Dine ilişkin tartışmaların son zamanlardaki hit söylemi: “İndirilmiş din”, “uydurulmuş din”.

Bu ayrım bugün mü çıkmış? Elbette hayır. İslam’ın ilk döneminden beri âlimler, dine herhangi bir ekleme ve çıkarma yapılmasını engellemek, bid’at ve hurafeler konusunda insanların dikkatini çekmek için çeşitli uyarılarda bulunmuşlardır. Bu uyarıları en yoğun tarzda yapanlardan birisi de hicrî 728 yılında vefat etmiş olan İbn Teymiyye’dir. (Hani şu kimileri tarafından şeytanlaştırılan, kimileri tarafından kutsallaştırılan, bana göre ise doğrusu alınıp yanlışı atılacak olan büyük âlimlerden biri İbn Teymiyye!)

İbn Teymiyye dini kendi içinde üçlü bir tasnife tabi tutar:

1.Şer’-i münezzel (Allah tarafından indirilen din): Bu, Müslümanların üzerinde icma ettiği, her türlü yorum ve ictihada kapalı olan konulardır. Mesela beş vakit namazın farziyeti, içkinin haramlığı gibi. Bunu inkâr eden dinin dışına çıkmış olur.

2.Şer’-i müevvel (Yorumlanmış din): Bu, ictihad ehliyetine sahip âlimler tarafından yoruma müsait olan alanda yorumlarla üretilmiş olan din algısıdır. Mezhepler burada yer alır. Bir Müslüman, kendisi içtihada ehil değil ise mezheplerden dilediğine bağlanabilir. İbn Teymiyye’ye göre yoruma açık alanda, görüşlerden birinin diğerini reddetmesi, ötekileştirmesi, dini kendi tekeline alması doğru değildir. Bu alan, çoğulculuk alanıdır.

3. Şer’-i mübeddel (Değiştirilmiş din): Bu, kötü niyetliler veya iyi niyetli olsa bile içtihada ehil olmayan kimseler tarafından hadis uydurmak, Kur’an ve sünnetin aslî anlamını çarpıtmak (bâtıl teviller) ve yalan yanlış ictihadlarda bulunmak suretiyle türetilmiş olan görüşlerdir. İşte bu alan bid’at ve hurafeler alanıdır. İbn Teymiyye, kimi tarikatlarda şirke varan uygulamaları, kimi fıkıh ve kelam mezheplerine mensup kimselerin ürettiği bir takım görüşleri bu kapsamda görür. Şer’i mübeddele uyulması haram olup bu, dinin dejenerasyonundan başka bir şey değildir.

İbn Teymiyye’yi beğenirsiniz ya da beğenmezsiniz, o sizin bileceğiniz iş ama ben bu tasnifi anlamlı buluyorum. Günümüzdeki tartışmanın temelinde de bu üçlü ayrımın ikiye düşürülmesinin ve bu ikilinin içeriğinin de keyfî olarak doldurulmasının bulunduğunu düşünüyorum.

Günümüzde bu ayrımı yapanlar “indirilmiş din” derken neyi kastediyor? Bu kavramın içini nasıl dolduruyor? Acaba “indirilmiş din”, bütün Müslümanların üzerinde icma ettiği ve İslam’a mal olmuş hususlar mı yoksa bu söylem sahiplerinin dinden kendi anladıkları mı? Bence ikincisi.

Peki “İndirilmiş din” söyleminin sahipleri, “uydurulmuş din” kavramının içini nasıl dolduruyorlar? Onlar bu kavramın kapsamına hepimizin karşı çıktığı / çıkması gereken bid’at ve hurafelerle örülü din anlayışını koymakla yetinselerdi iyiydi. Ama onlar bununla yetinmeyip bir çırpıda bütün bir İslam ilim geleneğini, mezhepler vb. gibi kurumsal yapıları, ümmetin on dört asırlık hafızasını “uydurulmuş din” sepetine dolduruveriyorlar!

Bu haliyle “indirilmiş” din aslında başta sünnet olmak üzere diğer edille-i şer’iyyenin budandığı, Kur’an’ın herhangi bir usule dayanmayan keyfî yorumlara maruz bırakıldığı “(s)indirilmiş din” olmaktan öteye gitmiyor.“İndirilmiş din” sepetinde ne var? Tabi ki dinden kendi anladıkları!

Soner Duman – Usul Yazıları,syf.389-391

İslam’ın on dört asırlık serüvenini pesimist [kötümser] bakış açısıyla okuyan zevatın içine düştüğü temel hata, İslam’ın tarihini, kavramlarını ve kurumlarını, Batılıların kendi tarih, kavram ve kurumlarını okuduğu biçimde okuma hastalığına yakalanmalarıdır. Hani hadiste “onlardan biri keler deliğine girse siz de [bir hikmeti vardır diyerek] gireceksiniz” buyruluyor ya işte tam da bu hastalık.

Yanlış analojilere / kıyaslamalara bina edilmiş yanlış sonuçlar…

Batının Hristiyanlıkla olan serüvenini, bizim İslam’la olan serüvenimize kıyaslama… Batının reformist anlayışını adapte etme… Temel hata bu!

Ne oluyor bunun sonucunda?

Olan şu: Birileri, Katoliklik gibi bir yapıya hiçbir zaman sahip olmamış bu din ve kültürde bir Protestanlık inşasına gayret ediyor. İslam’ın Martin Luther ve Calvin’i olmaya can atıyorlar. Böyle bir proje tutar mı? Tabi ki tutmaz. Sel akar, köpük üste çıkar ama köpük gider, su kalır.

Yanlış kıyaslara kurban edilen yeni bir anlayıştan söz ediyoruz. Nasıl yanlış kıyaslar?

İslam’daki “Sünnet”, Yahudilerin Mişnası, Yahudi ve Hristiyanların İsrailiyatı değildir!

İslam’daki icma delili, Hristiyanlıktaki konsil değildir!
İslam’daki ulema, Hristiyanlardaki uhban sınıfı değildir!
İslam’daki mezhep, Hristiyanlardaki kilise değildir!
Kur’an, İncil değildir!

Halife veya Şeyhülislam, Papa veya kardinal değildir!
İslam’da hiçbir zaman “din adamları” sınıfı olmadı. Müslüman ulemanın hiçbir zaman oligarşik hakimiyeti ve “tanrı krallığı” olmadı. Müslüman ulema tamamen kendi çabalarıyla ilim yolunda yükselen sivil halk çocuğu idi. Bir çoğu, zamanının devlet otoritesine boyun eğmediği için hapis yattı, işkence gördü, hapiste öldü.
İslam’daki icma, arkasında siyasî zorlama ya da devlet yaptırımı olmaksızın tamamen spontane [kendiliğinden] gelişen bir konsensüs [ittifak]tır. Bunu, Roma devletinin ve Vatikan’ın devlet yaptırımıyla toplayıp akide belirlediği konsillere kıyas etmek bir akıl tutulmasından başka bir şey değildir.

İslam’da Hâricîler gibi bir takım heretik grupların tekfiri bir silah olarak kullanması hiçbir zaman ana akım [sevad-ı azam] Müslümanlar tarafından kabul edilmedi. Ehl-i kıble tekfir edilmedi. Kimi tarikatlarda zaman zaman cenneti garantileme söylemleri söz konusu olmuşsa da bu hep sıradışı / şâzz bir yaklaşım olarak kabul edildi ve İslam’ın hiçbir zaman endülüjans [cennet tapusu] ve aforoz [dinden atma] belgeleri olmadı. Bireysel tekfir tartışmaları kolektif bir baskı ve yaptırım aracına dönmedi.

İslam’da, bilimsel çalışma yaptığı için mahkeme kararıyla idama mahkum edilen bilim adamları olmadı. Ulemanın birçoğu aynı zamanda astronomi, tıp, coğrafya, mekanik, botanik vb. alanlarda da uzmanlık seviyesinde bilgi sahibiydi.

İslam medeniyetinin, dinî metinleri anlama ve yorumlama metodolojisi fıkıh usulü ilmi çerçevesinde yürüyordu. Bu usulde Kur’an’ın dışındaki kaynaklar Kur’an’ın rakibi, onu tahtından edecek, onunla eşdeğer, otonom [bağımsız] deliller değil ancak ona hizmet eden delillerdi.

İmdi,

Yanlış analojilere dayalı sakat bir mantığın temsilcilerinin, halkı sözümona “din adamları” sınıfından kurtarıp “kutsal kitapla buluşturmak” adına havariliğe soyunması, bütün bir tarihi “kötücül” bir bakışla yorumlamasının bizi getireceği nokta neydi? Tabi ki “indirilmiş din”

Temel soru şu? Nereden indirilmiş din?

Bu “indirilmiş din”, Allah tarafından indirilmiş, başta Allah Resûlü (s.a.v.) ve ashab-ı kiram olmak üzere ümmet ölçeğinde tatbikata geçmiş din değil, tamaman subjektif yorumlarla tarihi bağlarından koparılıp “tahtından indirilmiş”, adı konulmamış öykünmelerle “hakimiyetinden indirilmiş”, on dört asırlık hafızaya veda ederek “sindirilmiş” bir dindi.

Ne diyelim?

Allah emrinde galiptir, ama insanların çoğu bunu bilmezler!

( Soner Duman /19.Haziran.2017/Pazartesi)