İnsan mîzâcın, ölçülülüğe öteki mîzâçlardan daha yakın olduğu anlaşılmış olunca, bu durumda insanın biçimi, tüm biçimlerden daha güzel olur ve insan şahıslarındaki nefislerin yetileri de başka, larınınkinden daha tam ve daha güçlü ortaya çıkar. Bütün insanlar, bir mertebede durmazlar, tersine her birinin bir mızâcı ve bünyesi vardır. Bu anlamlar insanların duyularında bulunur: Bir kimsenin görmesi daha keskin, konuşması daha açık ve işitmesi daha güçlü olur ve kendi türünden birinin gördüğünün ve işittiğinin iki katını görür, işitir ve konuşur. Kimi vakit o tüm bunları bir tek halde hata etmeden, birşey onu başka birşeyden engellemeden işiten ve düşü­nen, söyleyen ve eliyle bir iş yapan biri olur. Durumu zayıf olan başka bir insanın işitmesi, görmesini engeller; düşüncesi sözüne en­gel olur.

Görünüşlerin algısında bu farklılığı bulduğumuza göre, dü­şüncelerdeki, anlayışlardaki ve sıfatlardaki farklılığın daha çok oldu­ğundan kuşku duymayız. Çünkü onlar, daha ince ve daha zordur. Şu halde, farklılık, insanların basireti, düşüncesi ve zihinleri arasında gerekli olduğuna göre, bazen bir insanın basireti diğerinin basiretin­den daha güçlü olur; hatta bir insan, fikrinin duruluğu ve sezgisinin gücüyle en kısa zamanda -sözgelişi- bin sorunu tasavvur eder; baş­ka bir insan, bir dış bilgiyi kazanmak veya gizli bir sorunu tasavvur etmek için bütün ömrıı boyunca kendini yorar fakat buna gücü yet­mez. insanların din konusundaki tüm ayrılığı, bu hallerden ve belir­tilen sebeplerle doğar. Bu, uzun bir açıklama gerektiren zor ve çetin bir sorundur ve bu kitap onu kaldırmaz. Üstelik biz onu başka yer­lerde açıkladık.

Bunu anladığın vakit bilesin ki, düşünen nefisler farklıdır ve ba­siretler ayrı ayrıdır; yetiler nefislere göredir, tasavvur basiretlere gö­redir. Kim kendi payına cehâlete razı olursa, insanlık basamağından mahrum kalır ve ileride bilfiil şeytan olur. “Allah katında hayvanların en kötüsü sağır, dilsiz düşünmeyen, kalplerini, kulaklarını ve gözlerini Al­lahın mühürlediği hayvanlardır” .

Allahın konuşması ve harflerin durumları hakkında insanların ayrılığa düşmesi, mizaçlarının ve basiretlerinin farklılığını, gerçek bilgilerdeki görüşlerinin zayıflığını, şehvet ve şeytan denizlerine çok daldıklarını, zanna dayalı vehim bulanıklıklarına ve hayalgücünün karıştırmalarına çok gömüldüklerini gösterir. Sonuç itibariyle, bir insan kendi adına harflerin kıdemini tasavvur etmekten hoşnut olur; diğer biri hakikat ve mahiyetlerini açıklamadan, harflerin sonradan olduklarını duymakla yetinir; başka biri de harflerin bazen kadim bazen de sonradan olmuş olduğunu tasavvur eder.

Kuşku yok ki, harflerin ve Allah’ın konuşmasının hükmü, nefislerde belirmiş ve akıllar, onlarla ve keyfiyetiyle ilgili konulan çözmüştür. Fakat iş, hissi tartışmacı ile zannî konuşan arasında olmuştur. Oysa işlerin hakikati, hissin ve zannın ötesindedir. Fakat bazı insanlara hissi şey­lerin gücü hakimdir, bazı insanlara zannî şeylerin gücü hakimdir, bazı insanlara da cedelin (tartışmanın) amaçları hakimdir. Sonuç iti­bariyle onlar, akim açıklamasına aldırmaz ve konuşmayı akılla ve adaletle dinlemekten sağır kesilirler. İşte böylece onlar şeytanlara ar­kadaş olurlar ve basiretleri körelir. Nitekim Yüce Allah;’’Kim Beni anmaktan kaçmış ise onun çekilmez ve sıkıntılı bir hayatı vardır ve Biz onu kıyamet günü kör haşrederiz’’demiş ve yüne ‘’Kim Rahman’ı anmadan uzak olursa Şeytan’ı musallat ederiz ve artık o,onun yoldaşıdır.’’diye buyurmuştur.

İmam Gazali,Düşünme,Konuşma ve Söz Üzerine

Bu yeti, bitkisel nefsin yetilerinden biridir. İnsanın amacı ise meleklik yetisidir. Bu yeti, Yüce Allah’ın kitabında belirttiği Kutsal Ruh’un askerlerinden biridir: “O gün, Ruh ve melekler sıra halinde kal­kar”.

Şu halde, insan, düşünmeden başkasıyla amacına ulaşamaz. Şa­yet, en yüksek mutluluğa düşünmeden başka birşeyle ulaşmak mümkün olsaydı, o vakit Allah’ın hitâbı, şeriatın yükümlü kılması, kulluğu kabul etmek, peygamberliği tasdik etmek, rabliği kabul et­mek, hep bu başka şeyin varlığına bağlı olurdu. Bu anlamlar düşün­meyi gerekli kıldığına göre, anladık ki, insan, sadece düşünme ile hayvanlardan ayrılır ve yalnız düşünme ile meleklere benzer. Bu dü­şünme, kullarına, Allah’ın en büyük bağışlarından biridir.

Demek ki, insan, yapısındaki yetilerden her birisiyle, özünün sı­fatlarından her bir sıfatla, varolanlar sınıfından bir sınıfa benzer. İn­san, bitkisel nefsiyle bitkilere, öfke yetisiyle yırtıcı hayvanlara, şehvet yetisiyle de süfli ve vahşî hayvanlara benzer. O, duyularıyla kuşlara benzer; vehim yetisiyle cinlere benzer; hayal yetisiyle şeytanlara benzer, zira onlar, denizlere dalıp karada gezerler, bir kısmı yapıcı, bir kısmı dalıcı, diğerleri de halkalara bağlıdır, gömlekleri katran­dır, yüzlerini ateş kaplar İnsan, kemikleriyle madenlere, tüyleriyle bitkilere, delik ve damarlarıyla pınar ve nehirlere benzer. O, yedi yetisiyle yedi feleğe, on iki oyuğu ile on iki burca, kas ve damarla­rıyla tomar kağıtlara; iki acı sıvısı, kanı ve balgamıyla dört unsura benzer.

Dört unsur, ateş, hava, su ve topraktır. Kısaca, zâtının her bir parçası, âlemin bir parçasına uygun düşer. Dolayısıyla insan, şahsı ve kalıbıyla aşağı âlemin bir örneği (misâl), ruh ve kalbinin nitelikle­riyle de yüce âlemin örneğidir. Ondaki düşünen nefis, başkana ben­zer; bir başkan gibi güder, yönetir, yönlendirir, buyurur, yasaklar, is­tediğini yok eder ve istediğini tutar. Düşünen nefis, beden ülkesin­de Allah’ın halifesidir; yoğun kalıpta Allah’ın hikmetidir; zayıf kul­da Allah’ın kanıtıdır; saf kötülük olan hayvanlık ile saf iyilik olan meleklik arasında uzânan Allah yoludur. Bu başkanın kadir ve kıy­meti, yalnız şeriata uymak, kulluğu yerine getirmek, peygamberliğe boyun eğmek ve Rabliği ikrar etmekle yücelir. Yüce Allah bu duru­mu şöyle belirtmiştir: “Kim Allah’a ve elçisine itaat ederse, muhakkak, büyük bir başarı kazanır”

İmam Gazali,Düşünme,Konuşma ve Söz Üzerine