarak meydana geldiğini kabul ettiğinde bu sebep o varlıktan önce var olmuş olur. Bu durumda o varlık yine başka bir sebebe muhtaç olur. Bu da sonsuza kadar gider.</p>
<p>Şöyle derler: Öyle düşünmemize engel olan şey nedir? Hâlbuki dış dünyada insanın nutfeden, nutfenin insandan olması, yumurtanın kuş­tan, kuşun yumurtadan olmasını sen de kabul ettin. Oysa bu durum baş­langıcı da sonu da olmayan bir dairedir.</p>
<p>Şöyle der: Sonradan meydana gelişi bütünüyle kabul etmek, senin zorunlu olarak Onun meydana geliş vaktine kadar gitmeni gerektirir. Bu da ancak varlığın başlangıcının sonradan var olma belirtilerinden münez­zeh bir var edicinin yaratmasına kadar götürür ki böylece O, başlangıcı olmayan bir ezeli varlık olur. Başlangıcı olmadığı için de meydana geliş vaktine gidilemez.</p>
<p>Şöyle derler: Bizim akıbetimiz için bir son yok değil mi? Öyleyse sonu olmayan bir şeyin başlangıcı nasıl caiz olur? Nitekim bu bir ip gi­bidir ki onun bir başlangıç tarafında ucu bir de bitiş tarafında ucu vardır. Başkası düşünülemez, Ya da bir halka gibidir ki ne başlangıç ucu ne de bitiş ucu vardır. O hâlde bizim varlığımızın bir sonu olmadığına göre zo­runlu olarak başlangıcı da olmamalıdır.</p>
<p>Şöyle der: Duyular âleminde sonluluk, sonradan meydana gelmiş varlık parçaları için söz konusudur ki böylece bir sınırdan söz edilsin. Bu durum ister bir ip olarak ister halka olarak tasavvur edilsin sabittir. Aynı şekilde Allah Teâlâ’nın yarattığı varlıklar için de böyledir. Ancak varlık bekâ yönünden duyular âleminde de sonsuzdur. Çünkü bekâ ile nitelenen bir kimse olduğunda o kendisinin bekâsını sağlayacak bir illet olmaksızın öylece bakî olur. Yok olmasına neden olacak bir illet olmadıkça da yok ol­maz. O hâlde yok oluş ve varlığının sona ermesi sonradan meydana gelen bir varlık olmasından değil, yok olmasına neden olacak bir illetin bulun­masından dolayıdır. Yine Allah Teâlâ’nın başlangıçta yarattıklarında da durum böyledir. Onun sonlu olduğuna delalet eden şey varlığının başlan­gıcının olması değildir. Bilakis o kendisini yok edecek bir illet var olana kadar varlığını sürdürür. Fakat biz onun bekâsına hükmettik. Bu hükme onu yok edecek bir şeyin olmadığını deliliyle bilmediğimiz için varmadık. Bilakis başlangıcını zorunlu kılan bir delil gibi bekâsını zorunlu kılan bir delille hükmettik.</p>
<p>Şöyle derler: Duyular âleminde olduğu gibi Allah Teâlâ’nın yoktan var etmesini de reddetmen gerekmez miydi ?</p>
<p>Şöyle der: Bu bir zaruret sebebiyledir. Çünkü ben Allah’ın yoktan var etmesini reddettiğimde âlem ya yüce ve kadîm bir zâttan doğarak ya da onunla birlikte başka bir kadim varlıktan çıkmış olur. Bu ikisi daha önce de zikrettiğimiz üzere bâtıldır. Çünkü dış dünyada yoktan yaratma bizim acziyetimiz sebebiyle imkânsızdır. Yoksa bu yaratma kendinde imkânsız değildir. Nitekim körün görmesi görmenin bizzat imkânsızlığından de­ğil, onun acziyetinden dolayı imkânsız olmuştur. Yine bizim bir yaratıcı olmadan var olmamız imkânsızdır. Fakat yoktan var etme sıfatı Allah için imkânsız değildir.</p>
<p>Şöyle derler: Biz bunu anladık. Bize kalplerin idrak edebileceği şekil­de “bir”in sıfatını açıkla.</p>
<p>Şöyle der: Matematikteki bir, varlıkların ilki olan parçanın adıdır ve o tektir. Sayılar içinde çift değildir. Duyular âlemindeki sıfatlardan olan “bir” ise en başta gelenin adıdır. Söz gelimi “filanca kişi zamanının bir tanesidir” demek gibi. Allah Teâlâ ise bir parça değildir. Yanında kendisiy­le birlikte bir varlık olmadıkça veya varlığına kendisine benzer başka bir parça eklenmesine elverişli olmadıkça bir parça olamaz. Hâlbuki birleşme veya birleşme ihtimali sonradan meydana gelme belirtisidir.</p>
<p>Eğer Onunla birlikte ezelde başka bir şey daha bulunsaydı bu şey O’nun tarafından yaratılmış olmaz ve o şey de O’nun gibi kadîm olur­du. Böylece ikisi var olurdu. İki kadîmin varlığını kabul etmek yaratma ve takdir etmede her ikisine de acziyet isnadını gerektirir. Çünkü iki varlıktan meydana gelen yaratma; yardımlaşma veya uzlaşma, çekişme veya gaflet olmaksızın gerçekleşemez. Yardımlaşma bir eylemi tek ba­şına yapma acziyetinden kaynaklanır. Uzlaşma üstün gelme ve defetme konusundaki acziyetten kaynaklanır. Çekişmede ise bizzat acziyet ve fesat vardır. Gaflette de yine aynı şekilde bir acziyet ve cehalet vardır.</p>
<p>Bir varlığa üstün gelme konusunda acziyete düşen kimse yoktan var etmede daha âcizdir. Çünkü dış dünyada yoktan var etme konusundaki ac- ziyetin yanında bir varlığa üstün gelmek tasavvur edilebilir bir şeydir. Yine mevcudu tanımakta acze düşen kimse olmayanı yaratmakta daha çok âcizdir. Zira mevcudun hâlini bilmeyen kimse olmayanın akıbetlerini hiç bilemez.</p>
<p>Allah ile birlikte başka bir şey bulunsa, o şey Allah Teâlâ’nın emri al­tında olsa ve Allah âlemi onun aslından yaratsaydı bile o şeyin bütünüyle kadim olması caiz olmazdı. O hâlde O, evvel olması bakımından birdir. Ondan önce de Onunla birlikte de hiçbir şey yoktu ki Ona ortak ve eş olsun. Yine O, tek olması bakımından da birdir. Ondan başka hiçbir şey sıfatları bakımından Ona benzemez ki bu benzeyen şey Ona eş olsun ve Onunla yaratılsın. Zira benzeri dengi demektir. Oysa yaratılmış olan, ya­ratana denk değildir.</p>
<p>Bu yüzden Allah Teâlâ Yahudilerin “Uzeyr Allah’ın oğludur.” sözünü ve Hristiyanların “Mesih Allah’ın oğludur.” (Tevbe 9/30) sözünü şirk ve Zât’ı çift saymak şeklinde adlandırdı. Çünkü çocuk, sıfatları bakımından babaya benzer. Oysa teşbih görüşü bâtıldır. Dolayısıyla sabit olmuştur ki O, birdir ve tektir. Sıfatlarında Onun benzeri yoktur. Yine zâtı bakımın­dan da bir İkincisi yoktur ki zâtına benzesin. O, kendisinden başka her şeyden vahdâniyet sıfatıyla ayrılmıştır. Bunun için Allah’tan başka hiç kimse “bir” olarak adlandırılamaz. Çünkü Onun hâli bakımından benze­ri yoktur. Allah Teâlâ birdir. Onun hiçbir benzeri yoktur.</p>
<p>Allah Teâlâ her şeyi bilendir. Onun bilmesi Ondan hiçbir şeyin giz­li kalmaması yönüyledir. Yoksa kalp ve vicdan ile idrak etmesi yönüyle değil. O’nun her şeye gücü yeter. O’nun her şeye gücünün yetmesi O’na hiç kimsenin karşı koymaması yönüyle değil ister küçük ister büyük olsun dilediği şeylerden hiçbirinin Ondan kaçamaması yönüyledir. Yine Allah Teâlâ’nın bütün isimleri aksi mümkün olmayacak şekilde sabittir.</p>
<p>Allah’tan başka varlıklar kesin olarak ortaya çıkan vasıflarla nitele­nirler. Hatta bizdeki bu vasıflar hâllerin ismi olmuştur. Allah Teâlâ ise hâlden ve zevalden münezzehtir. Çünkü O’nun sahip olduğu bir şeyin yok olması âcizliktir. Olmaması gerek&lt; gelmesi eksikliktir. Eksikliğe razı olma Teâlâ için caiz değildir. Dış dünyada bilinen her kemal O&#8217;nun yaratmasıyla yaratılmışken bu nasıl mümkün olabilir?Kendi nefsi hakkında acziyete düşen, başkasını nasıl yaratabilir? Çünkü sonradan meydana gelen varlık  mutlaka O&#8217;ndan başka olmalıdır. Dolayısıyla böyle bir iddia olmasa bile O&#8217;nun sonradan olmakla nitelenmesi manaca teşbih görüşüne yol açar.</p>
<p>İşte bunlar “bir”in açıklaması mahiyetindedir.</p>
<p>(Nefis ve kalp) şöyle der: Bu konuda ulaşılması gerek sınır nedir ki ona varalım da aşmayalım?</p>
<p>(Rûh) şöyle der: Allah Teâlâ hakikatte ancak bir hüccet ile bilinir. Dolayısıyla O&#8217;nun isimleri de ancak&#8217; bu yolla bilinir.Dış dünyada ise bilmenin mutat yolu duyularla  algılanan şeyleri algılamak veya duyularla algılanan şeyler üzerinden akıl yürütme ile istidlal görünmeyenlere ulaşmakla olur. Allah Teâlâ ise duyularla bilinmez.O halde geriye akıl yürütme ve kıyâs kalıyor. Kalbin nazar hissi gözün görme hissi gibi değildir. Kalbin nazarı görünen şeyler üzerinde düşünmesi ve bunlar vasıtasıyla da istidlal yoluyla görünmeyenlere ulaşmasıdır.</p>
<p>Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌ ‌- İnsanın En Yüce Gayesi,syf:251-281</p>
<p><a href="#_ftnref1" name="_ftn1"></a></p>
<p><strong>Dipnotlar:</strong></p>
<p><a href="#_ftnref7" name="_ftn7"></a></p>
<p><a href="#_ftnref14" name="_ftn14"><sup>1]</sup></a> Buhârî, <em>Sahîhul-Buhârî,</em> 25,1399; Müslim, <em>SahîhuMüslim,</em> 20,22.</p>The post <a href="https://www.ilimcephesi.com/davet-gorus-ve-mujde/">Davet, Görüş ve Müjde</a> first appeared on <a href="https://www.ilimcephesi.com">İlim Cephesi</a>.]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.ilimcephesi.com/davet-gorus-ve-mujde/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Ubûdiyyet</title>
		<link>https://www.ilimcephesi.com/ubudiyyet/</link>
					<comments>https://www.ilimcephesi.com/ubudiyyet/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Arif]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 03 Oct 2026 10:36:04 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[İslam]]></category>
		<category><![CDATA[Allah'a itaat]]></category>
		<category><![CDATA[Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌]]></category>
		<category><![CDATA[Kaza ve Kader]]></category>
		<category><![CDATA[Nimet]]></category>
		<category><![CDATA[Ubudiyet]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.ilimcephesi.com/?p=28513</guid>

					<description><![CDATA[<p>&#160; Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Kulların üstlerindeki hakkından dolayı Rablerine hamd etmesi vaciptir. Kul varlığını Onun yaratmasıyla, gelişip serpilmesini Onun rızkıyla bildi. Resûlü’ne (sav) salat da vaciptir. Onun Allah için nefsiyle ve insanlarla olan cihadı ancak şükretmek için­di. Dünya ve dünyalıklarla irtibatı da ancak zikretmek içindi. En büyük hamd ancak yüce Allah’a, en [&#8230;]</p>
The post <a href="https://www.ilimcephesi.com/ubudiyyet/">Ubûdiyyet</a> first appeared on <a href="https://www.ilimcephesi.com">İlim Cephesi</a>.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>&nbsp;</p>
<p>Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Kulların üstlerindeki hakkından dolayı Rablerine hamd etmesi vaciptir. Kul varlığını Onun yaratmasıyla, gelişip serpilmesini Onun rızkıyla bildi. Resûlü’ne (sav) salat da vaciptir. Onun Allah için nefsiyle ve insanlarla olan cihadı ancak şükretmek için­di. Dünya ve dünyalıklarla irtibatı da ancak zikretmek içindi. En büyük hamd ancak yüce Allah’a, en yüce salat da ancak peygamberine yaraşır.</p>
<p>Ey hidayet nûrundan ışık alan ve insanları kurtuluşa götüren kim­se! Bil ki Allah Te âlâ kul olduğun için seni; O’nu tanımak, taksimine razı olmak, emrine boyun eğmek ve O’na itaat üzere hareket etmekle imtihan etti. Bunlar imtihanın dört şeklidir. Bunların ikisi ubûdiyet, ikisi ibadettir. Ubûdiyet senin nefsinin sıfatı, ibadet ise eylemlerinin sıfatıdır. Kendisine yaratılıştan akıl verilen ve ayırt edicilik özelliğine sahip olan herkesin bu nimetleri verenin Allah olduğunu bilmesi ve O’nun taksim ettiğine razı olması zorunludur. Çünkü Onun takdiriyle var olan her şey yüce Allah’tan bir ihsandır. Kul Rabbinin kendisine karşı yaptığı iyiliklere şükretmekten ve hamd etmekten âciz kalırsa en azından onlardan razı olmalıdır. Sonra onun emrine boyun eğmek gelir. Çünkü kulluk bağından ve onun mutlak hâkimiyetinden kaçacak bir çı­kış yolu bulamaz. Ardından da O’na itaat ederek amel etmek gelir. Zira O’na karşı edepsizliği kendine yakıştıramaz.</p>
<p><strong><em>Nimet Veren Yüceler Yücesini Tanımanın Yolları</em></strong></p>
<p>Nimet verenin bilinmesi dört yolla olur. Bunlar; bedenine bakmak, hayatına bakmak, rızkına bakmak, vaktine bakmaktır.</p>
<p>Bedenine dikkatle bakan kimse bedeninin çeşitli parçaların bir araya gelmesiyle şekillendiğini bilir. Cüzlerin birleşmesi kıdeme aykırı olan bir arazdır. Babasına ve dedesine baktığı zaman onları da aynı şekilde görür. Bütün âleme baktığında ise delilin orada apaçık ayakta durduğunu görür. Çünkü âlem muhtelif unsurlardan ve tabiatlardan oluşur. Duyu organları ile hissedilebilir şeylerin yaratılması ancak birleşme yoluyla olmuştur. Bu da insanı; üzerinde yaratma emarelerinin zuhur ettiği ve kıdem sıfatına sahip olmayan şeylerle hiçbir benzerliği olmayan, tek ve kadim bir yaratı­cının varlığına inanmak zorunda bırakır.</p>
<p>Hayatı üzerinde derinlemesine düşünen kimse onun nefesle bağlı olduğunu, hepsini tükettiğinde ölümün geleceğini, onu tutunca da yok oluşunu hızlandırdığını bilir. Hayatının kendi elinde olmayan bir sebe­be bağlı olduğunu ve yok oluşunu engellemekten âciz olduğunu kavrar. Kişi varlığı sürdürmekten âciz iken varlığı baştan yaratmakta daha çok âcizdir. Bilir ki onu yaratan sonsuz güç sahibi olup kendisi gibi değil­dir. Onun, sahip olduğu bu kudreti asıl kuvvet ve kudret sahibi olan ve düşünmeksizin yaratan Allah’a ulaşmadıkça kendi aslında bulması mümkün değildir.</p>
<p>Rızkına dikkatle bakan kimse onu yeryüzünün gökten inen su ve ha­vadan gelen sıcaklıkla, hikmet temeli üzerinde yetiştirdiğini görür. Bunda ne onun ne de aslının (ebeveyninin) bir katkısı yoktur. Ne kadar kuvvetli olsalar da bu asılların ıslah için boyun eğdirilmiş olduklarını, onları elde etmeksizin hayatta kalması ve kurtuluşa ermesinin mümkün olmadığım görür. Her şeyi [dört unsuru] insanın emrine verenin, yeryüzü ve gökyüzü menfaatlerini birleştirenin kim olduğunu kesin olarak bilir.</p>
<p>Günler ve saatler, aylar ve seneler olmak üzere vaktine dikkatle bakan kimse onların feleğin dönüşü ve yıldızların akışıyla meydana geldiğini bi­lir. Kendisine fayda ve zarar veren bütün olayların o vakitler içinde ger­çekleştiğini görür. Sonra da bunların işleyişinin Allah’ın emriyle olduğu­nu fark eder. Kendisi aslında görünürde hizmetine verilmiş olan şeylerin altında ezilmiş bir hâlde iken nefsini işlerin düzenleyicisi olarak görür. Onları boyun eğdirenin, gökyüzünü yükseltip ona bir ölçü takdir edenin, yeryüzünü yayıp yaranın kim olduğunu kesin olarak anlar. O yüce ve zen­gin yaratıcı, mükemmel zanaatkâr, şekilden ve benzerlikten münezzehtir.</p>
<p><strong><em>Alîm ve Hakim Olanın Taksimine Razı Olma Yolları</em></strong></p>
<p>Kul Allah’ı, Onun yarattıkları üzerindeki kudretini, gökyüzü ve yeryüzünü yarıp birleştirmesindeki hikmetini bildiğinde taksimata dört yolla razı olur. Bunlar; varlığın aslını bilmek, varlığın hâlini bilmek, elden giden şeylerdeki faydayı bilmek, musibetlerdeki telafiyi bilmektir.</p>
<p>Çünkü kul bağışlardan mahrum kalsa ve musibetler tarafindan kuşatılsa bile varlığını sürdürür. O hâlde var olmanın bizzat kendisi Allah Teâlâ’dan bir nimet, benzeri olmayan bir ihsandır. Mahrum bırakıldığı şeylerde onun bir hakkı yoktur. Bu yüzden eğer özveriyle bakarsa ona şükretmek düşer. Onun, hayatını bulunduğu hâl üzere sürdürebilme imkânına sahip kılın­ması sağlık ve mal konusunda mahrum bırakıldığı şeylerden daha değerli ve kıymetlidir. Çünkü var olan şey, Allah’ın ihsanı ve lütfü ile vardır. Yok olan ise adalet gereği yoktur. Adalet hoşnutlukla, lütuf şükürle karşılanır.</p>
<p>Sevilen şeylerin devamlılığının takdir edilmesi asildir. Onların Allah Teâlâ tarafindan yaratılması ikramdır. Yine sevilen şeylerin elden gitmesi­nin takdir edilmesi ise fer’î bir durum olup nimetlerden eksiltme anlamına gelir, ikram edene ikram ettiği şeylerden dolayı övgüyle şükredilir. Mahrum bıraktığı şeyler ise dua ile istenir. Kul bu durumu bildiğinde ve nimetlerini keşfettiğinde Allah a şükreder, zorluklara sabretmek zorunda kalmaz.</p>
<p>Sonra bedenin güç, sağlık ve dengesi, ailesi, çocukları ve malı gibi nefis ve tabiatların sevdiği şeylerden kaybettiklerini tanır. Onların, nefsin rûha karşı yardımcıları, açıkça değil de gizlice dünyaya davet ettiklerini görür. Çünkü sağlıklıysa dengeli olur. Dengeli olan güçlü olur. Güçlü olan yükselir. Ailesi sağlıklı olanın nesli çoğalır. Malı ve nüfusu kalabalık olan azar. Yükselip azgınlığa başlayan ubûdiyeti terk eder. Rûhuna isyan eder ve apaçık bir düşman olduğu hâlde nefsine itaat eder. Rûhunu kaybeden bedenin zaaf ve hastalığına boyun eğer. Fakirliği sebebiyle aile ve mal kar­şısında küçük düşer. Köle makamına gelir. Böylece rûhuna itaatkâr hâle gelir ki o etkin bir yönetici konumundadır. Elinden kaçırdıklarını ve bu sayede düşman hâkimiyetinden kurtulma ve rûhun bedene hâkim olması gibi kaybettiklerini öğrendiğinde nefsinin sahip olduklarıyla yetinmesine razı olmaz ve Mevlâ’yı güzelce över.</p>
<p>Bundan sonra nefsin hilafına da olsa musibetlere sabretmek ve onlardan razı olmak karşılığında işitilen ve akledilen delillerle Allah Teâlâ’nın vadettiği güzelliklere bakar. Allah’ın şu müjdesine bakar: “Müjdele sabredenleri! Onlar; başlarına bir musibet gelince, ‘biz şüp­hesiz (her şeyimizle) Allah’a aitiz ve şüphesiz O’na döneceğiz’ derler. İşte Rableri katından rahmet ve merhamet onlaradır. Doğru yola ulaş­tırılmış olanlar da işte bunlardır.” (Bakara 2/155-157) Allah Teâlâ’nın</p>
<p>kendisine emir ve yasaklarında layıkıyla itaat etmek suretiyle yaptıkları kulluğa karşılık olarak kullarına vadettiği güzel mükâfatlara bakar. Çün­kü onlar için Allah’ın geçmişte hükmettiği ve gelecekte hükmedeceği şeylere bütünüyle razı olmak suretiyle gösterdikleri ubûdiyetin karşılığı daha güzel ve daha bol olacaktır. Çünkü (rızıkların) taksimatı emir ve nehiyden önce gerçekleşmiştir. Buna razı olmak ise amelin üstündedir. Öyle ki rızanın terki küfür iken amelin terki günahkârlık olmuştur. Ba­şına gelenlerden dolayı kendisine verilen büyük karşılığı tanıyınca onun tadından hoşlanır ve ona sahip olmak ister. Nitekim akıllı kimseler ila­cın sonundaki güzel şifayı tercih ederek ilaçların kötü tadına sabrederler ve güzel yiyeceklerden kendilerini uzak tutarlar. Şöyle denmiştir: Acı veren şeyden ne elde edeceğini bilen kimse ondan acı duymaz.</p>
<p>Kul Rabbine şükretmez mi ki; O, dünyayı imtihanı için bir zindan, ahireti ise ikramı için bir mülk olarak yarattı. Sonra kulun bu zindan günlerinde orada daimî kalma sebeplerini elinden aldı. Ardından, kul orada kalmak istemesin diye onu sıkıntılarla imtihan etti. Sonra da onu dünyadan kaçma gayreti ve oraya yerleşmeyi hoş görmemesi karşılığında mükâfatlandırdı. Eğer bunun gibi bâtınî şeyleri göremediyse rızıkları tak­sim edene karşı öfkesinin sonucunu da mı göremedi? Çünkü onun hiçbir hükmü geri çevrilmez. Ancak kalp darlığından dolayı acıların artması söz—konusudur. O, basiret sahibi hiç kimsenin inkâr edip terk edemeyeceği şekilde kesin surette var olan bir emirdir. Akıl sahibi hiç kimse kendisine fazladan zarar verecek bir şeyle meşgul olmamıştır. Şu şiiri duymadın mı?</p>
<p><em>Zaman bazen gerdanlığını boğacak kadar sıkar.</em></p>
<p><em>Eğer boğulacak gibi olursan yaygara koparma ve yerinden fırlama! </em></p>
<p><em>Çünkü o, sürenin uzamasıyla onu gevşetir.</em></p>
<p><em>Ancak çırpınıp duranlar daha çok boğulurlar.</em></p>
<p><strong><em>Kaza ve Kadere Razı Olma Yolları</em></strong></p>
<p>O, rıza gözünü kazânın güzelliğine bakarak doldurduğunda ve her hikmetli şeyde Allah’ın kendisine olan ihsanını gördüğünde Onun ke­lamına dört yönden boyun eğer. Bunlar; mülkün Allah Teâlâ’ya ait oldu­ğunu kabul etmek, kendi nefsi üzerindeki mülkün de O’na ait olduğunu kabul etmek, gaybın bilgisinin Allah’a ait olduğunu kabul etmek ve ken­disinin gaybı bilmekten âciz olduğunu kabul etmektir.</p>
<p>Mülkün Allah’a ait olduğunu hakkıyla kabul etmek, ona itiraz et­mekle çelişir. “O, yaptığından dolayı sorgulanamaz, fakat onlar sorgula­nırlar.” (Enbiya 21/23) Allah’ın mülkiyetinin seni her yerden kuşatması O’na karşı deliller ileri sürmenin önünü keser. Tıpkı sorumluluğun al­tındaki kölenin sana karşı delil getirememesi gibi. Gaybı sen bilmediğin hâlde Allah’ın bilmesi Allah’a karşı hiçbir şüphenin olmadığının ve ancak senin hikmet konusunda şüpheye düştüğünün delilidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim.” (Bakara 2/30)</p>
<p>Nimetlerini tanıdıktan sonra hikmetine içten inanarak kelamına bo­yun eğdiğinde gönlün çağrısı ve kalbin sevgisiyle ona itaat etmek için can atar. O itaat içinde de sevgiliye kavuşma anında aşktan deliye dönenlerin aldığı tadı alır. Hatta kul ile Rabbi arasındaki makamın dışında benzeri olmayan bir dereceye ulaşır. Bu durum Allah Resûlu nün (sav) “Namaz gözümün nûru oldu.”<a href="#_ftn5" name="_ftnref5"><sup>[1]</sup></a> sözü ile açıklanmıştır.</p>
<p><strong><em>Allah Teâlâ’ya İtaat</em></strong></p>
<p>İtaat dört kısımdır: Nefsi ve onun yardımcılarını inkâr etmek, Allah için onlara aykırı davranmak, onları Allah’a davet etmek, onlardan gücünün yettiklerini Allah için esir etmektir. Bunlar dört fiille olur: Nefsi inkâr etti­ğinde nefsinin arzularını ilâh edinmez. Ona karşı koyduğunda istediklerini vermez. Allah Teâlâ’ya çağırdığında onunla mücadele eder ve ona düşman­lık gösterir. Onu tutsak ettiğinde de meskeninde güven içinde yaşar. Nefsi­nin arzularını ilâh edinmediği için Mevlâ’sı Allah olur. Eylemlerinde nefsi­nin arzularına karşı çıkar ve her türlü eyleminde Allah Teâlâ’ya itaat eder.</p>
<p>İman, cenneti nefsiyle satın almak gibidir, itaat bedelin eksiksiz olarak ödenmesi gibidir. Cihat ise hayatı ebedî kılmak ve sıratı geçtikten sonra vadedilenin bir kısmını önceden almaktır, iman, Allah Teâlâ’nın şu sözün­den dolayı böyledir: “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine vereceği cennet karşılığında satın almıştır.” (Tevbe 9/111) İta­atin tam olması ise istikamet iledir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Şüp­hesiz ‘Rabbimiz Allah’tır’ deyip de sonra dosdoğru olanlar var ya, onların üzerine akın akın melekler iner ve derler ki: ‘Korkmayın, üzülmeyin, size (dünyada iken) vadedilen cennetle sevinin!’” (Fussilet 41/30)</p>
<p>Cihat hakkında da şöyle buyurmuştur: “Allah yolunda öldürülen­leri sakın ölüler sanma. Bilakis onlar diridirler, Rableri katında Allah’ın, lütfundan kendilerine verdiği nimetlerin sevincini yaşayarak rızıklandırılmaktadırlar.” (Âl-i İmran 3/169-170) Şehit, kıyamet günü kulların çoğundan üstün ve üzerinde cihat izleri olduğu hâlde diriltilir. Rabbinin hediyeleri ve türlü türlü müjdeler kendisine gelir. Hatta Onu görmek ve Onunla buluşmaktan mülk ve bekâya kadar nice ikramlara erişir. Oysa bu sırada insanlar kıyametin korkusuyla sarhoş gibidirler.</p>
<p>Şöyle dedi: Bu, öldürülen kişinin aldığı karşılıktır. Oysa sen zafer ka­zanan kimsenin aldığı karşılığı açıklamaktasın.</p>
<p>Şöyle dedik: Cihat edip de zafere ulaşan, öldürülüp mazur görülenin üstündedir. Böylece mazurun mükâfatı zafer kazanın mükâfatına denk olur. Allah dilerse bu daha çok artar ve çokça hayır getirir.</p>
<p>Bu, dünyadaki krallardan birinin kölesini kendi ülkesinde düşmanlık yapan birine karşı görevlendirmesine benzer. Köle krala karşı gelir ve düş­manı inkâr eder. Düşman onu korkutur ve bazı vaatlerle kandırmaya çalışır. Sonra onu efendisine isyana çağırır ama köle karşı koyar ve davetine icabet etmez. Ardından düşman onu esir alır; fakat köle, esaretten sonra efendisi­nin emriyle geri döner. Efendisine doğru yönelir; elçileri de ona güzel vaat­ler ve yüce müjdelerle gelir. O, sultanın huzuruna yaklaştıkça istikametinin karşılığı olarak ikram ve değeri de artar. Sonunda huzura varır; sadece olup biteni kısaca anlatacak kadar durur ve ardından görüşme ve ziyaret için içeri girmesine izin verilir. Ardından bir hilat ve makamla dışarı çıkar.</p>
<p>Bir köle bile sahibiyle aynı konumda olmazken kul sultanıyla aynı ko­numda olabileceğini nasıl düşünür ? Oysa köle daha hilat ve mülke ulaşma­dan helak olmaktan korkar. Yaşarsa bile sahibinin sözünden dönmesinden ve âcizlikten korkar. Allah’ın kulu ise Allah için kudret ve ahde vefadan başka bir şey beklemez. Kim Allah yolunda cihat ederken ölürse aslında diridir ve Rabbinin ödüllerine sahip olur. Kulun sınandığı cihatta başına gelebilecek en kötü şey yok olmaktır, öyleyse ona ne oluyor da dostluk ve beka O’nun katında iken ondan korkuyor? Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar Rablerinin katında diridirler, rızıklanmaktadırlar.” (Âl-i İmran 3/169)</p>
<p>Ey kul! Mevlâ’nı unuttun. O’na ve kendine düşmanlık yapandan yana oldun. Ne elde edeceğinden haberin yokken söyle bana! Nefsin seni kölelikten mi azat edecek yoksa fakirlikten mi kurtaracak? Kısıtlamaları mı sonlandıracak yoksa zindandan mı çıkaracak? Aldanışın tuzaklarına düşmüş mağrur şöyle dedi: Evet! Beni azat etti ve ben de kölelere sahip oldum. Bana buyruklar verdi. Ben de orduları topladım ve yeryüzüne hâkim olup sultanın tahtına oturdum. Artık önümde tek bir şey [ölüm] kaldı. Yok oluştan kim kurtulabilir ki ?</p>
<p>Şöyle dedim: Bilerek mi yoksa bilmeyerek mi yanlış düşünceye sap­tın? Yanlışlıkla mı yoksa kasten mi boşluğa düştün? Bana mülkün yoru­mundan haber ver! Çünkü sen onu vardığın sona ve bulunduğun hâle bakarak kendi nefsine isnat ettin.</p>
<p>Aldanmış kimse şöyle dedi: Mülk, sultanın dilediği şekilde tasarrufta bulunmasıdır. Ancak öyle bir güç ve kuvvetle ki buna küçükler engel ola­maz, büyükler karşı koyamaz, çoğunluk direnemez. Hatta o, yaptığından sorguya çekilmez. Ama onlar sorguya çekilirler.</p>
<p>Şöyle dedim: Doğru söyledin. Sen bu söylediklerini idrak ettin ve o mertebeye eriştin mi ?</p>
<p>Şöyle dedi: Evet! Zorluklar bana boyun eğdi, boyunlar önümde eğil­di. Bütün yollar önümde açıldı. Efendiler bile bana kul oldu. Ben bugün izzet ve ulaşılamazlık içinde kendisine itaat edilen bir kimseyim. Ne bü­yük olaylar beni korkutur ne de çetin işler beni âciz kılar.</p>
<p>Şöyle dedim: Konumun askerlerin sayesinde yükselmiş iken senin saltanatın kölelerinin gücüne eşit değil mi? Sen sahip olduğun itaatin devam etmesi için onlara her an muhtaçsın. Sen onların arzularına talip­sin, onları da isteklerine ulaştırırsın. Sen onlara karşı içtenlik duyarsın, insanlar ise ya senden korktukları için ya da menfaatini umdukları için senin rızanı isterler. Böylece senin üzerindeki itaat yükümlülüğün onların üzerindeki itaat yükümlülüğünden daha çok oldu. Çünkü onların sana itaati senin aracılığınladır. Senin onlara itaatin ise içindeki bir dürtüden dolayıdır. Kendinden kaynaklı zorunluluk ile başkasından kaynaklı zo­runluluk arasında ne kadar çok fark vardır!</p>
<p>Sonra sen, senden daha aşağıda olanlara itaat ediyorsun ki bu acı bir şeydir. Onlar ise kendilerinden üstün olana itaat ediyorlar. Bu ise kolaydır. Üstelik sen onların itaatine mecbursun. Bu mertebede onlardan daha aşa­ğı bir durumda olamazsın. Onların sana itaati ise zorunlu değildir. Çün­kü onlar hâlâ emre amade ve fakir birer kuldurlar. Hâkimiyetleri yoktur. Yalnız onların itaatleri bedenleriyle olduğundan gözle görünür hâlde­dir. Senin itaatin ise kalbinledir. Bunu da ancak nefisler hisseder. Kalbin yükümlülüğü bedenin yükümlülüğünden daha çetindir. Çünkü beden kalbi takip eder. Ne var ki düşman olan nefis sana zahirî şeylerin sevgisini süslü gösterdiği için sen içteki kusuru göremeyecek kadar aşırı sevgiyle kör oldun. Böylece tahtını kulların kulluğu üzerine kurup askerlerin emrine boyun eğdin. Kalbinin her yanını sıkıntılar ve afetler sardı. Heyhat ki sen buna rağmen kendini hükümdar sandın.</p>
<p>Eğer nefsinin içinde bulunduğu bu hâli kabul erseydin, gamların ve korkuların zihnine nasıl hükmettiğini, halkın, şikâyet ve isteklerle sana karşı çekişme içine girdiğini; senin gibi diğer hükümdarların ise üstünlük mücadelesi ve savaşlarla mücadele ettiğini görseydin işte o zaman anlar­dın ki o gam ve korkular kalbine yaptıklarından sorguya çekilmeyecekler. Oysa sen sorguya çekileceksin. Yine görürdün ki sen başkalarının artık­larından besleniyorsun ve kalbin yenip tüketiliyor. Bırak artık bunları! Söyle bana! Nedir emirlik, sultanlık!</p>
<p>Şöyle dedi: Hiçbir engel olmadan buyruğun yerine getirilmesidir.</p>
<p>Şöyle dedim: Emrin halkın üstünde geçerli olduysa bu ancak senin hükmünün geçerliliğiyle olmuştur. Öte yandan maiyetindekilerin işleri de aynı yoldan kalbine nüfuz etmedi mi? Ancak şu farkla ki halk senin iradeni yerine getirmek için acele etmedi. Sen onları emrine itaate zorladı­ğın için itaat ortaya çıktı. Oysa sen nefsine olan sevginden dolayı maiyeti­nin arzularını yerine getirmek için hemen acele ettin. Böylece emri yerine getirme bakımından onlarla aynı seviyeye geldin. Hatta hızlı davranarak onlardan üstün bile oldun. Öyleyse kalbine git ve hükmünü sor. Sonra da gerçek emirliğin kime ait olduğunu bir düşün! Çünkü süslü sözler asıl maksatların hakikatini örtemez.</p>
<p>Sen maiyetinin emrine amade birinden başkası değilsin. Halk ise kendi sultanlarının emri altındadır, Fakat sen emredilmeden ve iş ortaya çıkmadan hızlıca işe koyulduğun için nefsin seni emre itaat etme konu­sunda kandırdı. Böylece hem sen hem halkın buyruğa tâbi kimseler oldu­nuz. Kendi topluluğunuz içinde güvende, ihtiyaç duyduğu şeylere sahip, bedenleriniz sağlıklı ve hoşnut bir hâldesiniz. Fakat emirlik makamında onlardan farklı olarak sana halkı gözetme yükü düştü. Malına da halkı­nın geçimini temin etme yükümlülüğü düştü. Sürekli korku ve rakiplerle çekişmenin yorgunluğu bedenindeki sağlığı yok etti. Hoşnutluk olması gerekirken herkesin dilinden şikâyet döküldü. Ayrıca sen bunları bırak da bana fakirliği yok edecek gerçek bir hükümranlıktan haber ver!</p>
<p>Şöyle dedi: Bütünüyle senin hâkim olduğun, gerçekten sana ait olan ve başkasının seninle onun hakkında hiçbir şekilde çekişmediği bir hükümranlıktır.</p>
<p>Şöyle dedim: Evet! Peki malların gerçekten sana mı ait oldu? Yok­sa onları koruma ve çoğaltma sorumlulukları bütünüyle senin üstüne mi yüklendi ? Onlar, sahip olduğun bir güç sebebiyle mi yoksa onlara muhtaç olduğun için mi senin eline geçti ? Çünkü sen onlara sahip olmadan önce onları elde edebilecek bir sebebe muhtaçtın. Aslında sen gerçekte malla­rına sahip olan değil, mallarının sana sahip olduğu bir kimsesin. Ömrünü onları toplamak için harcadın. Hayallerinin esiri oldun. Bedenini de on­ları elde etme hırsıyla bitkin düşürdün.</p>
<p>Söyle bana! Doğduğun günden bugüne kadar malın mı arttı yoksa ömrün mü? Bilakis, ömür eksildi, mal arttı. O hâlde sen her halükârda malının kölesisin. Fakat sen nefsine kanıyorsun. Ömrün boyunca malın­dan faydalanmak için çırpınıyorsun. Umduğun süre içinde malının men­faatlerini elde etmeye can atıyorsun. Dikkat et! Bu bir aldanmadır. Ecel için belirlenen süre senin umduğun süreden çok daha kısadır. Şimdi bırak bunları da bana özgürlükten haber ver!</p>
<p>Şöyle dedi: Özgürlük kişinin zâtında bulunan, isteklerini ve emirle­rini gerçekleştirebileceği bir güçtür. Nitekim kuş yuvasından uçup kur­tulduğunda özgürleşti (ateka) denir. Bu ifade (‘ıtâku’t-tayr) yırtıcı kuşlar için kullanılır.</p>
<p>Dedim ki: Doğru söyledin. Peki senin bu kendinde gördüğün özgür­lük, rahatlık ve serbestlik bir amaca mı bağlı yoksa bu başıboş bir salıve- riliş mi? Sakın yalan söyleme! Çünkü biz sana şunu açıkça söyledik: Eğer sen, ben zenginim dersen aslında mallarının kölesisin. Ben sahip oldum dersen kölelerinin kölesisin. Sen bu vehmettiğin şeylerle ancak köleliğini perçinlersin. Yemin ederim ki yoldan çıkan kişi menzilden ne kadar uzak- laşsa da yine de dönüş hakkı vardır.</p>
<p>Söyle bana, ey aldanmış ve kendini kaybetmiş kişi! Rekabet, alıp verme, yolculuğa çıkma ve oynayıp eğlenme gibi nefislerin arzuladığı şeyleri isteyen bir serseri mi daha güçlüdür yoksa etrafı kalabalık, sü­rüleri çok, her konuda bugününü ve yarınını, ailesini, malını ve çocuk­larını düşünmek zorunda hisseden kişi mi? O serseri daha güçlüdür tabii ki. O yüzden zenginlerin ve meliklerin unvanlarını bırak. Çün­kü bunlar anlamsız birer isim ve geçersiz birer iddiadan ibarettir. Ona dikkatlice baktığında o, sanki bir taşı yontan ve o taşa ilâh diyerek ta­pan bir kimse gibidir.</p>
<p>Şöyle dedi: Sanki sen akıllarla doğruluğunu onayladığın konularda şeriatlara ve peygamberlere karşı geliyorsun. Biz sebepleri tanıdığımız gibi mülklerin/hükümranlıkların varlığını da kitapla tanıdık. Bize onlar üze­rinde yetkin bir şekilde tasarruf edebilme izni vardır.</p>
<p>Şöyle dedim: Bu konuyu tam anlamıyla incelemeden önce hüküm­ranlığın varlığı ya da yokluğuna dair senin kullandığın delilleri kullanı­yorum. Çünkü senin bütün malların üzerindeki tasarrufunun bir ucunda emredilip izin verilenler; diğer ucunda ise yasaklanıp geçersiz olanları var­dır. Bu ise hükümranlık ve hâkimiyetin göstergesi değil muhtaçlık üzere alınan iznin göstergesidir.</p>
<p>Fakat Allah Teâlâ seni yaşadığın sürece sınanman için yarattı. Var­lığını da rızkına bağlı kıldı. Süren doluncaya kadar yeryüzündeki şeyler­den faydalanman için nimetler yarattı. Bütün kullar için bir pay yarattı <u>ki</u> birbirleriyle çekişmesinler ve bu sebeple birbirlerini yok etmesinler. Aralarından en uygun olanını da üstlerine yönetici, yani sultan yaptı. Bu, peygamberin şu sözünün tefsiridir: “Sultan Allah’ın yeryüzündeki gölge­sidir.”<a href="#_ftn6" name="_ftnref6"><sup>[2]</sup></a> Çünkü gölge sayesinde güneşin yakıcılığından, sultan sayesinde de gücün ateşinden korunulur.</p>
<p>Onlar çocukluk ve küçüklük dönemlerinde paylarından üstlerindeki vasi aracılığıyla faydalanırlar. Akledecek duruma geldiklerinde bu paylar onlara mülkiyetleri geçmeksizin sadece ticaret izni hakkıyla teslim edi­lir. yetişkinliğe ulaşıp şartlar olgunlaştığında efendi için üzerlerine ver­giler konur. Yaşadıkları sürece bu vergileri ödemeleri istenir. Ödedikleri takdirde özgür olurlar. Bu noktada payları, o an için kendilerine sadece kullanma izniyle elden teslim edilir ki alan ve veren ellerin farklılığı saye­sinde kendilerine düşen ödeme tasavvur edilebilsin. Ancak buna rağmen o paylar gerçekte ödeme yapanın mülküne geçmeyecektir. Öyle ki Allah Teâlâ’nın sözleşmeyle üzerlerindeki kısıtlamayı kaldırdığı miktar dışında mülklerden hiçbir şeye sahip olmasalar bile durum böyledir.</p>
<p>Sonra sana bu durumu küçük köleler üzerinden açıklayayım: Söz ge- limi sen onlarda bir iyilik sezdin. Cömertlik ve faziletini göstermek için onları azat etmek suretiyle denemek istedin. Malından her bir köleye ye­tecek kadarını çıkarıp ayırdın ve bu payları onların üstündeki bir vasîye teslim ettin. Akılları erince bu paylar üzerinde ticaret yapmalarına izin verdin. Olgunlukları ve vergi yükünü taşıma kapasiteleri ortaya çıktığında kendileriyle belirli bir mal ve belirli bir süre karşılığında azatlık sözleşmesi yaptın ve paylarını senden onlara bir iyilik olsun diye kendilerine bıraktın. Onlar da malları üzerindeki kısıtlamanın kalktığı kadarıyla bu paylar üze­rinde tasarrufta bulundular. Aslında hâlâ köle olmalarına rağmen sanki mülk sahibi gibiydiler. Bu durum ancak ödemeden önce sürenin dolduğu gün ortaya çıkar. Süre bittikten sonra ödemeye yetecek bir şeyleri yoktur.</p>
<p>Ancak bizim azatlık sözleşmemiz ödeme anında kişinin özgür bıra­kılmasını zorunlu kılar. Allah’ın farzlarının yerine getirilmesi de sıfatlar bakımından özgürleşmeyi zorunlu kılar. Ayrıca Allah Teâlâ kendisine kulluğu inkâr eden, efendiliklerini kabul eden kölelere verdikleri özgür­lükten dolayı kendilerinin de özgür olduklarını iddia edenlere ve aklı olan herkese hükmüyle açıkça şunu göstermiştir: Özgürlük iddiasında bulu­nan kişi aslında kendine kölelik getirmiş olur. Allah’ın kullarına tanıdığı hakkı inkâr ederek o hakkı üstlenmiş olur.</p>
<p>Yaratılmış olan her şey Allah Teâlâ&#8217;nın kullarıdır. Kim Allah’a iman ederse hakları O’nun üzerine yazılır ve özgürlüğü bu hakları hayatının sonuna kadar parça parça ödemesine bağlanmıştır. Fakat bu haklan ve­rilmesi Allah’ın lütfü ve hikmeti gereği vacip olmuştur. Yoksa kulun hak etmesi ve ibadetinin gereği olarak vacip olmamıştır. Onun için kim Al­lah’ı inkâr eder, sözleşmeyi bozar ve kitabı reddederse emir altındaki bir kul/köle olarak kalır ve üzerindeki zorlama artar. Çünkü Allah kaçanın kaçmasına fırsat vermeyen ve zorla almaya çalışana yenik düşmeyen bir kudret sahibidir. Onlara emri pekiştirmek ve özrü ortadan kaldırmak için bir süreliğine mühlet verir. Hazırlık için verilen bu süre bittiğinde helake sevk edilirler ki yaptıklarının sorumluluğunu tatsınlar ve inkârlarının kar­şılığını alsınlar.</p>
<p>Bizi kendisine kul olarak yaratıp ibadetiyle şereflendiren, sonra emanetini yerine getirmemiz karşılığında bize özgürlüğü lütfeden yüce Mevlâ’dan niyaz ederiz ki bize bu emaneti yerine getirmemiz konusunda yardımını ihsan etsin. Tıpkı azat olmaları için sözleşmelerini yaptığımız kölelerimize yardım ettiği gibi. Zira O, zenginlerin mallarında onlar için belirlemiş bir payı zorunlu kılmıştır. Sonra tıpkı bize azatlı kölelerimizin yükünü hafifletmemizi emrettiği gibi O da ihsan edip yükümüzü hafif­letsin ve bizi bağışlasın. Bizim muhtaç olmamıza ve bu konudaki cimri­liğimize rağmen Allah’ın bize kölelerimizin yüklerini hafifletmemizi em­retmesi ancak üzerimize farz kılınmış paylardan çoğunun hafifletilmesi için lütfunu ummamız içindir. Çünkü O, cimrilikle nitelendirilemeyecek kadar cömert, kendisine fakirlik dokunamayacak kadar zengindir. Azat yolunu emanetin yerine getirilmesine bağladı. Bunu da ancak bizden di­lediği kimseler, sözleşmeye bağlı kalıp üzerine vacip olan ödemeyi redde­den ve nefsinin teşvik ettiği hataları işleyen kimseler hakkındaki hükmü­nü öğretmek için yaptı. O’nun isimleri kutsal, nimetleri apaçıktır. Hamd, açığa çıkardığı her nimet ve gizlediği her hikmet için O nadir. Salat ve selam ise üzerine lütufların indiği, sayesinde yüklerin hafiflediği peygam­bere, onun tertemiz ailesine ve Allah’ın salih kullarına olsun.</p>
<p>Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌ ‌- İnsanın En Yüce Gayesi,syf:59-71</p>
<p><a href="#_ftnref7" name="_ftn7"></a></p>
<p><strong>Dipnotlar:</strong></p>
<p>1.Ebu AbdurRahman Ahmed b.Şuayb el-Horsani en Nesai, es-Sünnenu&#8217;l Kübra, thk. Hasen Abdulmün&#8217;im(Beyrut:Müessesetu&#8217;r Risale,1421/2001),7/119.</p>
<p>[2] Ebûbekir Ahmed b. Amr el-Itkî el-Bezzâr, el-Bahruz-Zehhâr, thk. Mahfûzur-Rahman Zeynullâh vd. (Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1988/2009), 12/17.</p>The post <a href="https://www.ilimcephesi.com/ubudiyyet/">Ubûdiyyet</a> first appeared on <a href="https://www.ilimcephesi.com">İlim Cephesi</a>.]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.ilimcephesi.com/ubudiyyet/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Gayelerin En Yücesi</title>
		<link>https://www.ilimcephesi.com/gayelerin-en-yucesi/</link>
					<comments>https://www.ilimcephesi.com/gayelerin-en-yucesi/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Arif]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 03 Oct 2026 10:29:09 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[İslam]]></category>
		<category><![CDATA[Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌]]></category>
		<category><![CDATA[ebedi saadet]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.ilimcephesi.com/?p=28511</guid>

					<description><![CDATA[<p>GAYELERİN EN YÜCESİ Beni yaratılış bakımından zeki, kandili parlak bir dostla onurlandıran Allah’a hamd olsun. O, aklının ışığı sayesinde kelimeleri keşfetmiş, Rab- binin yardımı sayesinde hikmetleri idrak etmiş, Onun lütfunun bolluğu sayesinde nimetlere sahip olmuştur. O dostla faydalı bir zaman geçirdim. Uzak, yakın her konuda bütün detaylarıyla düşündüm. Benim konuşma­larım arasından bazı yeni şeyler duyunca [&#8230;]</p>
The post <a href="https://www.ilimcephesi.com/gayelerin-en-yucesi/">Gayelerin En Yücesi</a> first appeared on <a href="https://www.ilimcephesi.com">İlim Cephesi</a>.]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>GAYELERİN EN YÜCESİ</p>
<p>Beni yaratılış bakımından zeki, kandili parlak bir dostla onurlandıran Allah’a hamd olsun. O, aklının ışığı sayesinde kelimeleri keşfetmiş, Rab- binin yardımı sayesinde hikmetleri idrak etmiş, Onun lütfunun bolluğu sayesinde nimetlere sahip olmuştur. O dostla faydalı bir zaman geçirdim. Uzak, yakın her konuda bütün detaylarıyla düşündüm. Benim konuşma­larım arasından bazı yeni şeyler duyunca bana şaşırırcasına baktı. Zira be­nim tavamdan dolayı gözünü benden alamamış, suskunluğumdan dolayı kulağı mest olmuştu. Şaşkınlığı ortadan kalkınca bana şöyle diyerek akıl ve edep dolu bir soru sordu: “Ey sözleri usûl [Kitap, sünnet ve icmâ]<a href="#_ftn1" name="_ftnref1"><sup>[1]</sup></a> ile tasdik edilen ve akıl ile onaylanan kimse! Ben kalbimin gözlerindeki şüp­he perdelerini kaldıracak, şüpheli konulardaki kapalılıkları açacak basiret sahibi bir kimseye ulaşmak için yola çıkmaya yemin etmiş bir kimseyim. Onun için çok yollara girdim. Fakat aradığım kişi sanki sensin.”</p>
<p>Ona şöyle dedim: Bir kul ne kadar yıldızı patlasa ve talihi yaver gitse de yine kuldur. Fakat ben Allah’tan yardım diliyor ve O’ndan yol göster­mesini istiyorum. Umulur ki O, seni bu içinde bulunduğun hâlden çıkar­maya beni muvaffak kılar. Haydi! Allah hedefine isabet etme konusunda seni, sana icabet etme konusunda da beni muvaffak kılsın.</p>
<p><strong><em>En Yüce Tabakanın Hedefi Olarak Ebedî Saadet<a href="#_ftn2" name="_ftnref2"><sup>[2]</sup></a></em></strong></p>
<p>Şöyle dedi: Her canlı anlık faydaya ulaşmak ve yüz yüze kaldığı bir zararı defetmek için çalışmaktadır. Akıl sahiplerinden bazıları işlerin so­nucundan elde edilecek faydaya ulaşma maksadına odaklandılar. Onlara göre daha yüksek tabakada olanlar ise bedenlerini daha yüce mertebeler için yormaya odaklandılar. O hâlde akıllı kimse için gereklilik arz eden, kendisi için çalışıp çabaladığı şeylerde yokluğuna razı olamayacağı “gaye­lerin en yücesi” <em>(el-Emedul-Aksâ)</em> hakkında bilgin var mı ?</p>
<p>Şöyle dedim: Sözün özü; küçük, büyük ne varsa Onsuz yokluğa mahkûm olmuştur. Ben seni her şeyi bilen Allah’ın yardımı olmadan Ona ulaştıramam. Zira kulun yüce Rabbinin yardımı dışında bir gücü yoktur. Ey bahtı açık, basiretli dostum! Bilmez misin ki sen iradesi olmayan bir kul, varlığı olmayan bir fakir, hükmü geçmeyen bir memur, düşman yur­dunda bir tutsaksın. Dedi ki: Evet! Bana kudreti yüce olan Rabden, çağa­sı her tarafa yayılan apaçık peygamberi eliyle yüce bir “Kitâb” geldi. Orada “Göklerde ve yerde bulunanların hepsi, Rahmana kul olarak gelir.” (Mer­yem 19/93) denmektedir. Allah Teâlâ “Allah zengindir, sizler fakirsiniz.” (Muhammed 47/38) ve “Senin bu konuda bir yetkin yoktur.” (Âl-i İmran 3/128) buyurmuş ve sonra bu manayı şu sözleriyle desteklemiştir: “Allah ve Resûlü herhangi bir konuda hüküm verdiklerinde artık mümin bir er­kek veya kadın için işlerinde tercih hakları yoktur.” (Ahzab 33/36) “Allah dilemedikçe onlar dileyemezler.” (insan 76/31) Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kim ahiret kazancı isterse kazancını arttırırız ve kim dün­ya kazancını isterse ona dâ dünyaya ait şeylerin bir kısmını veririz ve onun ahiretten bir nasibi yoktur.” (Şûra 42/20) Şurası açıkça ortaya çıkmıştır ki onların ahirette bir nasibi yoktur ve onlar bizim düşmanlarımızdır.</p>
<p>Sonra bunu şu sözüyle teyit etmiştir: “Eğer bütün insanlar tek üm­met olma durumuna gelmeyecek olsaydı Rahman olan Allah’ı inkâr edenlerin evlerinin tavanlarını, üzerinde yükseldikleri merdivenleri, ev­lerinin kapılarını, üzerine yaslanacakları kerevetleri gümüşten yapar ve al­tın bezeklerle işlerdik. Bunların hepsi ancak dünya hayatının geçimliğidir. Ahiret, Rabbinin katında Ona karşı gelmekten sakınanlarındır.” (Zuh- ruf 43/33-35) O hâlde dünyanın düşmanlarımıza aitliği sabit olduğuna göre bizim buradaki ikametimiz ancak tutsaklık hükmündedir. Çünkü akıllı bir kimse düşmanının yurdunda gönül huzuruyla yaşamayı seçmez. Kendisine indirilenleri insanlara açıklamak için gönderilen Allah Resûlü bunu şöyle açıklamıştır: “Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir.” <a href="#_ftn3" name="_ftnref3"><sup>[3]</sup></a> Oysa kişi sadece yaşam tarzına düşmanlık yapan veya düşüncesine karşı çıkanların ülkesinde hapsedilir. Bir cenin nezdinde anne karnına göre dış dünya ne ise kullar nezdinde de cennete göre dünya odur.</p>
<p>Şöyle dedim: Allah sana hikmetli ve yerinde konuşma ile Kur&#8217;an’ın hikmetini nasip etsin. Allah’ın gönderdiği sahifelerden ve peygamber­lerden önce senin nefsine yerleştirdiği ayetleri vardır. Nefsin seni bizim bahsettiğimiz usulleri (Kitap, sünnet ve icmâ) bilmeye zorlar. Çünkü kul akleden varlıkların cinsinden kulluk yapmaya layık olup köleye has bir isimdir. Köle ise zorla ele geçirilmiş akleden varlığın adıdır. Sen de ya­ratılış ve var edilişle zorla boyun eğdirilmiş, akıl sahibi bir varlıksın. Bu yüzden iradesi olmayan bir kul oldun. Çünkü irade, sahipliğin nihâî nok­tasıdır. Oysa sen sahipliğin karşıtı olan kölelik tarafındasın. Sen her ne kadar pek çok iyiliği dilesen de ancak takdir edilene nail olursun.</p>
<p>Sen mülkiyete ehil olmayan bir kul olduğunda mülkünde yetkisi ol­mayan bir fakir konumunda yer alırsın. Sahiplikten yoksun bir fakir oldu­ğun zaman da kısıtlama altında kalırsın. Bu durumda sahibin veya amirin izni dışında tasarrufta bulunamazsın. Eğer dünya üzerinde muhtaçlık se­bebiyle aynı türden birinin emri altında isen ve birinin bundan seni kur­tarma gücü yoksa bil ki bu şartlarda orada yaşamak hapis hükmündedir. Böyle bir hükümranlık ancak söylediğine karşı çıkıp sana düşmanlık ya­pan kimse için tasavvur edilebilir ki o kimse de kendisine tanınan mühlet çerçevesinde kulluğu inkâr etmiş, özgürlük kisvesine bürünmüş, sahipler gibi hâkimiyet kurmuş, sapkınlık yolunda krallar gibi yükselmiştir.</p>
<p>Şöyle dedi: Senin bu söylediklerinde basiretim arttı ve kalbim sana karşı huzurla döndü. O hâlde “gayelerin en yücesi” <em>(el-Emedul-Aksâ) </em>nedir?</p>
<p>Şöyle dedim: Onların zıddıdır. Aramızda biz onların kötülüğün zir­vesi olduğunu, onların zıddının da iyiliğin zirvesi olduğunu andık. Bun­lar; iradenin etkinliğine bağlı olarak azat edilme ve özgürlük, zenginlik ve mülkiyet, yönetme ve hâkim olma, sahip olma ve mülkiyettir. Dile­diğimizi yapalım ve istediğimiz şekilde hükmedelim. Bunlar vehimlerin ulaşabileceği şeylerin en uç noktasıdır.</p>
<p>Şöyle dedi: Bunlar kulağa çok hoş gelen hasletler ve imkânsızlığı açık olan hedeflerdir. Çünkü kulun Rabbine olan esaretinden dolayı onun için ne bir azat edilme ne bir özgürlük ne bir mülk ve hükümranlık ne de bir irade görebiliriz. O yüzden kalpleri, şahitliğiyle rahatlatacak bir delil var mıdır?</p>
<p>Şöyle dedim: Evet. Kendisine önünden ve arkasından hiçbir bâtılın yaklaşamayacağı, Hakim ve Hamîd olandan İnen Kitâb! Ahiret yurdu ile ilgili sana söylediğime şahitlik yapmıştır ki o ne güzel şahittir! “Orada kendileri için diledikleri her şey vardır. Katımızda daha fazlası da vardır.” (Kâf 50/35) “Canlarının istediği ve gözlerinin hoşlandığı her şey orada­dır.” (Zuhruf 43/71)</p>
<p>Biz o iradenin sahipliğin nihai noktası olduğunu ve hürriyetten önce de sahipliğin olmadığını söylemiştik. Mülk/hâkimiyet gerçekleştiğinde herhangi bir konuda tasarrufta bulunmak emre bağlı olmaz artık. Mülk/ hâkimiyet gelmiştir. Hâkimiyet geldiğinde de nefisler en kolay yoldan he­defe ulaşmak isterler. Bu da sadece irade ve hitap ile olur. Hatta “ol” der ve o da hemen oluverir. O, yakın sebebiyle özgürlüğün üstündedir.</p>
<p>Şöyle dedi: Bu, ulûhiyeti bilen kimsenin sıfatıdır. Peki kullukla nite­lendirilenlerde bu nasıldır?</p>
<p>Şöyle dedim: Bu, bizatihi Allah Teâlâ için bir haktır. Kul için ise Al­lah Teâlâ’nın kulunun istediğini yaratması suretiyle kuluna bir lütfudur. Allah Teâlâ bütün sıfatları konusunda benzerlerinden yücedir. Çünkü azat olmak lügatte, azat edilen kölenin köleler için bilinen mülkiyet se­beplerinden herhangi biri yoluyla sahiplenilmekten kurtulmasını sağ­layan güç anlamına gelmektedir. Mesela kuş yuvasından uçtuğu zaman “kuş azat oldu” dersin. Böylece kuş avcının onu yakalamasından ve ona zorla hâkim olmasından kurtulmuş olur. Kuşların yırtıcılaşması ise kendi cinsinden olanlara karşı yabanileşmesidir ki bu durum onu başkaları ta­rafından istila edilmekten korur. O hâlde kul da cennete girdikten sonra dilediğini yapmak suretiyle her türlü hâkimiyetten kurtulur.</p>
<p>Hürriyet özgür kimsenin nefsi ve malı hakkındaki bütün haklarının kendine has olması demektir. Cenneti kazanan kişi üzerinde de hiç kim­senin bir hakkı yoktur. O, zâtı itibarıyla bir kuldur, yaratılmıştır, inşa edil­miştir. Azat edilmiştir. Eylemlerinde ve sahip olduğu şeylerde hürdür. O kendisine nimet verilen ve onurlandırılan bir kimsedir. Kölelerin bağın­dan salıverilmiştir. Kulluk edenlerin kulluğundan azat edilmiştir. Ondan sorumluluk düşmüştür. Artık muhtaç değildir. O artık mülkiyeti eline al­mıştır. Fakat bu yüceler yücesi Melîk’in ihsanıdır. İlk de son da O’nundur.</p>
<p>Bizde hür kimse aslında kendisi de bir köle olduğu hâlde bir köleye sahip olup onunla özgürlüğüne kavuşması için anlaşma yapan ve böylece onun yapıp ettiklerinde özgürleşmesini sağlayan kimse değil midir? Fakat bizdeki sözleşmeyle köleliğinin kaldırılması hususi bir durum olup iptal edilebilirken Allah Teâlâ’nın cenneti kazanan kimsenin köleliğini kaldır­ması umumi olup iptal ihtimali taşımaz. Özgürlüğüne karşılık sözleştiği­miz kölenin bize karşı sorumlulukları vardır. Allah Teâlâ ise onu bütün sorumluluklardan muaf kılmış, bağışlarına memur kılmıştır. Bu suretle onu azat edilmiş köleye benzetmiştir. Onun yolu sayesinde her yolu geç­miştir. Hüküm Allah’ındır. Bu yüzden O dilediği her şeyi yapar. Dilediği her hükmü verir. O Hakim ve Mecîd olandır.</p>
<p>Şöyle dedi: Bana yakın hakkında yeteri kadar bilgi verdin, benden zan ve tahminleri uzaklaştırdın. Böylece bana o hedefe doğru giden ve ona sahip olmaya götüren yol açıldı. Buna göre Allah Teâlâ ahireti eziyet etmek ve engel çıkarmak için değil, bir bağış ve karşılık olarak yarattı.</p>
<p><strong>Şöyle dedim: Dört hasletle bu kemâle ulaşılır:</strong></p>
<p>Kulluk makamında Rabbine karşı yer, gök ve dağlar gibi boyun eğdi- rilenlerden ol. Çünkü sen minnetle yaratılma ve kahırla yok edilme konu­sunda onlarla eşit oldun. Taksim edicinin hikmetini bilme konusunda ise onlardan ayrıldın. Bunun için nimetlerin bolca verilmesine karşılık çokça şükredemesen bile şikâyet ve öfkeni çoğaltma.</p>
<p>Fakirlik makamında yabani hayvanlar, kuşlar ve çocuklar gibi ol. Sen ve bu hayvanlar gıdaya muhtaç olma konusunda benzersiniz. Fakat sen zenginlik peşinde koşma ve galibiyet hileleri için gerekli olan araçlara ulaşmak suretiyle diğerlerine üstün kılındın. O hâlde bunlar sayesinde iç huzurun artmasa bile hırsın ve ona götüren açgözlülüğün çoğalmasın.</p>
<p>Emredileni uygulamak zorunda olan memur makamında boyun eğ­miş yüklü hayvan gibi ol. Sana emredileni yapmak ve Allah’ın emanet yü­künü taşımak konusunda ona yakınsın. Fakat Allah’ın mutlak olarak sana ihsan etmesi ve sana olan vaadinin karşılığını vermesi konusunda ondan farklısın. O hâlde bunlardan dolayı itaatin artmasa bile isyan ve azgınlığın çoğalmasın.</p>
<p>Düşmanların ülkesinden geçme makamında hırsızların ve tehlikele­rin barınağından geçen tüccar gibi ol. Sen -eğer dikkatlice düşünürsen- bu tüccardan farklı değilsin. Fakat senin, içinde korku ve tedirginlik olmayan başka bir yurdun, içinde zarar olmayan ticaret için bir çarşın var. Bunlar senin yolculuğundaki dinçliğini artırmasa bile bunlardan dolayı rahatça ikamet etmek için döşek serme.</p>
<p>O hâlde Hakk’ın taksimine razı olduysan, rızık korkusu seni bitkin düşürmediyse, işler için acele ettiysen, kalbinle bu dünya yolculuğunu hızlıca tamamladıysan; işte o zaman asıl konaklanacak yerde Allah’ın melekleri müjdeci olarak gelir ve “Korkmayın, üzülmeyin, size (dünya­da iken) vadedilen cennetle sevinin!” (Fussilet 41/30) derler. Siz dünya­da iken görmediğiniz hâlde benden korktunuz. İşte şimdi güvendesiniz. Orada yolcuydunuz. İşte şu cennetlerde ebedî olarak kalacaksınız.</p>
<p>Şöyle dedi: Doğru söyledin. Fakat bu zor bir iştir. Bunu yapabilecek bir kul bilmiyorum. Çünkü nefislerde ona karşı gelmek için ayartıcılar, ondan yüz çevirtmek için engeller var. Ancak kendisine fazlaca basiret ve muvaffakiyet verilen ve doğru yol üzere sabit kalanlar müstesnadır. Ey ilim öğretmek suretiyle bana lütufta bulunan! ilimlerin nûrundan çokça ver bana. Belki o zaman Allah Teâlâ göğüs ferahlığı ikram eder de doğru yolu bulurum, nefsin ve insanların şerrinden korunurum. Çünkü benim için artık kulun hakikati yakînen görmek ve onun üzerinde sağlamca dur­mak için neye ihtiyaç duyduğu çok açıktır.</p>
<p>Şöyle dedim: Allah’a doğru koş. Çünkü Allah Teâlâ zorda kalana destek olur. Kendisine tevekkül edene yeter. Allah’ın yardımı sayesinde hükümranlığa ve en muhkem yarattıklarına ulaşan kulları vardır. Onlar sözlerini kulların Allah’ın şeriatına muvafık davranması için sarf ettiler. Böylece peygamberlerin mertebesine ulaştılar ve evliyanın önde gelen­lerinden oldular. Allah Resûlü (sav) şöyle buyurmuştur: “Ümmetimin âlimleri İsrailoğulları’nın peygamberleri gibidir.”<a href="#_ftn4" name="_ftnref4"><sup>[4]</sup></a></p>
<p>Ben onlarla oturup kalktım. Allah Teâlâ’nın nûru kalbimin basireti için bir kandil oldu. Daha sonra ona yalvardım. Şükürler olsun ki o bana hükümranlık kilidinin anahtarını verdi. Ben de Allah izin verirse bunlar­dan meselelere açılım sağlayacak ve kalplere yol gösterecek olanları zikre­deceğim. Nimetini hep yenileyen, cömertçe yaptığı taksimi açıkça izhar eden Allah’a şükürler olsun. Allah’tan başka güç ve kuvvet yoktur. Salat ve selam yaratılmışların efendisi Resûlü’ne ve Onun hidayet kandilleri olan ailesine olsun. Allah en iyi bilendir.</p>
<p>Ebû‌ ‌Zeyd‌ ‌ed-Debûsî‌ ‌- İnsanın En Yüce Gayesi,syf:27-32</p>
<p><strong>Dipnotlar:</strong></p>
<p>1.Köşeli parantez içinde geçen bu ifadeler tahkik edilen eserin dipnotunda yer alan ve eserin yazma nüshalarındaki kenar notlarından aktarılan açıklama mahiyetindeki bilgilerdir. Bu alıntılar çeviride ihtiyaç duyulması hâlinde kullanılmış ve köşeli parantez içinde verilmiştir. (ç.n)</p>
<p><a href="#_ftnref2" name="_ftn2"><sup>[2]</sup></a> İtalik, bold ve sola yaslı olarak yer alan bu başlıklar asıl metinde olmayıp tahkik edilen nüshaya muhakkik tarafindan eklenen başlıklardır. Başlıkların büyük bir kısmı tercümede yer almamıştır, (ç.n)</p>
<p><a href="#_ftnref3" name="_ftn3"><sup>[3]</sup></a> Ebu 1-Hasen Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî, <em>Sahihu Müslim,</em> thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî (Beyrut: Dâru îhyâi’t-Turâsi’I-Arabi, 1374/1955), 2956.</p>
<p><a href="#_ftnref4" name="_ftn4"><sup>[4]</sup></a> Muhammed b. Abdurrahman es-Sehâvî, <em>el-Makâsıdul-Hasene fi Beyânı Kesîrin Minel&#8217; Ehadîsi’l-Müştehire Ale’l-Elsine</em> (Beyrut: Dârü’l-kitâbi’l-Arabî, 1985), 1/702.</p>
<p><a href="#_ftnref5" name="_ftn5"></a>Ebû AbdurRahman Ahmed b. Şuayb el-Horâsânî en-Nesâî, <em>es-Sünenul-Kübra,</em> chk. Hasen Abdulmünim (Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1421/2001),7/119.</p>The post <a href="https://www.ilimcephesi.com/gayelerin-en-yucesi/">Gayelerin En Yücesi</a> first appeared on <a href="https://www.ilimcephesi.com">İlim Cephesi</a>.]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://www.ilimcephesi.com/gayelerin-en-yucesi/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
