Tanımlanabilirlik ve Hakiki Bütünlük

Bir varlığın tanımlanabilmesi, onun temsil ettiği tümel bütün­lüğün maddi bir varoluş amacı olmasına bağlıdır. Yani her varlık, tümel-tikel skalasında temsil ettiği tümel noktadan tikele doğru takip edilen süreçler düşünüldüğünde, maddi bir amacı (anlamı) olan belirli bir varlık seviyesini ifade eder. Örneğin ağaç, kav­ramsal bütünlüğü içerisinde bir veya birden fazla amacı olduğu için anlamlıdır ve bu nedenle belirli bir varlık olarak tanımlanır. Oysa ağacı meydana getiren dallar, yapraklar, meyveler gibi birçok farklı alt unsur bulunur ve tüm bu alt unsurların tanımlı varlıklar olması, onların da her birinin Tanrı tarafından belirlenmiş bir veya daha fazla amacı (anlamı) olmasına bağlıdır.

Böylece kâinatta var olan her bir varlığın, belirli hakiki bütünlüğe sahip varlıklardan oluşan ve onların sahip olduğu özelliklerinin toplamından daha fazlasını ifade eden bir üst hakiki bütünlüğe sahip varlığa karşılık geldiğini anlamış oluyoruz. Buna karşılık bir amaca matuf olmayan madde yığınları amaçsız ve bu nedenle de anlamsızdır. Yine aynı sebepten bir tür veya işlevsel bütünlük olarak tanımlanamazlar ancak imgesel olarak betimlenebilirler çünkü bir varlık ancak onu oluşturan varlıkların özelliklerinden en az bir fazlasına matuf olursa tanımlanabilir bir nitelik kazanır, bu onu anlamlı (hakiki bütünlüğe sahip) bir varlık yapar. Bu açıdan doğada var olan ve insanlığın tarih içerisinde belirli bir varlık olarak tanımladığı tüm mevcudatın Tanrı tarafindan ona henüz daha yaratılırken yüklenmiş bir amacı ve anlamı bulunur. Hakikatte O’nun (c.c.) yarattığı hiçbir varlık amaçsız ve anlamsız değildir.

Düzen Nedir: Kesretin Gayeye Göre örgütlenmesi

Bu açıdan bizim zihnen “düzen” olarak fark ettiğimiz şey; bir varlıkta, onu meydana getiren tüm alt unsurların (kesretin) belirli bir veya birden fazla gayeyi tahakkuk ettirecek şekilde örgütlenmiş olmasıdır. Bu noktada akla şu soru gelir: Eğer evreni oluşturan her bir varlık, hakiki bütünlüğe sahip ve kendisini oluşturan varlıklardan bir fazla amaca matufsa, bu mantıksal dizgede kainat da onu oluşturan galaksilerden, yıldızlardan ve gezegenlerden fazlası olmalıdır. Peki evrenin bu üst amacı makul bir çerçeveden bakıldığında ne olabilir?

Muhtemelen evrenin amacı; onu oluşturan tüm varlıkların kendilerini sahip oldukları fıtri iç düzenleriyle tahakkuk ettirmesine olanak sağlamaktır ki insan da bu varlıklardan yalnızca bir tanesidir. Bu bakımdan tüm varlıklar, insan aklı açısından hayranlık uyandıran bir tanrısal düzen içinde evreni teşkil eder.

Ne var ki burada kullandığımız evrenin amacı ifadesi, ontolojik bir zorunluluk olarak değil insanın epistemik bir okuması olarak anlaşılmalıdır. Biz evrende gayeyi çıplak bir veri gibi yakalamayız; âdetullahın düzenli görünümlerini, uzam içindeki ilişkileri ve var­lıkların birbirine nispetini gözlemleriz. Bu düzenin neye hizmet ettiğini ise, nazari aldın açıklayıcı şemaları ile kalbin/vicdanın değer sezgilerini birlikte işleterek yorumlarız. Dolayısıyla evrenin amacı dediğimiz şey, fiziksel açıklamanın yerine ikame edilen bir teleoloji değil; fiziksel nasıllık açıklamalarını koruyarak onların üzerinde yapılan bir anlam okumasıdır. Bu okuma mutlak değil nispi ve revizyona açıktır; fakat TNR bağlamında doğru ile iyinin birlikte sınanmasıyla disipline edilir.

İnsan Yapımı Nesnelerde Fonksiyon

İnsanların ürettiği varlıkların ise amacını (fonksiyonunu) onlara yükleyen insan aididir, örneğin bir araba kendisinden sonra tikellere doğru takip edilen varlık skalasında en tümel varlığı temsil etmekte­dir ve bu yüzden onun bir amacı (fonksiyonu) vardır. Aracı oluşturan alt unsurlardan biri olan karbüratörün de bir varlık olarak tanım­lanabilmesini sağlayan bir amacı (fonksiyonu) vardır. Bu işlevsel ayrışma, tikellere doğru ilerledikçe atom ve atom-altı düzeylere kadar sürer. Her bir unsur, ait olduğu düzen içinde, kendisine atfedilen bir rol üzerinden anlam kazanır. İnsan yapımı nesnelerde fonksiyon, ontik bir zorunluluktan değil; tasarım, niyet ve akli tertipten doğar.

Anlam ile Fonksiyonun Ayrımı:

Sevgiyle Mana Kazanan Üretim

Birkaç parça araba parçasından —örneğin bir karbüratör, iki lastik ve bir adet de koltuktan- oluşan madde yığınını düşününce, onun kavramsal bütünlük içerisinde belirli bir amacı (fonksiyonu) olan bir varlık olmadığını idrak ederiz. Anlıyoruz ki yalnızca bir anlamı, amacı ve işlevi olan varlıklar, bir varlık türü olarak kavramsal bir bütünlük içerisinde tanımlanabilmektedir. Dikkat ederseniz bu kavramsal bütünlük içerisinde idrak ve tanımlama, akla itibarla ortaya çıkmaktadır ve fakat her şeye rağmen dış dünya gerçeklik­lerinin kendisinde ortaya çıkan anlamlı durumlarla ilişkilidir. İnsan doğadaki bu fıtri anlamları (amaçları) gelişmiş aklıyla derinlikli bir şekilde keşfetmekte ve varlıkları arazları üzerinden gruplayarak nazari olarak da kavramsallaştırabilmektedir.

Böylece ortaya çıkmış oluyor ki doğada amacı olan her bir varlığın anlamını Tanrı ona henüz daha yaratma aşamasındayken yüklerken, insan üretimi olan -bir amaca matuf- varlıkların yalnızca fonksiyonu olabilmektedir. Çünkü tanrısal yaratmaların hem maddi hem de manevi yönü vardır ve anlam, Tanrı’nın onu kendi sevgisi perspektifinde var etmesiyle varlıkta ortaya çıkar. Oysa insan aklının ürünü olan araçların yalnızca insan yaşamını kolaylaştırıcı fonksiyon­ları bulunur. İnsan bunlara aynı zamanda bir anlam yüklemek isterse, bunu yine tanrısal değerlerden (O’nun (c.c.) sevgisinden) devşirerek başarabilir. Örneğin bir arabanın fonksiyonu insanları veya yükleri bir noktadan başka bir noktaya taşımaktır. Tanrı’nın sevgisinden alınan ilhamla, insan kalp/vicdan aynasından bu sevgiyi kendi üretimlerine yansıtarak onlara manevi bir anlam da katabilir. Bu aracın ambulansa veya itfaiye aracına dönüştürülerek zor durumdaki insanlara yardım etmesinin sağlanması buna örnek olarak gösterilebilir.

İnsanın vicdan aynasından sahip olduğu sevgiyi canlılara yan­sıtması demek, davranışlarını ve üretimlerini bunun gereği olarak iyilik niyetiyle yapması anlamına gelir. Aksi hâlde bir ambulansı maddi kazanç maksadıyla üreten bir kişinin yaptığı eyleme yüklediği anlam sevgi (iyilik) değil kazançtır. Bu noktada gözden kaçırıl­maması gereken bir diğer şey, tüm değerlerin kaynağının bizatihi Tanrı’nın sevgisi olduğu ve insanın onu kalben/ruhen fark edip diğer varlıklara davranışları üzerinden yansıtabileceğidir. Esasen insan maddi düzlemde de aynı şeyi yapar ve Tanrı’nın doğadaki düzeni olan âdetullah sayesinde öğrendiği bilgisini aklıyla maddi üretimlerine bir fonksiyon (maddi amaç) olarak yansıtır. Bu noktada insanın maddi ve manevi düzlemde Tanrı’nın bilgisini ve sevgisini ürettiklerine yansıtmasına olanak veren temel unsur nazari aklıdır ve bu ileride detaylıca izah edilecektir.

İnsanın Anlamı ve Fıtrat Meselesi:

Bilimsel Kesinlikten Metafiziğe

En geniş açıdan değerlendirdiğimizde idrakimize açılan hakikat odur ki her bir varlığın amacı (anlamı) kendisini (fıtri özellikleri üzerinden) tahakkuk ettirmektir. İnsanın da bu açıdan anlamı “insan olmak”, yani inşam fıtraten tahakkuk ettirmektir. Bu noktadaysa karşımıza şu soru çıkmaktadır: Varlıkların her birinin, özelde ise insanın fıtratı nedir, insan nasıl bir varlıktır? Bir ruhu olmayan cansız varlıkların fıtratım ortaya koyabilmek —deterministik bir kesinlikle- bilim yaparak mümkün olmaktadır. Buna karşılık, ontik düzlemde ruha sahip canlıların ve özellikle de insanın fıtratını idrak edebilmek, yalnızca akli çözümlemelerle değil; metafiziğin sunduğu bağlamlayıcı imkânla mümkündür. İşte bu çalışmanın temel amaçlarından birisi; felsefi olarak “insan varlığının” hakikatini ortaya çıkarmak ve bu sayede onun anlamını (amacını) idrak edebilmektir .

VARLIK VE MATEMATİK

Mutlak (Numenal) Bir Hakikate Ulaşabilir miyiz?

İnsanın, zihnin dışındaki gerçekliği “nesneyi nesnede” kavraya­rak mutlak biçimde bilmesi mümkün değildir. Örneğin ışık, farklı kuramsal çerçevelerde dalga tasvirleriyle de kuantum düzlemde  foton/alan tasvirleriyle de açıklanabilir. Bu tasvirlerin her biri, belirli fenomenleri daha iyi hesaplamayı, daha iyi öngörmeyi ve daha iyi ölçmeyi mümkün kıldığı ölçüde güç kazanır; fakat bu güç, nesnenin numenal hakikatini bütünüyle ele geçirdiğimiz anlamına gelmez. Bu yüzden “bilgi”, TNR’nin dilinde, gerçeklik karşısındaki temellendirilmiş ve denetlenebilir bir inşa olarak anlaşılmalıdır: İnsan için bilgi, mutlak hakikatin kendisi değil; mutlak hakikate yaklaştıran, gerektiğinde revize edilebilir bir “doğruluk düzeni”dir. Bu sebeple insanın bildiği şeyler aslında zihnindekilerle sınırlıdır ve nesneleri nesnenin kendisinde kavrayamadığı için, gerçekliklerle ilgili zihnindeki her şey bir hipotez veya teoremdir. Bunlardan bazıları daha güçlü, bazıları ise daha zayıf teoremlerdir.

Bilim, hesaplayabildiğini ve ölçebildiğini kesin addeder. Oysa bu durum bilim insanlarının kendi zihinsel düzlemlerinde doğru olsa bile hakikat değildir. Çünkü rasyonel olduğunu düşündüğümüz şeylerin aklileşmesini sağlayan nazari formların kendisi dahi varlığına en çok inandığımız nesnel varlık, âdetullah, uzam ve sevginin içsel yansıması olan kavramsal varlık, mantık, matematik ve vicdan örüntülerinden ibarettir ve en nihayetinde gerçekliğin kendisi gibi bir mutlaklığa konu olamazlar; insan, bilimsel olanlar da dahil tüm düşünme süreçlerini gerçekliğin kendisiyle değil bu formlar ile yürütmek zorundadır. Anlayacağınız günün birinde ışık foton olarak değil daha kolay hesaplanabilir ve ölçülebilir başka bir zihinsel kabullenişle de tanımlanabilir.

Elbette bir kuramın insan hayatını kolaylaştırması, ölçü ve hesapla standardize edilebilmesi, ona epistemik bir güç kazandırır. Ancak TNR açısından bu “kullanışlılık”, doğruluğun tek ölçütü değildir: Kullanışlılık, çoğu zaman kuramın iş gördüğünü gösterir ancak bu durum kuramın mutlak bir hakikat olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle bilginin yürüdüğü test iki katmanlıdır: (i) maddi düzlemde öngörü-ölçüm-tutarlılık bakımından “doğruluk” ve (ii) insanı hakikate yaklaştıran, yani doğruyu iyilikle birlikte taşıyabilen “hikmete açıklık”. Böylece bilgi, yalnızca işe yaradığı için değil daha geniş bir insancıl hakikat mimarisine oturduğu için de kıymet kazanır. Son tahlilde bir bilgi o gün için insanlığın ihtiyaçlarını karşılayabiliyor ve daha ileri bilgiler için yeni bir dayanak noktası (aksiyom) vazifesi görebiliyorsa, o bilgiyi doğru olarak kabul ederiz.

Bilgilenme düzeyinde ortaya çıkan şey, ontik gerçeklikle temasın nazari formlar içinde kurulan ve denetlenebilir ölçütlerle sınanan epistemik temsilleridir. Bizim rasyonel dediğimiz olguları dahi kavrayışımız aslında nesnel değil mutlaka bir aksiyoma daya­nan zihinsel ve öznel bir kavrayıştır. Burada “nesnel” (objektiflik) diye adlandırdığımız şeyin, çoğu zaman ontolojik bir mutlaklık değil epistemik bir ortaklaştırma olduğunu ayırt etmek gerekir. Objektiflik, insan türünün ortak duyusal/tecrübî imkânları ve ortak form dilleri (mantık/matematik) içinde, aynı olgunun farklı zihinlerce benzer biçimde yeniden kurulabilmesidir. Yani nesneye değil çoğu kez insanlar arası denetlenebilirliğe işaret eder. Bu, bilimi değersizleştirmez; bilimin gücünün nereden geldiğini doğru yere sabitler.

Ölçü-Hesap Standardizasyonu:

Bilim, Kesinlik ve Mana Meselesi

Bir aksiyom olarak bizim insan modelimiz de diğer tüm nazari varsayımlar gibi ilhamını ontik gerçeklikten alan bir kabuldür, insana dair olguları bu modelle açıklayabildiğimiz ölçüde güçlenecek, açıklayamadığımız nispette ise revizyona açık olacaktır. Teoriler, ölçülebilir ve hesaplanabilir bir seviyeye ulaştıklarında daha güçlü hâle gelirler. Çünkü insan zihninin dış dünyaya ilişkin türsel kesinlik üretme araçları temelde iki form üzerinden işler: mantık ve mate­matik. Varsayımlarımızı bu iki form aracılığıyla sınar, ortak bir nazari zeminde standardize eder ve böylece temellendirilmiş inanç dediğimiz bilgiye ulaşırız.

Ancak bu gerçekleşse bile, az önce foton örneğiyle açıkladığımız üzere, ölçülebilirlik ve hesaplanabilirlik mutlak doğruluğun garantisi değildir. Bu nitelikler, teorinin daha sistematik açıklanabilmesini ve ortak bir ifade standardına kavuşmasını sağlar; fakat gerçekli­ğin kendinde yapısına bütünüyle nüfuz edildiği anlamına gelmez. Dolayısıyla mana boyutunun ölçülememesi, onun ontik karşılığının olmadığı anlamına gelmez. Ölçü, insanın epistemik ilişkisinin ara­cıdır; varlığın ontik statüsünün ölçütü değildir.

Matematiksel olarak yerçekimine dair hesaplamalar yapa­bilmeniz onun nesnel bir gerçeklik olduğunu kanıtlamadığı gibi, hesaplayamadığınız Tanrı’nın muradı anlamındaki o sevgi denen fenomen size ruhen hissettirdikleriyle apaçık gerçek bir şeydir. Bir diğer ifadeyle, bir olgunun gerçekliği yalnızca onun tecrübe edilebilirliği üzerinden tanımlanabilir. Bu anlamda bir zihin varlığı olan “yerçekimi” değil ve fakat nesnelerin bırakıldıklarında düşmesi ve aynı şekilde herkes tarafindan hissedilebilen sevgi, ontik olarak gerçek olgulardır.

Ölçme ve hesaplama, varlığın kendisine değil insanın varlıkla kurduğu epistemik ilişkiye aittir. Bu bağlamda kâinat, madde ve mana yönleriyle, insanın ontik gerçeklikle kurduğu temasın akıl ve vicdan aracılığıyla yorumlanması ve yeniden inşa edilmesi sürecinde idrak edilir. İnsan, ontik gerçekliği olduğu gibi zihnine “yansıtmaz”; onu, sahip olduğu imgesel ve nazari formlarla anlar, vicdani örüntüler içinde anlamlandırır.

Bu nedenle ölçme ve hesaplama faaliyetleri, gerçekliğe dair insan zihninde kurulan epistemik temsilleri standardize etmeye yöneliktir. Amaç, bireysel idrakleri ortak bir kavrayış zemini içinde buluşturmak ve insan zanlarını denetlenebilir bir forma sokmaktır. Ölçüm, hesap ve kanıt, bu standardizasyon çabası içinde sistematik bir bütünlük kazandığında, bilimsel bilgi ortaya çıkar. Bilim, bu anlamda, varlığa dair insan idrakinin ortaklaştırılmış doğruluk düzenini temsil eder.

Matematik: Uzamdan Esinlenen Bir Zihinsel İcat ve Soyutlama Mimarisi

Sayı fikri, uygarlık sürecinde yazıdan bile öncelere, 30.000 yıl öncesine uzanmaktadır. (Gökdoğan, 2010) Hesaplama ve ölçme, doğadaki sayı ve biçim olgularından ilham almıştır. (Lakoff & Nûnez, 2000) Matematiğin bir keşif olduğunu iddia edenlere, bu keşfin bahsedilen birkaç on bin yıl önce yapılan sayı ve biçimin (modern ifadesiyle uzamın) keşfinden ibaret olduğunu söylemek gerekir. Sayı ve biçimlerin duyu organlarıyla kavranan doğayla bağlantılı olan sınırlı kısmının üzerine inşa edilen, aksiyomlardan oluşan soyut matematiksel düşünce; ontik uzamdan esinlenen fakat ondan koparak kendi iç tutarlılığına göre işleyen, büyük ölçüde soyut, sanal ve insan zihninin ürünü olan epistemik kir sistemdir. Bu yönüyle matematik, fiziksel gerçekliği temsil etmekten ziyade, zihinsel kavra­yışları standardize etmek amacıyla geliştirilmiş formel bir mimari olarak anlaşılmalıdır. Maddeyi, dış dünyadaki maddi kısmından sıyırarak en, boy, derinlik gibi vektörleri üzerinden imgeleştirerek zihne aktarır. Hatta bir aşamadan sonra dış dünyadan bağım tamamen koparır ve yalnızca bu zihinsel imgeler üzerinde düşünmeye başlar. Yani kendi imgelerini soyutlar ve kavramsallaştırır. Matematik bu nedenle insanı soyut düşünmeye hazırlayan, soyutlama tekniklerini öğreten de bir olgudur. Çünkü bir yönüyle maddi dış dünyadadır, bir yönüyle ise zihinde ve maddesiz bir formdadır.

Bu anlamda ölçme ve hesaplama (matematik) insanlığın en büyük “icatlarından” biridir. Öyle ki, o büyük pozitif bilimler dünyası bu standardizasyon üzerine kurulmuştur. Pozitif bilimler denen olgu, duyularla deneyimlediklerimize ve mantıksal önermelerimize ek olarak, matematik denen bu soyutlamanın tüm insanlıkta karşılık bulmasıyla ortaya çıkmış bir kavramdır ve gerçekliklerin doğrulat dediğimiz içsel yansımalarını standardize etmiştir ancak her şeye rağmen bu onların mutlak doğrular olduğunu göstermez. Çünkü standardize edilmiş bir formda da olsa bu kavrayış nesnenin nesnede değil, insan zihnindeki nispi ve insancıl kavranışıdır.

Matematik tamamıyla soyut bir evrensel kabuller külliyatıdır çünkü insanlık için faydalıdır. 2 doğal sayısının, 1 doğal sayısından büyük olduğunu söyleriz. Peki, gerçekte sayı diye bir şey var mıdır? Hadi var diyelim, doğal sayı nedir ve neye göre doğaldır? Tam sayı nedir, kime göre tamdır? İnsan sayı diye bir kavram üretiyor, bir de bunun negatifi olduğunu söylüyor. Gerçekten soyut ve hayal ürünü şeyler değil mi? insanlar, doğada var olan varlıkların mik­tarım tanımlayabilmek -örneğin koyunların sayısını- ve ortak bir algısal standardizasyon sağlayabilmek için sayı kavramını geliştir­miştir. Anlaşılacağı üzere varlıklar nesneldir ancak sayılar zihinsel bir soyutlamadan ibarettir ve doğada sayı yoktur. İnsanın iletişim ihtiyaçları temelinde gelişen ve doğadan alınan ilhamla başlayan sayı ve aritmetik işlemler, bir noktadan sonra doğadan kopar ve artık dayanak noktası olarak soyut aksiyomlara ihtiyaç duymaya başlar ve saf bir soyutlamaya dönüşür. Doğadan kopuş süreci matematiğin bir disiplin olarak var olmasından sonra ortaya çıkmıştır. İnsan, matematik bilimi kapsamında artık gerçeklikle ilintili olmayan zihinsel faraziyeler üzerine hesaplamalar yapmaya başlamıştır. Yani matematik çıkışı itibariyle doğayı kendisine nirengi noktası olarak kabul ederken, bir aşama sonrasında nirengi noktası olarak kendi zihninin ürünü aksiyomları kullanmaya başlamıştır.

Bu anlattıklarımızı daha anlaşılır olabilmesi için yukarıda verdiğimiz koyun örneği üzerinden açıklamaya çalışalım: insanlar önce belirli adette koyunu, sosyal bir varlık olduğu için, iletişim ihtiyacı kapsamında muhatabı olan diğer insanlara anlatabilmek için en başta parmaklarını kullanarak sayı kavramını yaratmıştır. Daha sonra belirli sayıdaki koyunun artışını ortaya koyabilmek için toplamayı, eksilmesini anlatabilmek için çıkarmayı icat etmiştir. Belirli sayıda koyunu belirli sayıda insanın arasında paylaştırabil- mek için bölmeyi, belirli sayıda insanın aynı sayıda sahip oldukları koyunların toplamda kaç koyun olduğunu ortaya koyabilmek için çarpmayı icat etmiştir.

Örneğin, benim hiç koyunum olmasa ancak karşımdaki kişiye on koyun borcum olsa, aritmetik olarak benim koyunsal durumumu ortaya koymak için negatif sayılara (-10 gibi) ihtiyaç duyulur. Böylece temel kavramları ortaya çıkan ve insan ihtiyaçları kapsamında, insanın geliştirdiği bir soyutlamadan ibaret olan matematik, bir disipline dönüşmüş olur. Bu noktadan sonra ise insanlar sahip oldukları somut koyunlar üzerinden değil zihin­lerindeki varsayımsal durumlar üzerinden, sayılar ve işlemler ile hesaplamalar yapmaya başlar ve o andan sonra matematik yavaş yavaş doğadan kopmaya başlar. Esasen matematik ilk andan itibaren, bütünüyle bir soyutlamadan ibarettir, ancak çıkışı itibariyle ilhamını doğadan alırken, bir süre sonra gerçeklikle bağım koparmış, soyut matematik dünyaya dönüşmüştür.

Benzer şekilde doğada her varlığın kendisine ait olmak üzere ve “karmakarışık” birçok şekilleri ve biçimleri vardır. Bu (iki boyutlu) şekilleri ve (üç boyutlu) biçimleri insanlar ortak bir algıda kavrayabil­mek, birbirleriyle iletişime girdiklerinde zihinlerini birbirlerininkiyle ortaklaştırabilmek için geometrik şekilleri soyutlamışlardır. Kare, dikdörtgen, çember, üçgen, altıgen vb. Doğada varlıkların şekilleri ve biçimleri insan zihninin ürünü bahsettiğimiz bu geometrik formlara benzerlik gösterebilir ancak doğada mükemmel kare, üçgen, çember vb. bulmanız neredeyse imkânsızdır. İnsanlık şekilleri ve biçimleri ortak bir algıda kavrayabilmek ve bunun bir adım ötesinde ise ölçümler ve hesaplamalar yapabilmek için bu geometrik formları, aynı aritmetikteki sayılar gibi idealize ederek icat etmiştir.

Örneğin doğada yukarıdaki şekle sahip bir toprak parçası olsun. İnsan bunu hemen geometrik olarak kendi zihninde geliştirdiği geometrik soyutlamalara uyacak şekilde, parçalı olarak algılamaya ve bu sayede de hesaplamaya muktedir olur. Yoksa doğada sonsuz sayıda şekil ve biçim vardır. Sayılar, geometrik şekiller ve bunların üzerine geliştirilen aritmetik hesaplamalar, zihinsel soyutlamalardan ibarettir. Nesnelerden (doğadan) ilham alsa da nesnesizdir. Algıda ortaklık ve bir aşama ötesinde ise ölçülebilirlik ve hesaplanabilirim adına, insan aklı tarafindan geliştirilmiştir.

İnsan, aritmetik ve geometri sayesinde zihninde kurguladığı, standardize ettiği sayılar/formüller ve kusursuz şekiller/biçimler dünyasından, doğa bilimlerinde sınırlı oranda fayda sağlamıştır. Çünkü doğada âdetullah denen bir sistematik olsa da Tanrı’nın kur* guladığı bu düzen hem çok karmaşıktır hem de tanrısal kusursuzluk perspektifinde aynı cins/tür varlıklar arasında dahi çok fazla öznellik bulunur. İnsan, aritmetik ve geometriden özellikle yine kendi üretimi olan “teknikte” çok fazla yararlanmıştır. Tekniğin/teknolojinin bu denli gelişimi, insanın zihninde yarattığı bu matematik soyutlamalar sayesinde mümkün olmuştur. Tekniğin altında matematik olduğu için, standartlar (standart formüller/yasalar) ve kusursuz biçimler üzerine inşa olmuştur. Örneğin, kusursuz sekizgen doğada olmasa da bir makine parçasında karşımıza çıkabilir. Tanrısal yaratmalar rastlantısalmış gibi görünen şekil, biçim ve özniteliklerin ötesinde çok daha derin bir mükemmellik barındırır. Tanrı, yaratmasındaki görünür apaçık tezahürleri bu şekilde idealize edilmemiş, rastlantı­salmış izlenimi doğuran şekil ve biçimlerinin ardına âdeta gizlemiştir. İnsan ise matematik ve geliştirdiği teknik sayesinde yolları, köprüleri, enerji kaynaklarını, üretim alanlarını, şehirler ile yeryüzünü kendi zihniyle, ihtiyaçları ve arzularına göre imar etmiş, âdeta Tanrı’nın doğası gibi, kendi yapay doğasını inşa etmiştir.

Matematik denen soyutlamayı -bu evrensel kabulü- insanlık binlerce yılda, hep beraber hayal etmiştir. Aksi hâlde her bir insa­nın kendisine ait kuralları ve formülleri, yani kabulleri olan bir matematiği olacaktı. Kısacası matematik insanlığın ortak hayalidir. Somut varlıkların ve olayların uzamsal açıdan anlaşılabilmesi için soyut olarak tasarlanan ve bu soyutlamaların birbirleri arasındaki ilişkiler üzerine kurgulanan ortak bir “uygarlık dili”dir. Bu ortak algılar ile ölçülebilirlik ve hesaplanabilirlik imkânı, aritmetik ve geometri başta olmak üzere tüm bilimlerin paylaştığı epistemik zemini oluşturur. Bu yapılar doğadan ilham alabilir ya da bütünüyle soyut aksiyomlara dayanabilir; ancak her halükârda insan zihninde kurulan temsil düzenleridir. Bu nedenle bilimsel objektiflik, ontolojik bir mutlaklığa değil insan türüne özgü ortak form dilleri içinde sağlanan kamusal denetlenebilirliğe karşılık gelir. Çünkü hakikatte objektif olan, şekli ve biçimi gibi diğer birçok özniteliğe sahip olan nesnenin bizatihi kendisidir. Gerisi bütünüyle insan zihninin ortak algı için geliştirdiği matematik gibi evrensel insanlık dilleriyle var­lıkları idealize ederek betimleme (kavramsal olarak örüntüleme) çabasıdır, insanlık Batı kültürünün öncülüğünde, Aydınlanma ve bilim çağında yaptığı sıçrayışla kavramsal olarak, tüm insanlığın veya ilgili bilim çevrelerinin ortak bir algıda birleştirdiği, ölçebildiği ve hesaplayabildiği olgulara objektif demiştir. Ancak bunun ontoloji!; ve epistemolojik bir izahı yoktur, doğru değildir. Esasen uygarlık olarak sahip olduğumuz her şey “sanal bir insan dünyasından” iba­rettir ve bulunduğu yer insan zihnidir; “varlık âleminin insandaki yansımasının ve zihinsel üretimlerinin formel ifadesidir.”

Aydınlanma ve bilim çağında zihninin bu soyutlama gücünü gören ve âdeta narsist bir bakışla kendi bilincine âşık olan Batılı bilim çevreleri, kendi geliştirdikleri bilimlere, “pozitivizm” gibi akımlarla neredeyse tapar hâle gelmiştir. Oysa kendilerinin zanlardan ibaret birer varlık olduğunu unutarak, aklının yamnda bir de gayri maddi yönünün (ruhunun) bulunduğunu ıskalamaktadır. İçine düştükleri bu vehim neticesinde sahip oldukları doğal bilimlere ait bilginin, her ne kadar zaman içerisinde geliştiğini ve yer yer değiştiğini bil­seler dahi, nesnelere uygunluğundan emindirler. Kısacası modem bilimsel başarı, çoğu zaman metodolojik bir tutumu ontolojik bir sonuca dönüştürme riskini doğulur: Ölçülebilir olanın var, ölçüle- meyenin yok sayılması gibi. Oysa ölçme ve hesaplama, gerçekliğin zihinde standardize edilme araçlarıdır; ontolojik hüküm verme yetkisi değildir. Bu yüzden TNR açısından sorun, bilimin kendisi değil; bilimin ürettiği doğrulukların, hakikatin tamamıymış gibi sunulmasıdır. Sevgi, merhamet ve değer gibi mana boyutuna ait fenomenleri yalnızca biyolojik tezahürlerine indirgemek, açıklamayı kolaylaştırabilir; fakat açıklamanın ontolojik yeterliliğini garanti etmez.

Sonuç olarak bilim insanlarının önemli bir kısmı sahip olduğu bilgiyi o an için mutlakmış gibi kabul eder, bilginin nesnesine uygun­luğu anlamında mutlak bir bilginin olanaklı olmadığını görmezden gelir, nesnenin kendisinin mahiyetinden fazlasına karşılık geldiğini inkâr eder. Bilginin nesne tarafına ağırlık vererek (türsel) sübjek­tifliğini, onun bir yansımadan ibaret olduğu gerçeğini ve nesnenin anlamını, yani nesneyi nesnenin kendisinde kavrayan Tanrının o nesneyi hangi amaçla (gayeyle) yarattığım görmezden gelir. Sübjektif yargılarım tüm insanlığa kabul ettirdikten ve zihinsel bir ortak zemin elde ettikten sonra bunlara objektif yakıştırması yapar. Yani kendini Tanrı’nın yerine koyarak, yargısının mutlak bir gerçeklik olduğunu ilan eder. Sahip olduğu pozitif bilimlerle varlığı mutlak bir şekilde kavradığını varsayan bu anlayışın haddi aşan epistemolojik varsayımı, süreç içerisinde varlık tasavvuruyla ilgili ontolojik bir tahribata da yol açmıştır. Bu tahribatın neticesinde yalnızca maddelerden oluşan, nicel, nesnel, değersiz, insan istek ve arzularıyla şekillenen materyalist bir dünya, insanlığa çağın ruhu olarak dayatılmıştır.

Mana Standardizasyonu ve “Pozitivist Din” Riski:

Pragmatizm ve iman

Matematik ve onun üzerine inşa edilen pozitif bilimler önce­sinde, insan kavrayışı açısından madde ve mana, fizik ve metafizik gibi ayrışmalar bugünkü kadar derin değildi. Varlıklar bir bütün olarak varlık âlemiydi. Hepsinin zihinlerde ve kalplerde tek bir imgesel kavranış şekli vardı. Rasyonel kavrayış, duyu organlarıyla fark ettiklerimizden ibaretti, çünkü insan henüz aldım ayrı bir imkan olarak keşfetmemişti. Sezgisel/ruhsal bakış, günümüzdekiyle benzer ancak çok daha güçlü bir formda, duyular ile fark etmediğimiz manevi bir dünyanın sezgisel algısından oluşuyordu. Matematik öncesi bu dönemde insanlık, sezgiyle kalben elde ettiği bilgiyi en az duyu organlarıyla elde ettiğiyle aynı değerde ve hatta -metafizik inanç öğeleri de sezgilerle kavrandığı için- çoğu zaman çok daha değerli görüyordu. Kâhinler, büyücüler, şamanlar ve rüya tabircileri bu dönemin önemli sezgisel ilim adamlarıdır ve toplumlarında muteberdirler.

Matematiği, insanlığın binlerce yıl boyunca ortak tecrübeler ve ihtiyaçlar, üzerinden geliştirdiği büyük bir epistemik standardizasyon olarak kabul edersek, benzer bir sürecin uygarlığın mana boyutunda yaşanıp yaşanmadığını sormak anlamlıdır. İnsan, maddi dünyayı anlamlandırmak ve algıda birlik sağlamak için matematiksel bir dil inşa etmiştir; peki aynı insan, manevi boyutu anlamlandırmak ve değerler alanında müşterek bir idrak zemini oluşturmak için de benzer bir çerçeve geliştirebilmiş midir? Yoksa bu çaba, insanlık tarihinde farklı biçimlerde zaten birçok kez tecrübe edilmiş midir?

İnsanlık tarih boyunca mana alanını da ortaklaştırmaya yönel­miştir; bu yönelimin tarihsel, kurumsal ve dilsel karşılıkları dinî geleneklerdir. Dinlerin bünyesinde yer alan Tanrı, melek, şeytan ve cin gibi kavramlar, maddi dünyayı kavramaya yarayan mate­matiksel kavramlar gibi, insan idrakinin sınırları içinde teşekkül etmiş epistemik olgular ve sembolik anlatım araçlarıdır. Ancak TNR açısından bu durum, dinî dilin bütünüyle keyfî bir zihinsel kurgu olduğu anlamına gelmez. Aksine bu dil, sevgi, iyilik ve değer gibi manevi gerçekliklerle temas eden bir hakikat zemi­nine yaslanır. Dinle ilgili asıl sorun, dinin de tıpkı bilimde zaman zaman görüldüğü üzere, kendi epistemik dilini şer’î bir bağnazlıkla mutlaklaştırarak aklı veya vicdanı perdeleyen bir kesinlik iddiasına dönüşmesindedir.

Aslında insanlık, bugün yalnızca matematik ve pozitif bilim­ler alanında değil mana düzleminde de belirgin bir olgunlaşma sürecinden geçmiştir, insani değerler söz konusu olduğunda, farklı kültürler ve toplumlar arasında giderek genişleyen bir ortak idrak zemininin oluştuğu görülmektedir. Buna rağmen matematik ve onun üzerine inşa edilen pozitif bilimler hattının, zamanla bir tür “pozitivist inanç” biçimi gibi algılanmaya başlaması dikkat çekicidir. Bu algının arka planında, matematik ve pozitif bilimlerin maddi gerçeklik alanında sağladığı yüksek açıklayıcılık ve bu açıklayıcılığın bazı zihinlerde uyandırdığı, kusursuzluğa yakın düzen duygusu yat­maktadır. Matematiksel ve bilimsel yapılarda gözlenen bu etkileyici düzenlilik, çoğu zaman tanrısal bir mükemmellik izlenimi doğurur; ancak bu izlenim, evrenin tek elden yaratılmış uzamsal fıtrattaki ontik yapısı ve insanlığın tarihsel tecrübesi içinde ortaklaşa inşa ettiği epistemik düzenliliklerin sonucudur. Aritmetik ve geometri gibi yöntemler, bireysel akılların ani keşiflerinden çok, insanlığın uzun uygarlık serüveni boyunca biriktirdiği müşterek tecrübelerin sistematikleşmiş biçimleridir. Bu yönüyle matematik, tekil zihinlerin ürünü olmaktan ziyade, insanlık hafızasının ve ortak idrakinin yoğunlaşmış bir ifadesi olarak anlaşılmalıdır.

Buna ek olarak, pozitif bilimlerin konu edindiği maddi evren bütünüyle uzamsal bir yapıya sahiptir. Evren, tanrısal bir sistematik olarak işleyen âdetullah içinde ve uzamsal bir düzenle yaratılmıştır. Bu nedenle uzamla irtibatlı epistemik araçlar, maddi gerçeklikte yüksek bir uyum ve açıklayıcılık gücü sergiler. Bu uyum, matematiğin evrene içkin bir öz olmasından değil evrenin uzamsal düzeninin insan zihninde matematiksel formlar aracılığıyla temsil edilmesinden kaynaklanır. Galileo Galilei’nin “Evrenin kitabı matematik bir dille yazılmıştır.” ifadesi, bu temsil ilişkisinin çarpıcı bir anlatımı olarak okunabilir. TNR perspektifinden bakıldığında ise evrenin kitabı, insan zihninin dışında uzamsal bir âdetullah diliyle yazılmıştır. İnsan zihni, bu dili mantık ve matematik formlarıyla anlamlandırır; âdetullah mantıkta, uzam ise matematikte epistemik karşılığını bulur. Böylece matematik, evrenin kendisi olmaktan ziyade, evrenin uzamsal düzenini insan idrakine taşıyan bir zihinsel mimari olarak konumlanır.

Son tahlilde matematik, gerçeklikleri mutlak bir formda ispat- layamayacak olsa da insan yaşamım çok fazla kolaylaştırdığı için bir icat olarak öylesine kabullenildi ki artık bu standarda uyanlar gerçek ve kesin, uymayanlar gerçek dışı, kesinlik içermeyen ve hatta bir varlık olarak yok hükmünde kabul edilmeye başlandı. Böylece matematik, bir zihinsel icat olmanın ötesinde, varlığın bizzat ken­disini tayin eden sessiz bir hakem gibi konumlandırılmıştır. Oysa matematiksel standartların egemenliğinden önce, sevgi, şefkat ve merhamet gibi mana boyutuna ait varlıklar; maddi varlıklarla aynı gerçeklik düzleminde algılanır ve insan tecrübesinin vazgeçilmez unsurları olarak kabul edilirdi. Matematiksel soyutlamalar üzerine inşa edilen ve pozitif bilimler ^dı altında kurumsallaşan bu formel dünya, zamanla kendi sınırlarım aşarak hakikatin tamamım temsil etme iddiasına bürünmüştür. Uzun süredir insan düşüncesini kuşatan bu bakış açısı, varlığı yalnızca ölçülebilir olana indirgemiş; ölçüye gelmeyeni ise değersizleştirmiştir.

Bu indirgemeci yaklaşımın yol açtığı epistemolojik esaret, insa­nın varlığa bakışını köklü biçimde dönüştürmüştür. Varlık artık maddi ve manevi olarak ayrıştırılmakta, yalnızca maddi olanlar“faydalı”, “işlevsel” ve “gerçek” sayılmaktadır. Maddeyi merkeze alan, manayı tali ya da yok sayan bu perspektif, tanrısal bütünlük anlayışıyla açık bir gerilim içindedir. Günümüzde bu zihinsel tutum, en belirgin ifadesini “pragmatizm” adı altında bulmaktadır.

William James’in (1842-1910) formüle ettiği pragmatizmde doğruluğun kıstası, bir önermenin İnsan için faydalı olmasıdır; türsel ölçekte işe yarayan doğru, zararlı olan ise yanlış sayılır. Bu yaklaşım bütünüyle temelsiz değildir; zira insan gerçekten de duyusal ve nazari düzeyde olguları kendi yaşamsal çıkarları doğrultusunda zihnileştirir. Görme hadisesinde ters görüntünün zihinde düzeltilmesi ya da teorik varsayımların pratik yararlılık üzerinden korunması bunun örnekleridir. Ancak sorun, fayda kavramının yalnızca maddi ve ölçülebilir yarara indirgenmesinde ortaya çıkar. İnsan yalnızca maddi faydaya değil sevgi, merhamet, anlam ve değer gibi ölçülemeyen fakat herkes tarafindan müşterek biçimde tecrübe edilen manevi boyutlara da ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaçların türsel ve evrensel oluşu, onların salt öznel tercihler değil ontik bir arka plana yaslandığım gösterir. Dolayısıyla fayda, yalnızca hesaplanabilir olanla sınırlandığında değil; doğru ile iyinin birlikte sınanmasıyla hakikate yaklaşabilir.

Eğer fayda yalnızca maddi düzleme indirgenirse, şu sorular kaçınılmaz hâle gelir: İnsanlık için yalnızca maddi varlıklar mı faydalıdır? Savaşlar, katliamlar, kadına ve çocuğa şiddet, istismar ve göç gibi krizlerle dolu bir dünyada; sevgi, hoşgörü ve merhamet gibi manevi olgular maddi olanlardan daha mı az değerlidir? Bu soruların kendisi bile, insanın yalnızca hesaplanabilir olana değil anlam ve değer boyutuna da yönelmesi gerektiğini gösterir.

Hikmete uygun olan varlığı, madde ve manayı birbirine rakip kılmadan, tüm boyutlarıyla birlikte ve tamamlayıcı biçimde idrak edebilmektir. İnsanın hakikatle kuracağı sahici bağ, yalnızca hesaplanabilir olan üzerinden değil; anlam taşıyan, değer üreten ve vicdanla temas eden varlık boyutlarını da gözettiğinde mümkün olabilir. Manayı yok sayan bir kesinlik anlayışı, nihayetinde hakikatin kendisinden ziyade, yalnızca doğrularla örüntülenmiş kullanışlı bir epistemik gölgeyi muhafaza etmiş olur.

Aksiyom ve îman:

Matematik ile Metafiziğin Ortak Zemini

Tanrıya inanmayan bir matematikçiye şunu sormalısınız; “Kanıtlayamadığınız hâlde doğru olduğuna inandığınız bir şeyler yok mu?” Elbette var olduğunu söylemek zorunda kalacaktır çünkü biliyoruz ki matematikte gördüğümüz birçok aksiyom böyledir. Kanıtlanamaz ancak bilimsel olarak ona inanmak (iman etmek) sizi daha ileri bir noktaya taşıdığı için inanmayı tercih edersiniz. Onun “kanıtı”, bu ileriye doğru olan yolculukta zihnimizi bastığı­mız bir zemin olmasında ve bu aksiyomun insan mantığıyla olan çelişmezliğinde gizlidir.

Matematik, bu iman edilmiş aksiyomlardan oluşmuş dünyası sayesinde cebinizdeki 5 tane 200 liranın 1.000 lira ettiğini size hesaplayabilir, ancak o 1.000 liranın oraya nasıl geldiğini açıkla- yamaz. Yani matematikle olasılık hesaplamalarıyla maddi evrenin tüm o fizik yasalarını hesaplayabilirsiniz, ancak o yasaların böylesi mucizevi ve sıfır hatalı bir formda -olmayabilecekken— “neden” var olduğunu izah edemezsiniz. Sonuç olarak, bugün bildiğimiz anlamdaki bir evrensel düzenin varoluşunun matematiksel olasılıklar düzleminde imkânsızlığını düşündüğümüzde anlıyoruz ki Tanrı’nın varlığı bilimsel olarak ispat edilemez, ancak evrenin sahip olduğu bu kusursuz düzeni inceleyen birisinin Tanrının yokluğunu ispat edebilmesi, varlığım ispat edebilmesinden çok daha imkânsız görün­mektedir. Ve bu mantıkla evrenin varoluşunu Tanrı’nın yaratması üzerinden kabullenmek çok daha akılcı bir aksiyomal yaklaşımdır.

Özetle matematikte aksiyomlara dayanırız ve bazı başlangıç kabullerini ispatlamayız fakat onların tutarlılığı ve doğurganlığıyla ilerleriz. Bu, insan aklının zemin arayışıdır. TNR’nin iddiası, Tanrı inancının da benzer biçimde kör bir sıçrayış değil; varlığın düzeni (âdetullah), mananın ortak tecrübesi (sevgi/iyilik) ve insanın benlik/ ontolojik farkındalığı üzerinden gerekçelendirilen bir aksiyomal zemin olduğudur. Tanrı’nın kabulü, “neden” sorusuna metafizik bir istikamet verir; matematik ve fizik ise “nasıl” sorusunu çalışır. Hakikat arayışı, bu iki soruyu birbirinin yerine koymadan, birlikte taşımayı gerektirir.

“EPİSTEMOLOJİNİN TEMEL KAVRAMLARI; BİLGİ, HİKMET VE HAKİKAT” BÖLÜMÜNÜN EPİSTEMİK ÖNERMELERİ

1. Bilgi, varlığın insan zihnindeki temsili ve örgütlenmesidir. Bu nedenle bilgi ontik değil epistemiktir; insancıl, sınırlı ve tarihsel olarak şartlıdır.
2. Gerçeklik bilinçten bağımsızdır; doğruluk ise öznenin ger­çekliğe dair mutabakat iddiasıdır. Gerçeklik “olan”, doğruluk “onaylanandır; ikisi özdeş değildir.
3. Bilgi, temellendirilmiş doğru inançtır; temellendirme yöntemsel ve revizyona açıktır. Kesinlik mutlaklık değil; denetlenebilirlik ve tutarlılıktır.
4. insan bilgisi varsayımla başlar, sınamayla güçlenir, hiçbir zaman mutlaklaşmaz. Bilmenin yapısal ufku yaklaşıktır, tamamlanmışlık iddiası epistemik bir yanılgıdır.
5. Akıl “nasıllık” alanında çahşır; kalp/vicdan “anlam ve iyilik”alanında yargılar. Bu iki alan ayrıdır; fakat hakikat için zorunlu olarak birlikte işletilmelidir.

6. Hikmet, bilginin değerle ve yönelimle birleştiği derin idrak­tir. Pozitif bilgi açıklama üretir; hikmet anlam ve istikamet kazandırır.
7. Hakikat, doğruluk ile iyiliğin aynı olguda birlikte teyididir. Doğru hakikate yaklaşır; iyi hakikati taşır; ancak birlikte hakikat olur.
8. Objektiflik, ontolojik mutlaklık anlamına gelmez; zihinler arası denetlenebilirliktir. Bilim gerçekliği değil doğruluk düzenlerini ortaklaştırır.
9. Metotlar (bilim, din, ahlak, felsefe) hakikatin yerine geçmez; ona yaklaşma araçlarıdır. Her biri hakikatin farklı bir yüzünü işler; hiçbiri onu tek başına tüketmez.
10. Tanrı-merkezli ufuk, bilginin mutlaklık iddiasını değil; hakikate yönelimini temellendirir, insan mutlakı bilmez; fakat mutlak olana yönelme imkânına sahiptir.

Yücel Aytaç – Bir Aksiyom Uygarlığı İnsanlık(Epistemolojik Hakikatler),syf:171-188

Felsefi Haritalar Üzerine

…Modern materyalist bilimcilik (scientism) tarafından üretilen haritalar, gerçekten ehemmiyeti olan bütün sualleri cevapsız bırakmaktadır. Daha kötüsü, mümkün bir cevaba götürecek bir yol bile göstermemektedir: suallerin geçerliliğini inkâr etmektedirler. Yarım yüzyıl önce benim gençliğimde durum yeterince vahim idi; şimdi daha da kötü, zira bilimsel yöntemin bütün konulara ve disiplinlere hep gün daha şiddetli uygulanması kadim bilginin (hikmetin) son artıklarını bile tahrip etti en azından Batı dünyasında.

Bilimsel nesnellik adına, değerlerin ve anlamların savunma mekanizmalarından ve tepki oluşumlarından başka birşey olmadığı ,insanın kodlanmış enformasyonu muhafaza için çok büyük depo kolaylıkları olan bilgisayarlara eneıji veren bir yanma sistemi ile güçlendirilmiş karmaşık bir biyokimyasal mekanizmadan başka bir şey olmadığı yüksek sesle ilan edilmektedir. Hatta Sigmund Freud bizi temin etti ki yalnızca şunu kesinlikle biliyorum ki, insanın değer yargıları mutlak olarak mutluluk arzularınca yönlendirilmektedir, dolayısıyle onların yanılsamalarını (illusions) kanıtlarla desteklemek için yapılan girişimlerdir sadece.Maurice Nicoll gibi birden bire bu iç ilhama mazhar olup, ne, denli bilgili olursa olsun bu gibi sözleri söyleyenlerin gerçekten ehemmiyetli olan şeyler hakkında hiçbir şey bilmediklerini farketmedikçe, nesnel bilim adına öne sürülen böylesi ifadelerin baskısına nasıl dayanılabilir? İnsanlar ekmek istiyorlar ve kendilerine taş ikram ediliyor.

Kurtulmak için ne yapmaları gerektiğine dair öğüt dileniyorlar, fakat kendilerine kurtuluş düşüncesinin anlaşılır bir muhtevadan yoksun ve çocukça bir nevrozdan başka bir şey olmadığı söyleniyor. Sorumlu kişiler olarak nasıl yaşayacaklarına dair kendilerine yol gösterilmesini arzu ediyorlar ve kendilerine hür iradeleri, dolayısıyle sorumlulukları olmayan bilgisayar benzeri makinalar oldukları söyleniyor. Bugünkü tehlike diyor aklı başında psikiyatrist Dr. Viktor E. Frankl, bilim adamının külliyi kaybetmiş olmasında değil, aksine bütünlük görüntü ve iddiasında yatmaktadır… Dolayısıyla üzüldüğümüz (ve taraftar olmadığımız) husus bilim-adamlarının uzmanlaşıyor olması değil, daha ziyade uzmanların genelleme yapıyor olmasıdır. Yüzyıllar süren teolojik emperyalizmden sonra, şimdi üçyüz yıllık çok daha mütecaviz bilimsel emperyalizmimiz var, ve sonuç bilhassa gençler arasında şaşkınlık ve zihin karışıklığıdır ki her an medeniyetimizin çökmesine sebep olabilir. Günümüzün gerçek nihilizmi diyor Dr. Frankl, indirgemeciliktir (reductionism)… Çağdaş nihilizm artık hiçlik kelimesini saklamıyor; bugün nihilizm sadece…lik çilik olarak kamufle edilmiştir. Beşerî olgular böylece yan olgulara dönüştürülmüştür.

……..

Avrupanın yakın zamanlardaki filozofları nadiren sadık harita-yapıcıları oldular. Meselâ modern felsefenin kendisine çok şey borçlu olduğu Descartes (1595-1650) kendi kurgusu olan görevine çok farklı bir şekilde yaklaştı. Dedi ki: Hakikate doğrudan giden yolu arayanlar, aritmetik ve geometrinin kanıtlarına denk bir kesinliğe sahip olamadıkları herhangi bir nesne için canlarını sıkmamalıdırlar.Sadece zihnî kuvvetlerimizin, emin ve şüphesiz bilgisi için yeterli göründüğü nesnelere dikkatimizi yöneltmeliyiz.Modern akılcılığın babası olan Descartes, Aklımızın tanıklığı dışında, hiçbir zaman kendimizi ikna edilme yolunda koyvermemeliyiz görüşünde ısrarlıydı. Ayrıca muhayyilemizden veya duyularımızdan değil aklımızdan söz ettiğini özellikle vurguluyordu. Aklın yöntemi çapraşık ve belirsiz önermeleri adım adım daha basit olanlara indirgemek, sonra mutlak olarak basit olanların sezgisel kavranışından başlayarak, tamamen aynı adımlarla diğer bütün önermelerin bilgisine yükselmeye çalışmaktır. Bu, hem güçlü hem de ürkünç derecede dar bir aklın programıdır. Bu aklın darlığı şu Kural tarafından daha da açık olarak gösterilmektedir: İncelenecek meselelerde eğer anlayışımızın sezgisel bir kavrayışa yeterli olamadığı bir kademeye gelirsek, orada durmalıyız. Daha sonrasını incelemeye yeltenmemeliyiz; böylelikle gereksiz yere uğraşmamış oluruz.

Descartes, ilgisini herhangi bir şüphe imkânından uzak, sahih ve kesin bilgi ve düşüncelerle sınırlıyor, çünkü birinci derecedeki meselesi bizim tabiatın efendileri ve sahipleri olmamız gerektiğidir. Şu veya bu yolla miktarı ölçülmedikçe hiçbir şey kesin olamaz. Jacques Maritain ın belirttiği gibi, Descartes için tabiatın matematik bilgisi, gerçekte eşyanın (şeylerin) ilk ilkeleriyle alakalı suallere cevap vermeyen olguların belirli bir yorumu değildir. Onun için bu bilgi bizzat eşyanın özünün açığa çıkarılmasıdır. Bunlar geometrik uzatma ve mevzii (local) hareketle ayrıntılı olarak tahlil edilir. Fiziğin bütünü, yani bütün tabiat felsefesi geometriden başka birşey değildir.

Böylelikle Kartezyen kanıtlama doğruca mekanikçiliğe gider. Tabiatı makinalaştırır; onu tahrif eder; eşyanın ruhu simgelemesine, yaratıcının dehasından nasiplenmesine, bizimle konuşmasına sebep olan her şeyi imha eder. Evren, dilsizleşir.Dünyanın, bütün hakikatin şüphe taşımayan hakikatten ibaret olmasına göre yaratılmış olduğunun hiçbir teminatı yoktur. Hem kimin hakikati, kimin anlayışı olacaktır o? însanın. Herhangi bir insanın mı? Bütün insanlar hakikatin bütününü kavramak için yeterli midirler? Descartes m gösterdiği gibi, insan aklı kolaylıkla kavrayamadığı herşeyden şüphe edebilir ve bazı insanlar şüpheye diğerlerinden daha yatkındırlar. Descartes gelenekle bağlarını kopardı, herşeyi bütünüyle temizledi ve herşeyi bizzat kendisinin bulacağı şekilde yeniden başlamayı üstlendi. Bu kibir türü Avrupa felsefesinin üslubu oldu.
————————-

Varlık Düzeyleri
……..
Canlı ile cansız arasındaki farkı değerlendirmenin zorluğu boşuna değildir; şuuru hayattan ayırmak daha zordur; kendinin farkında olma ile şuur arasındaki (yani y ve z arasındaki) farkı anlamak, tecrübe etmek ve değerlendirmek ise büsbütün zordur. Zorluğun sebebi pek uzakta değil: yüksek olan daha aşağıdakini içerir ve dolayısıyla bir anlamda kavrar iken, hiçbir varlık kendisinden daha yüksek olan bir şeyi anlayamaz. İnsanoğlu gerçekte daha yükseğe doğru uzayabilir ve aşk, korku, hayret, hayranlık ve taklit vasıtasıyla bir büyüme sürecine sebep olabilir; ve daha yüksek bir düzeye ulaşmakla kavrayışını genişletebilir daha sonra bizi epey meşgul edecek bir konudur bu. Fakat kendinin farkında olma gücü (z) fazla gelişmeyen insanlar, onu ayrı bir güç olarak kavrayamaz ve şuurun (y) hafif bir uzantısı zannederler. Böylece bize sayısız insan tanımı sunulur: lüzumsuzca büyük bir beyine sahip çok zeki bir hayvan veya alet-yapan bir hayvan, siyasal bir hayvan, tamamlanmamış bir hayvan veya sadece çıplak bir maymun. Kuşkusuz, bu tanımları neşe içinde kullananlar kendilerini de tanimlarına dahil ediyorlardır ve böyle yapmaları büsbütün sebepsiz değildir. Diğerleri için ahmakça bir şeydir bu, tıpkı bir köpeği havlayan bir bitki veya koşan bir lahana olarak tanımlamak gibi. Modern dünyanın vahşileşmesine hiçbir şey, bilim adına insanın çıplak maymun gibi yanlış ve alçaltıcı tanımlamalarından daha fazla yardımcı olamaz. İnsan böyle bir yaratıktan, diğer çıplak maymunlar dan, veya hatta kendisinden ne bekleyebilir? İnsanlar hayvanlardan hayvan makinalar olarak söz edince, bir süre sonra buna göre davranmaya başlarlar; insanları çıplak maymun olarak düşününce de, vahşiliğin serbestçe içeri girmesi için bütün kapılar açılmış olur.

Nasıl bir esercik şu insan! Muhakemede ne de soylu! Melekelerinde nasıl da sonsuz! Kendinin farkında olma gücü yüzünden, melekeleri gerçekten de sonsuz; bugün söylendiği gibi, onlar dar anlamda belirlenmiş, sınırlanmış veya programlanmış değillerdir. Werner Jaeger, beşerî bir potansiyel bir kez idrak edildi mi mevcuttur o, ifadesiyle derin bir hakikati dile getirmişti. İnsanı en büyük beşerî başarılar tanımlar sıradan işler, herhangi bir ortalama davranış veya başarı ve hele hele hayvanların gözlenmesinden türetilebilecek herhangi birşey değil. İnsanların hepsi mümtaz olamaz diyor Dr. Catherine Roberts, Ancak bütün insanlar, daha üstün insanlık bilgisiyle insan olmanın ne demek olduğunu ve bu hususta kendilerinin de bir katkıları olabileceğini bilebilirler. Bir insanın, elinden geldiği kadar insan olması muhteşem bir şeydir. Bunun için bilimin yardımı da gerekmez. Ayrıca, bizzat insanın kendi potansiyelini farketmesi gerçeği daha önce olmuş olana nisbetle bir ilerleme sayılabilir.

Bu açık-uçluluk, sarih olarak insana özgü olan kendinin farkında olma (z) güçlerinin şahane sonucudur, hayat ve şuur güçlerinden farklı olarak hiçbir otomatik veya mekanik hususiyetleri olmayan güçler….
————————————

İlerlemeler
……
Bütünleşme derecesi, iç tutarlılık ve güçlülük derecesi, farklı düzeylerdeki varlıklar için mevcut olan dünya türüyle yakından ilgilidir. Cansız maddenin hiç bir dünyası yoktur. Tam edilgenliği dünyasının tamamen boş olmasına muadildir. Bitkinin kendine göre bir dünyası vardır bir parça toprak, su, hava, ışık ve muhtemelen diğer etkiler onun mütevazi biyolojik ihtiyaçlarıyla sınırlı bir dünya. Daha yüksek olan hayvanlardan herhangi birinin dünyası, hayvan psikolojisi incelemelerinin genişçe gösterdiği gibi, her ne kadar hâlâ esas olarak biyolojik ihtiyaçlar tarafından belirleniyorsa da, öncekilerle karşılaştırılamayacak kadar daha büyük ve daha zengindir. Fakat, hayvanın dünyasını dar biyolojik sınırların ötesine genişleten merak gibi daha fazla bir şey var aynı zamanda. insanın dünyası yine karşılaştırılamayacak kadar daha büyük ve daha zengindir; hatta geleneksel felsefede insanın capax universi olduğu, yani bütün evreni deneyiminin içine almaya muktedir olduğu öne sürülmektedir.

Gerçekte neyi ne kadar kavradığı her kişinin kendi Varlık Düzeyine bağlıdır. Kişi daha yüksek oldukça, dünyası da o denli daha büyük ve daha zengin olur. Örneğin maddeci bilimcilik felsefesine tamamen saplanmış, görünmezlerin gerçekliğini inkâr edip dikkatini sadece sayılabilir, ölçülebilir ve tartılabilir olanla sınırlayan bir kişi çok yoksul bir dünyada yaşar, o kadar yoksul ki onu insanların oturmasına uygun olmayan anlamsız bir çorak-ülke olarak algılar.

Aynı şekilde, eğer dünyayı atomların tesadüfi bir yerleşiminden ibaret görüyorsa, tek akılcı tavrın katı bir umutsuzluk olduğunda Bertrand Russell ile uyuşacaktır. (Gurdjieff talebelerine) dedi ki: Varlık Düzeyiniz hayatınızı çeker (cezbeder). Bu ifadenin arkasında hiç bir gizil (occult) veya bilimsel-olmayan varsayım yoktur. Aşağı bir Varlık Düzeyinde sadece çok yoksul bir dünya vardır ve sadece çok yoksullaştırılmış bir hayat türü yaşanabilir. Evren, neyse odur; fakat, capax universi olsa da, kendisini onun en aşağı yanlarıyla biyolojik ihtiyaçlarıyla, maddi konforu veya tesadüfi karşılaşmalarıyla sınırlayan insan, kaçınılmaz olarak sefil bir hayatı cezbeder. Eğer varolmak için mücadele den veya hileyle güçlendirilmiş iktidar iradesinden başka birşeyi tanıyamıyorsa, onun dünyası Hobbes’un insan hayatını ıssız, yoksul, iğrenç, hayvanca ve kısa olarak tanımlamasına uygun bir dünya olacaktır.Varlık Düzeyi ne kadar yüksek ise, dünya o kadar daha geniş, daha zengin ve daha muhteşem olur. Tekrar insan düzeyinin ötesini tasarlarsak, Tanrının neden sadece ca/m : universi değil, fakat gerçekte evrene sahip olduğunu, herşeyin farkında ve herşeyi bilir (Alîmi küll) olduğunu anlayabiliriz Beş serçe yarım peniye satılmaz mı, onların hiç biri Tanrı katında unutulmaz.(Luke XII.6)…

İlerlemeler 1
……
Bir insanın kendi düşüncelerinin ön-kabullerinin farkında olmasından daha zor birşey yoktur. Sayesinde gördüğümüz göz dışında herşey doğrudan görülebilir. Her düşünce doğrudan incelenebilir, incelemeyi onun vasıtasıyla yaptığımız düşünce hariç. Özel bir çabaya, bir kendininfarkındaolma çabasına ihtiyaç vardır kendi üstüne geri çekilen düşüncenin hemen hemen inkânsız eylemi: hemen hemen, ama bütünüyle de imkânsız değil. Hakikatte, beşeri insan yapan ve aynı zamanda onu insanlığını aşmaya muktedir kılan güçtür bu.Incil’in tabiriyle insanın iç kısımlarında (derûnunda) bulunmaktadır o. Daha önce açıklandığı gibi, iç yükseğe, dış ise aşağıya tekabül etmektedir. Duyular, insanın en dışsal araçlarıdır; bakarlar, görmezler; duyarlar işitmezler gibi bir durum olduğunda, hata duyularda değil, iç kısımlardadır Zira bu insanların kalpleri mühürlüdür ; kalpleriyle idrak edemezler Yüksek ehemmiyet dereceleri ve Varlık Düzeyleriyle temas sadece kalb vasıtasıyla yapılabilir.

Modern çağın maddeci bilimciliğine gömülmüş olan biri için bunun ne demek olduğunu anlamak imkânsızdır, insandan daha yüksek herhangi birşeye inancı yoktur onun ve insanı da nisbeten gelişmiş bir hayvandan başka bir şey olarak görmemektedir. Hakikatin sadece kalbe değil başa yerleştirilmiş olan beyin aracılığıyla keşfedilebileceğinde ısrarlıdır. Bütün bunlar, kalb ile anlamanın onun için anlamsız bir söz yığını olduğunu göstermektedir. Kendi görüş açısından, son derece haklıdır:başa yerleştirilmiş ve bedensel duyuların sağladığı verilere sahip beyin, dört büyük Varlık Düzeyinin en aşağısı olan cansız madde ile uğraşmaya tamamen yeterlidir. Hatta, beyinin işleyişi sadece eğer şu veya bu şekilde kalb işe karışırsa başka yöne çekilir ve muhtemelen bozulur.

Maddeci bir bilim adamı olarak, hayat, şuur ve kendininfarkındaolma’nın cansız parçacıkların karmaşık düzenlemelerinin tezahüründen başka birşey olmadığına inanmaktadır o sadece ve sadece bedensel duyulara güvenmeyi, baş ta durmayı ve kalbe yerleştirilmiş güçler in müdahalesini reddetmeyi onun için tamamen akılcı kılacak bir inanç. Başka bir deyişle, onun için yüksek gerçeklik düzeyleri açıkçası mevcut değildir, çünkü onun inancı onların varolma imkânını dışlamaktadır. Bir radyo alıcısına sahip olduğu halde, aklını ondan sadece atmosferik gürültüler elde edilebileceğine taktığı için onu kullanmayı reddeden bir adama benzemektedir. inanç, akıl ile çelişki içinde değildir; aklın yerine ikame de edilemez, inanç, bilgi ve anlam arayışının yöneleceği ehemmiyet derecesini veya Varlık Düzeyini seçmektedir. Makul olan inanç olduğu gibi, makul olmayan inanç da vardı. Cansız madde düzeyinde anlam ve maksat aramak, insan dehasının şaheserlerini iktisadi çıkarların veya cinsel engellemelerin bir ürünü olarak açıklama girişimi kadar akıldışı (gayrimakul) bir inanç eylemi olacaktır.

Bilinemezci (agnostic)nin imanı belki hepsinin en akıldışı olanıdır, çünkü, bir kamuflaj olmadığı sürece, ehemmiyet meselesini ehemmiyetsiz sayma kararıdır o; şunu demeye benziyor: Bir kitabın (Mr. Tyrrell in örneğine atfen) sadece renkli bir şekil değil, kağıt üzerindeki bir dizi işaret, belirli kurallara göre düzenlenmiş bir harfler dizisi veya bir anlam ifadesi olup olmadığına karar vermeye istekli değilim! Geleneksel bilginin (hikmet) bilinemezciyi her zaman şiddetle aşağılaması şaşırtıcı değil: Amellerini biliyorum, ne soğuk ne sıcak olduğu için, yere tüküreceğim seni. İnsanların, farklı dillerde ama esas olarak bir tek sesle, bu dünya kitabının sadece renkli bir şekil değil, bir anlam ifadesi olduğunu; insanlık düzeyinin üstünde Varlık Düzeyleri bulunduğunu; imanını aklına rehber kılması şartıyla insanın bu daha yüksek düzeylere ulaşabileceğini bildiren peygamberlerin, bilge ve velilerin şahadetlerini kabul etmeleri asla akıldışı bir inanç eylemi olarak ele alınamaz….

Yeterlilik 2
…….
Batı medeniyetinde anlamak için bilim’in veya hikmet’in gün geçtikçe hızlanan tasfiyesi yönetmek için bilginin hızlı ve giderek daha hızlanan birikimini çok ciddi bir tehdide dönüştürmektedir. Başka bir bağlamda söylediğim gibi, hikmet olmadan var olabilme konusunda çok çok becerikliyiz şimdi ve becerikliliğimizin daha da artması hiçbir yarar sağlayamayacaktır. İnsanın yönetim bilimleri üzerinde birliğimizi sürekli olarak arttıran bilimsel ilgisi en azından üç çok ciddi sonuç doğurmuştur. Öncelikle, insanın varoluşunun anlam ve maksadı nedir? gibi bilimsel olmayan soruların kulak ardı edilmesiyle, bir medeniyet zorunlu ve kaçınılmaz olarak daha derin keder, umutsuzluk ve özgürlüksüzlüğe batacaktır. Hayat standartları ne kadar yüksek, sağlık hizmetleri ömürlerini uzatmada ne kadar başarılı olursa olsun, bu medeniyetin insanları giderek artan bir hızla sıhhat ve mutluluklarım yitireceklerdir.İnsan sadece ekmekle yaşayamaz meselesidir bu.

İkincisi, bilimsel çabaların insanı kâinatın en dışsal ve en maddî veçhelerine metodik olarak sınırlaması dünyayı o kadar boş ve anlamsız kılmaktadır ki, bir anlam için bilim in değer ve gerekliliğini gören insanlar bile kendilerine sunulan sözde bilimsel fotoğrafın uyuşturucu gücünden kaçamamakta ve insanlığın hikmet geleneği ne başvurup ondan faydalanma hususunda cesaret ve isteklerini kaybetmektedirler. Metodik sınırlaması ve yüksek düzeyleri sistematik olarak dikkate almaması yüzünden, bilimin bulguları hiç bir zaman böylesi yüksek düzeylerin varlığına dair kanıtlar içermemekte, süreç kendi kendini güçlendirmektedir: iman, aklı (intellect) daha yüksek düzeylerin kavranmasına götürecek bir rehber olarak alınmak yerine, akla karşı çıkan ve onu reddeden bir şey olarak görülmekte ve dolayısıyla reddedilmektedir. Böylelikle, kendine gelmeye giden tüm yollar kapatılmaktadır.

Üçüncüsü, hikmetin bilgisini ortaya çıkarmak için artık harekete geçirilmeyen, insanın daha yüksek güçleri durumuna uğramakta ve hatta tamamen görünmez olmaktadırlar. Sonuç olarak, toplumun ve bireylerin ele almaya çağrıldıkları tüm sorunlar çözümsüz olmaktadır. Çözülmemiş ve bu görüşle çözülemez sorunlar birikirken, çabalar gittikçe çılgınlaşmaktadır. Zenginlik halâ artabiliyorken, insanın niteliği düşmektedir.
…..
Modern dünya, insanın yüksek melekelerine ihtiyaç duyan herşey hakkında şüpheci olmaya eğilimlidir. Ama, herhangi bir şeye ihtiyaç duymayan şüphecilik hakkında hiç şüpheci değildir.
—————————————-
Dört Bilgi Alanı -1.Alan
…..
Nesnellik ve kesinliğe ulaşmada kararlı bir çaba içindeki modern bilimlerin gerçekte insanın düşünme aletlerini aşırı biçimde sınırladıklarını gördük: bazı bilim yorumcularına, renk körü olanların gözlemlerine, nicel ölçüm cetvellerindeki stereoskopik olmayan görüşlere göre sınırladıklarını. Böyle bir metodoloji zorunlu olarak tecellinin en alt düzeyi olan cansız maddeyle sınırlanmış bir dünya tasviri üretecek ve insanlar da dahil olmak üzere yüksek Varlık Düzeylerinin gerçekte bir çeşit karmaşık düzenleme içindeki atomlardan başka bir şey olmadıklarını ileri sürmeye yönelecektir.
….
İmdi, dikkatimizin nerede olduğunun ve ne yaptığının farkında olmak için, kelimenin tam mânâsıyla uyanık olmak zorundayız. Programlanmış bir bilgisayar veya başka bir makine gibi mekanik olarak hareket ediyor, düşünüyor veya hissediyorsak, açıktır ki o mânâda uyanık değiliz ve kendimizin bizzat özgürce yapmayı, düşünmeyi veya hissetmeyi seçmediğimiz şeyleri yapıyor, düşünüyor veya hissediyoruzdur. Ondan sonra diyebiliriz ki: Onu yapmayı kasdetmedim veya Bana ne olduğunu bilmiyorum. Her türlü şeyi yapmaya niyetlenebilir, yapmayı üstlenebilir ve hatta ciddiyetle söz verebiliriz; ama eğer her zaman yapmayı kasdetmediğimiz hareketlere sürüklenmeye veya üstümüze gelen bir şeylerce itilip kakılmaya maruz isek, niyetlerimizin ne değeri vardır? Eğer dikkatimiz konusunda uyanık değilsek, hiç şüphesiz kendimizin farkında değiliz ve dolayısıyla kâmil insan değiliz; muhtemelen hayvanlar gibi denetimsiz iç dürtülere veya dış zorlamalara göre çaresiz döner dururuz.
…..
Kendinin farkında olmadan, yani kendi kendinin şuurunda bir şuur olmadan, insan kendisini denetlediğini, özgür iradeye sahip olduğunu ve niyetlerini yerine getirmeye muktedir olduğunu sadece hayal eder. Gerçekte, Ouspensky nin ifadesiyle, niyetler kurup onlara göre hareket etmede bir makineden daha fazla özgürlüğe sahip değildir. Sadece ara sıra meydana gelen kendininfarkındaolma anlarında böyle bir özgürlüğü vardır ve en önemli görevi de kendininfarkmdaolmayı şu veya bu yolla sürekli denetlenebilir kılmaktır.

————————–

Dört Bilgi Alanı -2.Alan
……
İnsanların birçoğu, bu iletişim sorununda diğer bir insanın konuşmasını dinlemek ve bedeninin dışsal hareketlerini gözlemekten daha fazla bir şeyin olmadığına inanıyor gibiler; başka bir deyişle, görünmeyen düşüncelerinin, duygularının, niyetlerinin, v.s. doğru bir resmini bize iletmek için diğer insanların görünür işaretlerine zımnen güvenebiliriz. Yazık ki, mesele bu kadar basit değil! Düşüncesini başka bir kişiye iletme hususunda kişininin sahici bir arzusu olduğunu (ve tüm itinalı aldatma ihtimallerini bir yana bıraktığımızı) varsayarak, gerekli hususları adım adım göz önüne alalım. Önce, konuşan kişi iletmek istediği düşüncenin ne olduğunu, biraz kesin olarak, bilmelidir; ikinci olarak, içsel düşüncesini onun yargısına göre dışsallaştırabilecek görünür (işitilir dahil) simgeler, jestler, bedensel hareketler, kelimeler, ses uyumu, vs. bulmalıdır; buna ilk çeviri denebilir belki; üçüncü olarak, dinleyici bu görünür (vb.) simgeleri hatasız biçimde alabilmeli, yani sadece söylenen sözü doğru olarak işitmeli, kullanılan dili bilmekle kalmayıp, kullanılan (jest ve ses uyumu gibi) kelime-dışı simgeleri doğru olarak gözlemelidir; dördüncü adımda, dinleyici aldığı sayısız simgeleri bir şekilde bütünleştirmeli ve onları düşünceye dönüştürmelidir; buna da ikinci çeviri denebilir.

Bu dört aşamalı sürecin her aşamasında, özellikle de her iki çeviri hususunda ne kadar yanlışa düşülebileceğini görmek zor değil. Hatta, güvenilir ve doğru iletişimin mümkün olmadığı sonucunu çıkarabiliriz. Konuşmacı, iletmek istediği düşünce hakkında tam manasıyla vazıh (net) olsa da, onun simgeleri, jestleri, kelime kombinezonlarını, ses uyumunu seçmesi oldukça kişisel bir iştir; ve dinleyici mükemmel biçimde dinliyor ve gözlüyorsa da, aldığı simgelere uygun mânâları veriyor ve gözlüyorsa da, aldığı simgelere uygun mânâları verip vermediğinden nasıl emin olabilir? Bu şüphe ve sualler yerindedir.

Süreç, tavsif edildiği üzere, aşırı ölçüde zahmetli ve, tanımların, istisnaların, şartların, açıklamaların ve emniyet hükümlerinin formülasyonu için muazzam ölçüde vakit ve çaba harcandığı zaman bile güvenilmezdir. Düşünebileceğimiz gibi, iki bilgisayar arasında, salt mantığa indirgenmek zorunda olunan bir iletişim durumudur bu: ya bu, ya o. Burada Descartes’in rüyası gerçek oluyor: kesin, ayrı ve mutlak derecede emin olduğumuz fikirler dışında hiçbir şey hesaba katılmamaktadır. Gene de, mucizevi olarak, gerçek hayatta iletişim mümkündür ve bu durum seyrek rastlanır birşey değildir. Özenle hazırlanmış tanımlar, şartlar veya emniyet hükümleri olmaksızın sadır olur. Hatta insanlar şöyle diyebiliyorlar: İfade biçimini beğenmiyorum ama, kasdettiğin şeyle mutabıkım. Çok önemlidir bu.

Kelime ve jestlerin onun için bir davetten fazla bir şey olmadıkları bir akılların buluşması sözkonusu olabilir. Kelimeler, jestler, ses uyumu: iki şeyden biri ( veya her birinin bir parçası hatta) olabilir bunlar bilgisayar dili veya iki bilgisayar programcısının biraraya gelmesi için bir davet. Eğer günlük hayatımızda bize en yakın insanlarla gerçek bir akılların buluşmasını başaramıyorsak, varoluşumuz bir ıstırap ve felakete dönüşür. Onu başarmak için, sen olmanın nasıl bir şey olduğunun bilgisini kazanmaya muktedir olmalıyım; ve sen de ben olmanın nasıl bir şey olduğunun bilgisini kazanmaya muktedir olmalısın. Her ikimiz de, benim ikinci bilgi alanı dediğim alanda bilgi sahibi olmalıyız. Doğal olarak bir çoğumuza ancak çok az bilgi geldiğini ve daha iyi bilgi kazanımının çaba gerektirdiğini bildiğimizden, kendimize şu suali sormak zorundayız: Daha iyi bilgi elde etmek için, kendileriyle yaşadığım insanların içlerinde olanlar hakkında daha fazla kavrayışa sahip olmak için ne yapabilirim? îmdi, şayan-ı dikkat gerçek şudur ki, bütün geleneksel öğretiler bu suale bir ve aynı cevabı vermekteler: Diğer varlıkları, ancak kendini tanıdığın ölçüde anlayabilirsin. Tabiatıyla, iyi gözlem ve iyi dinleme de gereklidir; ama mesele şudur ki, bu şekilde elde edilen veriler doğru olarak yorumlanıp anlaşılmadıkça mükemmel gözlem ve mükemmel dinleme bile bizi hiçbir yere götürmez; ve doğru anlama kabiliyetimin önşartı kendi özbilgim, kendi öz iç deneyimimdir. Başka bir deyişle, ve önceki terminolojimizi kullanarak, kalem kalem, parça parça adaequatio (yeterlilik) mevcut olmalıdır.

Bedensel ağrıyı (acıyı) şuurlu olarak hiçbir zaman tecrübe etmemiş bir kişi diğerleri tarafından çekilen ağrı hakkında muhtemelen hiçbir şey bilemeyecektir. Ağrının dışsal işaretlerine sızlanmalar, hareketler, gözyaşları başkaları gibi o da dikkat edecektir; ama onları doğru olarak anlama görevi için tümüyle yetersiz olacaktır. Hiç şüphesiz, bir tür yorum yapmaya yeltenecektir; onları gülünç, tehlikeli veya en basitinden anlaşılmaz bulabilecektir. Başkasının görünmezleri bu vakada onun ağrı konusundaki iç deneyimi ona görünmez kalacaktır. İnsanların (erkek ve kadın) hayatlarım dolduran iç (derunî) deneyimlerin muazzam genişliğini araştırmayı okuyucuya bırakıyorum.

Daha önce vurguladığım gibi, hepsi de görünmez ve dış gözlem için ulaşılmazdırlar. Bedensel ağrı örneği, hakkında hiçbir incelik (karmaşıklık) sözkonusu olmadığından yapıcı bir örnektir. Ağrının gerçekliğinden çok az insan şüphe eder, ve hepimizin gerçek, doğru, beşerî varoluşun büyük inatçı gerçeklerinden biri olarak tanıdığımız birşeyin, gene de dış duyularımızca gözlenememesi insanı sarsabilir: Eğer sadece dış duyularımız tarafından gözlenebilen şeyler gerçek, nesnel, bilimsel olarak saygın kabul edilecekse, ağrı gerçekdışı, öznel ve gayri-ilmî olarak bir kenara atılmalıdır. Aynı şey, bizi içten harekete geçiren başka herşey için geçerlidir sevgi ve nefret, sevinç ve acı, ümit, korku, keder, v.s.. Eğer içimdeki bütün bu güç veya hareketler gerçekten gerçek değillerse, ciddiye alınmalarına gerek yok; ve onları kendimde ciddiye almazsam, başka bir varlıkta nasıl gerçek sayar ve ciddiye alabilirim? Hatta, diğer insanlar dahil olmak üzere diğer varlıkların gerçekten bizim gibi acı çekmediklerini ve bizimkisi gibi karmaşık, ince ve nazik bir iç hayata sahip olmadıklarını varsaymak daha u-gundur: çağlar boyunca, diğerlerinin acılarını metanet ve temkinle çekme hususunda insanoğlu muazzam bir kabiliyet gösterdi. Dahası, (Mr. J. G. Bennett in isabetle gözlediği gibi),2 bizler kendimizi öncelikle başkalarına gözükmeyen niyetlerimizin ışığında görmeye meylederken, başkalarını esas olarak bize görünür olan eylemlerinin ışığında görürüz, böylece yanlış anlamaların ve haksızlıkların kol gezdiği bir durumda buluruz kendimizi….

Dört Bilgi Alanı -4.Alan
…..
Matematik, herşey bir yana, hayattan çok uzaktır. Zirvelerinde muhakkak ki çok şiddetli bir tür güzellik ve aynı zamanda büyüleyici bir zerafet göstermektedir ve bu Hakikatin bir işareti sayılabilir; ama, aynı derecede muhakkak olarak, hiçbir sıcaklığı, hayatın büyüme keşmekeşlerinden hiç biri, bozulma, ümit, ümitsizlik, sevinç ve acısı yoktur. Şurası hiçbir zaman ihmal edilmemeli veya unutulmamalıdır: fizik ve diğer öğretici bilimler kendilerini gerçekliğin cansız veçhesiyle sınırlarlar, ve eğer bilimin amaç ve maksadı öngörülebilir sonuçlar hasıl etmekse bunun böyle olması zorunludur. Hayat, şuur ve kendininfarkmdaolma emredilemezdirler; diyebiliriz ki onların, bir olgunluk işareti olan, kendi öz irâdeleri vardır. Bu noktada kavramak ve bilgi haritamıza kaydetmek ihtiyacını duyduğumuz şey şudur: fizik ve diğer öğretici bilimler sadece tabiatın ölü yanına dayandıklarından, felsefeye götüremezler bizi, eğer felsefe bize hayat m ne olduğu hakkında rehberlik edecekse. Ondokuzuncu yüzyıl fizikçileri bize hayatın, mânâsız ve maksatsız, kozmik bir kaza olduğunu söylediler.

Yirminci yüzyıl fizikçilerinin en iyileri herşeyi geriye götürüyor ve bize sadece özgül, kesin olarak tecrit edilmiş sistemlerle uğraştıklarını, bu sistemlerin nasıl çalıştıklarını veya çalıştırılabileceklerini gösterdiklerini ve bu bilgiden hiçbir genel felsefî sonucun çıkarılamayacağını (ve çıkarılmaması gerektiğini) söylüyorlar. Gene de, her ne kadar hayatımızı nasıl sürdüreceğimiz konusunda bize rehberlik etmeseler de, öğretici bilimlerin, onlardan türetilen teknolojiler aracılığıyla hayatımızı biçimlendirdikleri aşikardır. Bu sonuçların hayır için mi yoksa şer için mi olduğu alanlarının tamamen dışında kalan bir sorudur. Bu anlamda, sözkonusu bilimlerin ahlaken nötr olduğunu söylemek doğrudur.

Ne var ki, bilimadamsız bilimin olmadığını ve, bilimin alanının (yetkisinin) dışında kalsa da, hayır ve şer sorularının bilimadammın alanının dışında kalamayacağını söylemek aynı ölçüde doğrudur. Bugün bir (öğretici) bilim bunalımından söz etmek abartı değildir. Eğer bilim insancıl denetimin dışında kalan bir ejderha olmaya devam ederse, ona karşı, şiddet ihtimalini dışlamayan bir tepki ve ani değişiklik olacaktır. Öğretici bilimler külli hakikatle değil, sadece hakikatin, sayelerinde sonuç elde edilebilecek parça veya veçheleriyle ilgilendiklerinden, sadece ve sadece kendi sonuçlarıyla yargılanmaları yerindedir….
…….
Evrim:

Biyolojide Evrim, diyor Julian Huxley, hayvan ve bitkilerin sistemli birimlerinin bileşiminde görülen bütün değişimleri içermek için kullanılan gevşek ve kapsayıcı bir terimdir…Geçmişte hayvan ve bitki türlerinin bileşiminde değişim olduğu, yer kabuğunda bulunan fosillerce yeterince gösterilmektedir; fosiller, radyoaktif tarih belirleme sayesinde, çok yüksek bir bilimsel kesinlik derecesiyle, tarihî silsile içine sokulmaktadır. Biyolojik değişimin tasvirî bilimi içinde bir genelleme olarak Evrim, bu ve diğer sebeplerle, herhangi bir şüphenin ötesinde yerleşmiş sayılabilir. Ancak, evrimci öğreti çok farklı bir meseledir.

Kendisini biyolojik değişimin sistemli bir tasviri ile sınırlamakla yetinmeyip, onu, kanıtlama ve açıklamanın öğretici bilimlerde sunuldukları biçimde kanıtlamaya ve açıklamaya yeltenmektedir. Bu, çok feci sonuçları olan felsefî bir hatadır. Bize Darwin in iki şey yaptığı söyleniyor: evrimin gerçekte Kutsal Kitap taki yaradılışla ilgili hikayelerle çeliştiğini, yaradılışın sebebi olan tabiî ayıklamanın otomatik olduğunu ve İlahî rehberlik veya tasarıma yer bırakmadığını gösterdi. Böyle bir bilimsel gözlemin hiçbir zaman bu iki şey i: yapamayacağı, felsefî düşünceye yatkın herhangi bir insana aşikâr olmalıdır. Yaradılış, İlahî rehberlik (hidayet) ve İlahî tasarım tamamiyle bilimsel gözlemin dışındadır; aynı şekilde, yoklukları da. Her hayvan veya bitki yetiştiricisi şüpheden uzak biçimde, ‘tabiî ayıklama’ dahil olmak üzere ayıklamanın (selecti-on) değişim getirdiğini bilir; dolayısıyla, tabiî ayıklamanın evrimci değişimin bir aracı olduğu kanıtlanmıştır demek bilimsel yönden doğrudur hatta bunu bizzat yaparak kanıtlayabiliriz. Fakat, bu mekanizmanın tabiî ayıklamanın keşfinin, evrimin sebebinin otomatik olduğunu, İlahî rehberlik veya tasarıma yer bırakmadığını kanıtladığım iddia etmek tamamen gayrimeşrudur.

İnsanların sokakta para bularak da para sahibi oldukları kanıtlanabilir; ama hiç kimse bunu bütün gelirlerin bu yolla kazanıldığı varsayımı için yeterli sebep saymaz. * Evrimcilik Öğretisi genel olarak bütün bilimsel dürüstlük ilkelerine ihanet eden, onları ihlâl eden bir tarzda sunulmaktadır. Canlı varlıklardaki değişimlerin izahı ile başlamakta, ama uyarısız ve birdenbire, sadece şuurun, kendininfarkmdaolmanın, dilin ve sosyal kuramların gelişmesini değil, bizzat hayatın kökenini açıklamaya yeltenmektedir. Tahayyül ve spekülasyon ele avuca sığmaz; herhangi bir şey her şeyi açıklar.

Deniyor ki, Evrim bütün biyologlar tarafından kabul edilmekte ve tabiî ayıklama onun sebebi sayılmaktadır… Hayatın kökeni evrimde büyük bir adım olarak tanımlanınca, cansız maddenin tabiî ayıklamanın usta bir uygulayıcısı olduğuna inanmamız istenmektedir. Evrimcilik Öğretisi için, ne kadar uzak olursa olsun, herhangi bir ihtimal o şeyin gerçekten meydana geldiğinin bilimsel kanıtı olarak tamamen kabul edilebilirdir: Hidrojen, su, buhar, amonyak ve metan atmosferinden bir nümuneye elektrik deşarjı ve mor-ötesi ışık uygulandığı zaman, büyük sayılarda organik bileşikler… otomatik sentez ile elde edildi. Bu, karmaşık bileşiklerin pre-biyolojik bir sentezinin mümkün olduğunu kanıtlamaktaydı.

Bu esasa göre, canlı varlıkların birdenbire salt rastlantısal olarak ortaya çıktıklarına ve ortaya çıktıktan sonra genel kaos içinde kendi varlıklarını, sürdürmeye muktedir olduklarına inanmamız beklenmektedir: Hayatın pre-biyolojik organik bileşiklerin sulu bir çorba sından kaynaklandığını ve canlı organizmaların daha sonra bu bileşiklerin çevrede m evcut olan miktarlarını hücrelere dönüş-türen zarlar (membrane) tarafından meydana getirildiğini varsaymak gayrimakul değildir. Bu umumiyetle organik (T)arw ind ) evrimin başlangıç noktası sayılmaktadır.Bunu kolayca görebiliriz, değil mi bir araya gelen ve kendilerini zarlarla kuşatan organik bileşikler (bu becerikli bileşikler için hiçbir şey bundan daha basit olamaz) ve bakın! işte hücre, bir kez hücre doğdu mu, biraz zaman alsa da, Şhakespeare in doğuşunu durduracak hiçbir şey yoktur. Dolayısıyla, mucizelerden söz etmeye ihtiyaç yoktur yahut herhangi bir bilgi eksikliğini kabul etmeye. Azametli bilim adamı ünvanına hak iddia eden insanların öylesine disiplinsiz ve pervasız spekülasyonları bilimsel bilgiye katkı diye sunmaya cüret etmeleri ve bu işi kapıp götürmeleri! çağımızın büyük paradokslarından biridir.

Büyük nüfuz sahibi’ psikiyatrist, müteveffa Dr. Kari Stern şu yorumu yapıyordu: Eğer, tartışmanın hatırı için, evrim kuramım en bilimsel bir formiilasyon içinde sunarsak, şuna benzer bir şey söylemek zorundayız: Zam anın belirli bir uğrağında Yer in ısısı karbon atomları ve oksijen ile nitrojen-hidrojen bileşimlerinin kümelenmesi için çok uygun duruma geldi, hayatın meydana gelmesi için en uygun biçimde inşâ edilen büyük molekül kümelerinin gelişigüzel vuku bulması görüldü, ve o noktadan yoluna alabildiğınce devam etti, tâ ki tabiî ayıklama ameliyeleriyle sonuçta bir varlık ortaya çıkıncaya kadar. Aşkı nefrete, adaleti adaletsizliğe tercih eden, Dante gibi şiir yazan, Mozart gibi müzik besteleyen ve Leonardo gibi resim yapan bir varlık.şüphesiz, böyle bir cosmogenesis (âlemin-yaradılışı) görüşü çılgıncadır. Çılgınlığı argo küfür anlamında değil, ruh hastalığının (psychotic) teknik anlamında kullanıyorum. Hatta böyle bir görüşün şizofrenik düşüncenin belirli yönleriyle birçok ortak noktası vardır.Ne var ki, bu tür düşünce nesnel bilim olarak sadece biyologlara değil, Yeryüzündeki beşerî varoluşun köken, anlam ve maksadı hakkındaki hakikati bulmaya istekli herkese sunulmakta ve özellikle, dünyanın her yanında, hemen hemen bütün çocuklar tasvir edilegelen biçimde beyin yıkamaya tabi tutulmaktadır.

Gözlem yapmak ve gözlemlerini rapor etmek bilimin görevidir. Bütün doğrudan gözlem imkânlarının dışında olan Yaratıcı, akıllar yahut tasarımcılar gibi sebep olucu vasıtaların mevcudiyetini kanıtsız kabul ettirmek onun için yararlı değildir. Bakalım, gözlemlenebilir sebeplerle olguları ne kadar açıklayabiliriz ilkesi fevkalâde makul ve hatta çok verimli bir metodolojik ilkedir. Ne var ki, Evrimcilik metodolojiyi bütün yük-sek ehemmiyet dereceleri imkânını exhypothesi dışlayan bir imana dönüştürmektedir. Açık biçimde insanlığı içine alan bütün tabiat başka hiçbir şeyin değil, rastlantı ve zorunluluğun eseri sayılmaktadır; onda ne anlam, ne maksat, ne de akıl vardır hiçbir şeye delalet etmeyen, bir budalanın söylediği hikaye. Bu İmandır ve onunla çelişen bütün gözlemler ya ihmal edilmek veya îmanı yüceltecek biçimde yorumlanmak zorundadır. Bugün sunulduğu haliyle Evrimciliğin bilimde hiçbir temeli yoktur. Yüksek dereceli rahiplerinden bir çoğunun bizzat vazettikleri şeye inanmadıkları, özel olarak itibardan düşürülmüş bir din olarak tanımlanabilir o.

Yaygın inançsızlığa rağmen, bilimsel evrim bilgisinin herhangi bir yüce inanca yer bırakmadığında ısrar eden doktriner propaganda saltanatını sürdürmektedir. Yeni Britannica Ansiklopedisi ndeki (1957) Evrim maddesi Evrimin kabulü başlıklı bir bölümle sona eriyor: Evrime itirazlar, teolojik ve, bir zaman için, politik hareket noktalarından gelmektedir.Bunu okuyunca, en ciddi itirazların sayısız biyologlar ve güvenilirliklerinden şüphe edilmeyen diğer bilginlerden geldiğine kim şüphe duyabilir? Onları zikretmenin akıllıca olmadığı açıkça düşünülmekte, salt bilimsel zeminde evrimin mükemmel bir reddiyesini sunan Douglas Dewar The Transformist Illusion (Dönüşümcü Yanılsama) başlıklı eseri gibi kitaplar, konu hakkındaki bibliyografyalara dahil edilmek için uygun görülmemektedir.

Evrimcilik bilim değildir; bilim-kurgu, hatta bir çeşit muzipliktir. Çok başarılı bir hiledir ve modem insanı bilim ile din arasında uzlaşmaz bir çatışmaya benzeyen bir konuma hapsetmiştir. İnsanlığı yücelten bütün inançları yok etmiş ve onların yerine insanlığı aşağı çeken bir inanç ikame etmiştir.
Nil admirari. Rastlantı, zorunluluk ve faydacı tabiî ayıklama mekanizması tecessüslere, inanılmazlıklara ve gaddarlıklara yol açabilir, ama bir başarı olarak hayran olunacak hiçbir şeye götürmez tıpkı piyangoda kazanmanın hayranlık uyandırmaması gibi. Ortada yüksek ve aşağı hiçbir şey yoktur; bazı şeyler diğerlerinden rastlantı kabilinden daha karmaşık olsa da, herşey birbirinin aynıdır. Herşeyi sadece ve tek başına, uyarlanma ve hayatta kalma için tabiî ayıklama ile açıklama havasındaki Evrimcilik, ondokuzuncu yüzyıl materyalist faydacılığının en aşırı ürünüdür.

Yirminci yüzyıl düşüncesinin kendisini bu sahtekarlıktan kurtarmadaki iktidarsızlığı, Batı medeniyetinin çöküşüne sebep olabilecek bir başarısızlıktır. Çünkü hiçbir medeniyetin konfor ve hayatta kalma faydacılığını aşan anlam ve değerlere bir inanç yani bir dinî iman olmaksızın yaşaması mümkün değildir. Martin Lings e kulak verelim: Modern dünyada dinî inancın kaybedilişi vakalarının çoğunun en yakın sebep olarak herhangi bir başka şeyden çok evrim teorisine dayandığı hususunda çok az şüphe olabilir. Şaşırtıcı görünse de, birçok insanın hâlâ hayatlarım gayretsiz ve kararsız bir din ve evrimcilik kombinezonu içinde sürdürdükleri doğrudur. Ama daha mantıkî bir zihne sahip olanlar için, bu ikisi arasında, yani insanın düşüşü öğretisi ile insanın yükselişi öğretisi arasında bir seçme yapmak ve seçilmeyeni bütünüyle reddetmekten başka bir tercih yoktur…

Milyonlarca çağdaşımız, birçoğuna okullarda öğretildiği gibi, evrimin bilimsel olarak kanıtlanmış hakikat olduğu gerekçesiyle, evrimciliği seçmişlerdir; onlarla din arasındaki girdab, dindar insanın, kendisi bir bilim adamı olmadıkça, kendisiyle onlar arasında, bilimsel düzlemde olması gereken başlangıç argümanını doğru koyarak bir köprü kuramaması yüzünden daha da açılmaktadır.Eğer bilimsel düzlemde değilse, yuhalanacak ve her türlü bilimsel jargon kulanılarak susturulacaktır’. Ne var ki, işin hakikati başlangıç argümanının bilimsel düzlemde olmaması gerektiğidir; felsefi olmak zorundadır o. Basit olarak şu demektir : deney yoluyla ne doğrulanabilen ne de yanlışlanabilen kapsamlı açıklayıcı kuramlara daldığı zaman, tasvirî bilim gayriilmî ve gayrimeşru olmaktadır. Bu tür kuramlar bilim değil, imandır….
——————————————
İki Tip Problem
……
Bugün birçok insan yeni bir manevî toplum temeline, yeni bir ahlâk temeline çağırmaktalar. Yeni dedikleri zaman, yeni icatları değil de insanın yüksek melekelerinin geliştirilmesini ve onların uygulanmasını gerektiren ıraksayan problemlerle uğraştıklarını unutmuş görünüyorlar. Bazıları günahla yükselir ve erdemle düşer bazıları, diyor Shakespeare Kısasa Kısas ta : erdemin iyi ve günahın kötü olduğuna (ki öyledirler!) karar vermek yeterli değil, der; önemli olan bir insanın yüksek güçlerine (imkânlarına) mı yükseldiği, yoksa onların uzağına mı düştüğü meselesidir. Normal olarak, insan erdemle yükselir; ama eğer erdem sadece dışsal ve iç kuvvetten yoksun ise, onları sadece kayıtsızlığa sürükler ve gelişmede başarısız olurlar; aynı biçimde, olağan ölçülere göre günah olan, eğer sarsıntısı insanın daha önce uykuda olan yüksek melekelerinin uyanmasına sebep oluyorsa, o çok önemli gelişme işlemini harekete geçirebilir.
Doğu geleneklerinden bir alıntı yaparsak, İnsan düştüğü yerden kalkar (yahut düştüğü şey ile kalkar) diyor Kular nava Tantra. Dante ve Shakespeare in de önde gelen temcilcilerinden olduğu tüm geleneksel bilgelik olağan, hesapçı mantığı aşar ve İyi yi (Güzel/Hayırlı), yüksek melekelerimizi geliştirmek suretiyle hakiki insanlar olmamıza yardımcı olan diye tanımlar kendinin farkındaolma ya bağlı ve onun bir parçası olan yüksek melekelerimizi. Onlar olmaksızın, hayvanlar âleminden farklı bir insanlık yoktur ve İyi nedir sorusu kendini Darvvinci uyarlanma ve hayatta kalma sorularıyla, mutluluğun konfor ve heyecan sınırlarını aşmadığı en büyük sayının en çok mutluluğu faydacılığına indirger.
Ne var ki, insanlar gerçekte bu indirgemeleri kabul etmezler. Hatta, iyice uyarlanıp bol miktarda konfor ve heyecanla yaşayıp giderken, bir yandan da sormaya devam ederler İyi nedir? İyilik nedir? Şer nedir? Günah nedir? Değerli bir hayat yaşamak için ne yapmalıyım? Bütün felsefede, ahlâktan daha fazla düzensizlik içinde olan başka hiçbir konu yoktur. Nasıl davranacağı konusunda irşat edilmek isteyip ahlâk profesörlerine yönelen kimse zırnık bile elde edemez; sadece bir görüşler seliyle karşılaşır. Bir iki istisna ile, yeryüzünde insan hayatının maksadına dair bir ön aydınlatma olmaksızın ahlâk alanındaki araştırmalarına koyulurlar.
Bir maksat fikri olmadan neyin iyi veya kötü, doğru veya yanlış, erdemli veya şer olduğuna karar vermenin mümkün olmadığı aşikârdır: ne için iyi? Maksada dair suali sormak natüralistik yanılgı olarak adlandırıldı erdem kendi kendisinin ödülüdür! İnsanlığın büyük öğretmenlerinden hiçbiri böyle bir baştan savma ile tatmin olmazdı. Eğer bir şeye iyi deniyor ve hiç kimse onun ne için iyi olduğunu söyleyemiyorsa,ona ilgi duymam nasıl beklenebilir? Eğer kılavuzumuz, izahlı Hayat Haritamız, İyinin nerede bulunduğunu ve ona nasıl ulaşılabileceğini bize gösteremiyorsa, beş para etmez….
E.F.Schumacher-Aklı Karışıklar için Klavuz

İZ Yayıncılık

Çeviri:Mustafa Özel