Aile dinamiklerinde çocuklarımızın yeri hakkında ne söylersiniz?

Terapi odasında danışana sorulan ilk sorulardan bazıları çocukluk dö­nemine aittir. Zira biliyoruz ki çocukluk döneminde yaşananlar, bire­yin bugünkü ve gelecekteki ruh halini etkiler. Bu erken dönemde ba­kım verenlerimize bütünüyle muhtaç durumdayızdır. Ebeveynlerimiz hayatın ilk dönemlerinde ruhumuza mühürlerini vurur. Ebeveynlerin çocuklar üzerindeki etkisini vurgulayan sayısız çalışma vardır. Ebe­veynlerin duygusal olarak tutarlı olmaları, açık kurallar koymaları ve çocuklarını destekleyip onlara rehberlik edebilmeleri çok önemlidir. Bilinçli ebeveynlere sahip çocukların güçlü bir benlik inşa etmeleri, kendilerine güvenmeleri, akademik alanda başarılı olmaları ve akranlarıyla sağlıklı sosyal ilişkiler kurmaları çok daha kolaydır.

Dünyada kontrol edemeyeceğimiz pek çok şey yaşanıyor fakat kontrol edebileceğimiz alanlar da var. Evlerimiz gibi… Şimdi evle­rimizi yuva yapabilmek için her zamankinden daha fazla çaba gös­terme zamanı. Zor zamanlan aile birliğinin önemini fark etmek için büyük bir fırsat olarak görebiliriz. Bu noktada açık, dürüst ve esnek davranırsak değişen sürece daha kolay uyum saglarız. Evet, dün­yada kontrol edemediğimiz ve üzücü çok şey yaşanıyor ama yalnız değiliz. Birbirimize destek olarak, omuzlarımızı ve yüreklerimizi bitiştirerek birbirimizden güç alabiliriz. “Bu dönem kolay olmaya­bilir ama beraber bu zor zamanlan atlatacağız,” diyerek ailemiz ve kendimiz için güven tazeleyebiliriz. Bizim açık davranmamız, çocuklarımızın da kendilerini bize güvenle açmalarına yardım eder. Çocuklar ve ergenler ebeveynlerinin en yakın şahitleridir. Bu yüz­den onlarla sözel olarak iletişim kurmak yetmez, onlara örnek ola­bilmek için iyi bir model olmak da bir o kadar önemlidir. Geride bıraktığımız pandemi süreci, aile birliğinin ve dayanışmanın ne kadar önemli olduğunu hepimize gösterdi.

Çocukların kaygılan, yetişkinlerin kaygılarından farklı olabilir. Çocuklarınızın sorularını basit ve dürüst bir şekilde yanıtlamayı deneyin. Onların ne hissettiklerini öğrenmek atılacak en sağlıklı ilk adımdır. Çocuklarınız yaşadıktan süreçle ilgili ne hissediyor, neyi biliyor ya da neyi bilmiyor? Tüm bunları çocuklarınızla konu­şarak onları anlayabilir ve doğru bir şekilde bilgilendirebilirsiniz. Malum, çocuklarımız teknoloji ve dijital iletişim çağında doğdular; pek çok kaynaktan sağlıklı olmayan bilgilere ulaşabiliyorlar. Sizin de yanıtlayamadığınız sorular olduğunda güvenilir kaynaklardan bilgi almak için neler yapılması gerektiğini önce onlara sorabilirsi­niz. Böylece onların bu hususta nasıl davrandıklarını öğrenebilir, onlara rehberlik edebilir ve beraber doğru bilgiye ulaşmanın yol­larım onlara örnek olarak gösterebilirsiniz. Güvenilir bilgi birçok endişenin ortadan kalkmasına yardım edecektir.

Çocuklar, kendilerine has iletişim dillerine sahiptir. Lawrence Cohen’in dediği gibi, “Çocuklar size ‘Kötü bir gün geçirdim, ko­nuşalım mı demezler, oynayalım mı?’ derler.”^[4] Oyunun çocukların hayatındaki yeri büyüktür. Peter Handke’nin senaryosunu filmin yö­netmeni Wim Wenders’la birlikte yazdığı “Der Himmel Uber Berlin” (“Arzunun Kanattan” adıyla gösterildi bizde) filmindeki bir şiirde­ki gibi “Çocuk daha çocukken / zıpkın gibi bir çomak fırlattı ağaca / bugün hâlâ titrer çomak o ağaçta. ” Oyun sayesinde çocuklar hem iletişim kurar hem de hayatı keşfeder. Çocuklar, bunun yanı sıra duygusal sıkıntılarından kurtulmak için de oyuna başvurur.^[5] Oyu­nun imkânlarından faydalanmak için çocuklarınızla beraber yara­tıcı oyunlar geliştirin. Mesela birlikte motor ve bilişsel becerilerini geliştirebilecek resimler ve maketler yapmak, çocuklara duygularım ifade etmeleri için imkân sunar. Böylece hem ailece yapılan keyifli et­kinliklere yaşamınızda yer açmış olursunuz hem de çocuklarınızın iç dünyalarında neler yaşadıklarım öğrenebilirsiniz. Bu sayede çocuklar duygularının fark edildiğini ve ebeveynlerinden kabul gördüklerim hissederler. Ayrıca duyguları yönetme konusunda çocuklara örnek olmak da önemlidir. Siz de yetişkin olarak yaşadığınız bazı duygulan ve bunları nasıl yönettiğinizi onlarla paylaşabilirsiniz.

Yanlarından ayrılacağınız zaman mutlaka onları bilgilendirin. Sa­kin bir şekilde nereye gittiğinizi, orada ne kadar kalacağınızı ve ne za­man döneceğinizi söylemeniz çocuklara güven verecektir. Çocuklarınızla sık sık temas kurun. Daha sık sanlın onlara, onları sevdiğinizi daha çok söyleyin. Sevginizi onların ihtiyaç duyduğu ve istediği şekil­de ifade edin. Her çocuğun kendine özel bir sevgi dili vardır. Onların sevgi dilini öğrenin ki, onlarla sağlıklı bir iletişim kurmanız mümkün olsun. Hayatımızda rutinler büyük yer kaplar. Aile içindeki rutinleri öngörülebilir ve esnek hale getirmekte fayda vardır. Zaman zaman planlar değişebilir ve bu değişim çocuklarda kafa karışıklığı ya da öf­keye neden olabilir. Onların neler hissettiklerini duymak ve hislerini küçümsememek çok önemli. Değişen planlar çocuklarımıza duygu­larla nasıl başa çıkabileceklerini öğretmemiz için bir fırsat olabilir.

Burada ergenler için ayrı bir bahis açmak gerek. Yetişkinler olarak, gençlerin bizim yaşadığımız dönemden çok farklı bir dönemde yetiş­tiklerini unutmamalıyız. Öte yandan ergenliğin kendine has kaygıla­rıyla baş etmek hiç kolay değildir. Ergenlere yönelik beklentiler çok­tur. Okul hayatı sonrasında da mesleki kaygılar baş gösterir. Gençler sınırlarını ve becerilerini test ederek öğrenebilir. Bunun için de dışarı doğru adım atma ve yeni şeyler deneme ihtiyacı hissederler. Oyun ve Gerçeklik adlı eserinde Donald W. Winnicott, “Ergen olgunlaşmamış­tır. Olgunlaşmamışlık, ergenlikte sağlığın temel bir unsurudur. Olgunlaşmamışlığın tek tedavisi vardır, o da zamandır, zamanla büyüye­rek olgunlaşmaktır. Olgunlaşmamışlık, ergenlik sahnesinin kıymetli bir parçasıdır. Yaratıcı düşüncenin en heyecan verici özellikleri, yeni ve taze duygular, yeni yaşam fikirleri burada barınır. Toplumun, so­rumluluk almamış kişilerin özlemleri tarafından sarsılmaya ihtiyacı vardır. Yetişkinler tahtlarından feragat ederlerse, ergen vaktinden önce ve yanlış bir süreç yoluyla yetişkin haline gelir,” diyordu. Er­gen çocuklarımız, büyüme süreci içinde, yetişkin sorumluluğu taşı­madan yetişkin rolü provasında yer alırlar. Bağımsız sosyal ilişkiler kurmak da bu rolün bir parçasıdır. Ergenlik, sosyalleşme ihtiyacının en belirgin olduğu dönemdir ve bu sebeple ergen gençler için arka­daştan öncelikli olabilir. Ergenlik döneminde sosyal açıdan kabul görmenin ya da reddedilmenin etkisi yaşamdaki diğer dönemlere kıyasla daha güçlü hissedilir. Akran ilişkileri karmaşık bir hal alır, hormon değişimlerine eşlik eden gerilimlerin yanında karşı cinsle olan ilişkileri de ergenlerin yaşam dinamikleri arasına girer.

Yeterince iyi bir ebeveyn olmak, kusursuz görünmek ve her sorunu çözmek anlamına gelmiyor. Pek tabii ebeveynler de zorla­nabilir, zor zamanlardan geçebilir ama aile olmak bu zorluğu bir­likte göğüsleyebilmektir. Böylece aile fertleri arasında takım ruhu gelişir. Bazen sadece onları dinlememiz bile evlatlarımıza çok iyi gelir. Sadece dinlemek, onlara bu dünyada sevgiye değer bir varlık olduklarını hissettirir. Her insan evladı bu dünyada varlığının ve yaşamının boşa olmadığını, bir sevgi halesiyle sarmalandığını his­setmek ister. Bu özel deneyim için hususi zaman ayırmak ve tüm dikkatimizi ve özenimizi onlara yöneltmek, evlatlarımızın kendi­lerini iyi hissetmelerini sağlar.

Zor dönemler, güçlü ve dirençli nesillerin ortaya çıkması için bir imkân bile olabilir. Çocuklar ve gençler üzerine çalışan Kenneth Ginsburg bu fırsata dikkat çekenlerden biri.^[6] Ginsburg’e göre genç­ler, salgın ve salgın sonrası yaşamla başa çıkmak konusunda birçok beceri geliştirdi. O dönemde gençler, ebeveynlerini yakından göz­lemleyerek ev içi işlerin yönetiminden tutun da mali yönetime ka­dar işlerin nasıl yürüdüğünü, bizatihi bunun bir parçası olarak öğ­rendiler. Yetişkinliğe geçerken bu yeteneklere sahip olmak ileride yaşayacakları sorunlarla sağlıklı bir şekilde baş etmelerine yardımcı olacaktır. Olumlu baş etme yöntemleri öğrenmek hem kişiliklerini geliştirmeleri ve sağlıklı ilişkiler kurmaları hem de güçlüklere kar­şı dirençli bireyler olabilmeleri noktasında hayat boyu kullanabile­cekleri bir yetiye sahip olmaları demektir. Bu öğrenme sürecinde gençleri ve çocukları güçlendirip desteklemek yetişkinlerin görevi­dir. Ebeveynlerinden rehberlik ve destek gören gençler geleceklerini kurarken çok daha hazırlıklı ve güçlü olacaktır.

Evlatlarımızın olumlu davranışlarını ödüllendirmeyi ihmal et­memeliyiz. Fiziksel cezalardan kaçınmak gerek çünkü fiziksel ce­zalar çocukların sağlıklı bir şekilde sınırları öğrenme sürecini balta­lar. Üstelik bu cezalar, çocukların öfke ve hırçınlığını da artırabilir. Bu tür cezalar, çocukların ruhunda görünmez yaralar açılmasına sebebiyet verir. Unutmayalım ki aynı evde olmak çocuklarımızla kaliteli zaman geçirdiğimiz anlamına gelmez. Fiziksel varlığımız kadar ruhsal varlığımız da önemli. Çocuklarımızın işitilme talebine ne kadar cevap verebiliyoruz? O yüzden çocuğunuzla baş başa ge­çireceğiniz zamanlar planlamak ve bunları uygulamak çok faydalı olacaktır. Beraberken çocukların inisiyatif almasına fırsat vermeli­yiz. Mesela siz beraber yapacağınız etkinliğin zamanını seçebilirsi­niz, çocuğunuz da bu zamanda birlikte neler yapacağınızı seçebilir.

Psikolojik açıdan güçlü bireyler haline gelmenin temeli çocuk­lukta atılır. Bu yüzden onları aşın kontrol altında tutarak çocuk­larımızın gelişimine yardımcı olamayız. Uzun vadede mutlu ola­bilecekleri beceriler geliştirmelerine destek olmalıyız. Ancak bu amaçlara sahip ebeveynlerin ruhsal açıdan daha dayanıklı çocuklar yetiştirmeleri mümkündür.

“Psikolojik dayanıklılık” derken tam olarak kastettiğiniz nedir, biraz açar mısınız?

Her insanın içinde, zorluk zamanlarına dek belki de farkına varama­dığı bir güç kaynağı vardır. Bir musibete uğradığınızda o güç kay­nağı harekete geçer ve size dayanma, mücadele etme kuvveti verir. Dayanıklılık bilimi insan, aile, toplum ya da ekonomik sistemlerin sorunlarla nasıl başa çıktığını ve yeni süreçlere nasıl uyum sağladığı­nı araştırır İnsanların savaş ya da afet gibi travmatik deneyimlerden nasıl korunduğunu ve bu afetler neticesinde nasıl iyileştiklerini ele alan bu disiplin, İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaşanan sürecin ço­cuklar üzerindeki etkilerinin araştırılmasıyla ortaya çıktı. Araştırma­lar gösteriyor ki, birçok çocuk zorluklarla başa çıkabiliyor ve yaşadığı talihsiz deneyimlere rağmen bu zorlu süreçleri başarılı bir şekilde at­latıyor. Kendi sınırlarımızın ötesine geçiyor ve sonra olduğumuz kişi­ye geri dönebiliyoruz, hatta bazen daha güçlenmiş olarak dönüyoruz. Dayanıklılık veya yılmazlık, kayba ve ıstıraba karşı mukavemet, ge­rilimin içindeki bilinç dolu nefes anlarının birikmesiyle yükseliyor.

Psikolojik dayanıklılığı sağlayan ve artıran faktörler arasında; plan yapma becerisi, düşünme yeteneği, aidiyet duygusuna sahip ol­mak, kendine inanmak ve başarı için motive olmak yer alıyor. Ülkü Tamer, “Bilgeliğin tek koşulu var: Dünü yarında yaşayacaksın ama dünü yarına taşımayacaksın,” yazmıştı Tarihte Yaşanmamış Olaylar kitabında. Zamanın yönetimine dair bu ustalık da dayanıklılığın püf noktalarından biri. Bunlara ek olarak çocukların yaşlan ilerledikçe hayatta bir amaca sahip olmaları da önemli bir koruyucu faktör. Ko­ruyucu etkenlerden belki de en önemli olanı sağlıklı ebeveynlere ve yakın ilişkilere sahip olmak.

Ebeveynliğe yapılan vurgular kıymetli ancak bazen bu vurgular yüzünden ebeveynler aşırı bakım verme tuzağına düşebiliyorlar. Çocuğun kendi kendine karar almasına izin vermemek ya da ço­cuklardan gelişim seviyelerine uygun olmayan yüksek beklentile­re sahip olmak literatürde “aşın ebeveynlik” olarak tanımlanıyor.^[7] Aşın ebeveynlik yapmak, çocukların kendilerine saygı duymalarını ve karar alma becerilerini engeller. Zorlukların üstesinden gelme yetisi kazanılamadığı takdirde; anksiyete, zayıf liderlik becerileri, düşük üretkenlik, narsisizm, yetersiz duygu düzenleme, alkol ve madde kullanımı ya da yaşamdan memnuniyetsizlik gibi sorunlarla boğuşma ihtimali artar. Aşın ebeveynliğin risklerini fark etmemizi güçleştiren nedenlerden biri, kısa vadede aşırı ebeveynliğin işe yarıyor gibi görünmesidir, örneğin sürekli çocuğunuzun ödevlerine yardım ediyor, hatta bazı ebeveynler gibi ödevlerini onlar yerine yapıyorsanız kısa vadede çocuğunuz iyi notlar alacaktır. Lâkin bu durum sık tekrarlandığında çocuğunuzun zorluklarla başa çıkma becerisi engellenecek ve bu da çocuğunuzu bağımlı bir birey hali­ne getirecektir. Bugün evladınıza yardım etmeniz ve onun sadece size bağımlı olması ilk etapta bir sorun teşkil etmez gibi görünse de bu mekanizma kökleştikçe evladınız başkalarına da bağımlı ve çaresiz bir birey haline gelebilir. Şair Mascha Kaleko, bir şiirinde “Hiçbir uçurumdan seni koruyamam, / Tanrı, göğün en üstün yerine bırakmış ödülü. / Yalnız tek bir tecrübem senin yoldaşın olsun / Kim olursan ol, bütünüyle ol!” diye sesleniyordu oğluna. Yücelere tır­manmak, uçurumlardan kaçınmayanların payına düşer.

Çocukken yaşadığımız şeyler, hayatımızda değiştiremeyeceğimiz izlere mi sebep oluyor?

Çocukluğun olumsuz yaşantılarının erişkin hayatına birebir ter­cüme edildiği ve bundan hiçbir kaçış olmadığı düşüncesi modem hurafelerden biri. İnsanın ileriki hayatındaki olumlu yaşantılar geçmişin izlerini silebilir, insan geçmiş hapishanesinde bir kader mahkûmu değildir. Bunu izninizle açıklayayım: İnsanoğlunun en savunmasız olduğu dönem elbette erken yaşları. Nihayetinde he­pimiz kendimizi bir ailenin kucağında bulduk. Hatta bazılarımız annesi ya da babası olmadan dünyaya gözünü açtı. Her ne kadar, anne ve babanın sunduğu imkân ve şartlarla yaşamaya başlasa da her çocuk kendine özgü bir donanım ve mizaçla dünyaya gelir. “Her canlı, içinde Tanrı’nın gizlenerek çalıştığı ve çamurun tabi­atını değiştirdiği bir tezgâhtır,” demişti Kazancakis. Aileler, şükür ki üretim bandı tertibinde çocuk yetiştiremiyorlar, tezgâhta çalışan yaratıcının özgün izi her bir çocukta kendisini açığa vuruyor. Bir­den fazla çocuğa sahip ebeveynler bunu gayet iyi bilir. Beş parma­ğın beşi nasıl bir değilse her çocuk da kendine özgüdür.

Erişkinlik çağma erişmiş yetişkinler, evet bir şekilde büyümüş­lerdir ama gelişimlerini ne kadar tamamlamışlardır? Asıl soru bu. Rilke, Malte Laurids Brigge’nin Notları adlı romanında şöyle diyor­du: “Mümkün müdür, Tanrı’ diyen ve Tanrı’nın ortak bir şey oldu­ğunu sanan insanlar bulunsun? Okul çağında iki çocuk düşünelim: Biri bir çakı satın alsın, arkadaşı da aynı günde, bu çakıya tıpatıp benzeyen bir başka çakı satın alsın. Aradan bir hafta geçsin, iki öğ­renci, çakılarını birbirlerine göstersinler; şimdi ancak pek uzak bir benzerlik vardır arasında — başka başka ellerde çakılar ne kadar değişmiştir. (Çocuklardan birinin annesi şöyle der hatta: Sizin eli­nizde zaten ne sağlam kalır ki…) Evet, evet: İnsanın bir Tanrı’sı ol­sun da kullanmasın, mümkün müdür? Evet, mümkündür.” Yaşam her birimizin yüzlerini ve ruhlarını farklı güçlerle yoğuruyor ama yaşamın çıraklarıyız biz. İçimizdeki cevheri hiç kullanıp parlatma­dan emaneti teslim eden nice insan, çerağı tutuşmamış nice can var. Gelişim, tekâmül, bir olgunlaşma sürecine atıf yapar, sadece beden­sel bir büyümeye değil. Olgunlaşmamış ebeveynlerin çocukları ola­rak dünyayı öğrenmek zorunda kalan her insan bu farkı bilir. Her canlının, henüz zuhur etmeden, varlık âleminde bile görünmeden, doğum öncesinden başlayarak büyümesi ve gelişmesi beklenir.

İnsanın gelişindi ise baş döndürücüdür. Gelişim bebeklik döne­minin ilk yıllarında ailemizin kanatları altında gerçekleşir. Muh­teşem bir genetik potansiyelle dünyaya gelen bebekler, bu po­tansiyeli kullanabilmek için çevresel koşullara bağımlıdır. Mizaç özelliklerimiz ise gelişim potansiyelimizin parçalarından sadece biridir. Mizacı; yapısal, genetik ve biyolojik temele dayanan tutum ve davranışlar olarak değerlendirebiliriz. “Mezcetmek” fiiliyle aynı kökene sahip mizaç kelimesi de yekpare, homojen olmaktan uzak bu canlı karışımı ifade eder. Mizaç kavramı, Hipokrat zamanın­dan bu yana insanoğlunu anlamak için kullanılagelmiştir. Kişisel özellikler diyebileceğimiz bu karmaşık sistem ve çevresel koşullar, karakterin inşasında beraber çalışır.

“Göğsünün içindekini hakîki gönül sanan kimse, / Hakk yolunda iki üç adım attı da her şey oldu bitti / sandı. / Aslında teşbih, seccade, tevbe, sofuluk, günahtan sakınma, bunların hepsi yolun başıdır. / Hakk yolcusu aldandı da bunları varacağı konak sandı. / Bu görünen ben, ben değilim. / $u halde, ‘ben, ben’ dediğim kimdir; söyle! Söyleyen, ben değilim. Peki benim dilim ile söyleyen kimdir; söyle! / Aslında, ben baştan ayağa kadar bir gömlekten fazla bir şey değilim. / Benim, göm­leği olduğum varlık kimdir; söyle!” diyor Mevlâna Celâleddin-i Rûmî, Divan-1 Kebîr’de. Tasavvuf ve abdallık geleneğimizdeki her kutlu ses hemen hep aynı sözü dillendiriyor; gönül kâbesinin tavaf edile edile mamur edileceği, tevhide-birliğe erişileceği. Kişinin kendini bilmek yolundaki tavafının mütemadi olduğu… “Cenab-ı Hakk, görünen ve bilinen suret kâbesini tavaf etmeyi, kirliliklerden temizlenmiş bir gönül kâbesi elde edesin diye sana farz kılmıştır!” diyordu yine Mevlâna. İnsan, doğumuyla beraber kendini bilme, benliğini birleştirme yo­lunda hac yolculuğuna çıkar. Merhum Ali Şeriati, “Kendini bulup yolu kaybetmek faciadır! Kendini yolda kaybetmek ise kurtuluştur,” diyordu Hacc kitabında. Benlik, yolun değişkenliğinde, yola verilen cevaplarla çatılır biteviye. İnsan, gezgin bir varlık, daimi yolcudur (Homo viator) varoluşçu düşünür Gabriel Marcel’in ifadesiyle.

İlk psikanalitik düşünürlerin teorilerini bir kenara koyarsak, bebeklik ve çocukluk dönemi için tutarlı bir benlikten söz ede­meyiz zira çocuklar yetişkin olana kadar birçok şeyi öğrenmek ve birleştirmek, dünyayı icat etmek durumundadır. Bebekler sandı­ğımızdan daha güçlü olabilirler; hızlıca öğrenir ve tepki verirler, örneğin sütü gören bir bebek aç ise kollarını hızla hareket ettirir ve ses çıkarmaya başlar. Zaman ilerledikçe hareketlilik artar ve ba­ğımsızlaşma dönemi başlar. Böylece “Hayır” diyebilir, reddedebilir ve kendisi de dahil olmak üzere çevresindekilerin sınırlarını test ederek öğrenme aşamasına geçer.

Çocukla beraber gelişim dönemlerine tesir eden etkileşimlerin alanı da genişlemeye başlar. Temelde çocuğun gelişimi anne baba ile sınırlı değildir. Büyümenin eşliğinde, kardeşler, akrabalar, arka­daşlar, okul ve toplum gibi birçok dinamiğin çocuğun gelişimine olan etkisi artar. Bu etkileşimleri kendi kişiliğine göre yorumlayan çocuğun karşılaştığı her duruma uyum sağlayıp sağlayamadığı zamanla açığa çıkar. Dikkat edilmesi gereken nokta ise çocuk ve çevre arasında yaşanan etkileşimler arasında basit neden sonuç ilişkileri kurulamamasıdır. Gelişme dönemi boyunca birçok faktör, gelişimi destekleyerek koruyucu işlev gösterebildiği gibi çocuk üzerinde olumsuz etki de yaratabilin Belki de aynı şartlarda büyümüş çocuk­ların hepsinin mevcut duruma aynı şekilde yanıt vermemesinde bu faktörlerin etkisi aranmalıdır. Örneğin anne babasında ruhsal bir rahatsızlık olan kişinin bu hastalığa yatkın olması evvelce düşünül­düğü gibi mutlak bir sonuç değil, bir olasılıktır. Kişi eğer koruyucu faktörlerden destek alabilirse karşılaştığı zorluklara rağmen hasta­lıktan uzak kalabilir.

Hayatın ilk üç yılında beyinde de hızlı bir değişim ve gelişim oluyor» değil mi?

Erken dönemde yaşananların üzerimizde bu kadar tesirli olmasının sebebi, yaşamın ilk birkaç yılında beynin çok sayıda sinaps veya nöral bağlantı üretmesidir. Bu nedenle erken dönemin “kritik” ol­duğuna dair yaygın bir algı mevcut. Lâkin sinaptik devrelerin dene­yimle nasıl şekillendiği ve değiştirildiği konusundaki anlayışımız da oldukça sınırlı. Bebeklik döneminde alman bakım türünün yeni si- napsların yaratılması veya sinaptik budama üzerindeki etkisi konu­sunda kesin bir kanıt yok. O nedenle beyin gelişimini sadece erken döneme indirgemek bizi insan gelişiminin muhteşem ve karmaşık gerçeğinden uzaklaştırabilir. Tüm hayatımızı sadece erken döneme indirgemek insanın özgür iradesine alan bırakmaz. Evet, hayatımı­zın ilk yıllan önemlidir ama bu fikri tüm hayata yaymak için kul­lanılan tartışmaları genelleştirmek de tehlikelidir. “Kritik dönem” savunucuları düşüncelerini desteklemek için erken dönemde çok kötü muamele gören çocuklar üzerine yapılan çalışmalara refe­rans veriyor. Örneğin Romanyalı yetimlerin Çavuşesku döneminde yetimhanelerde gördüğü korkunç muamelenin onların beyninde kalıcı izler bıraktığını, yapılan araştırmalarla öğrendik. Sevgisiz­lik beyinde kalıcı değişikliklere yol açabiliyor. Ancak Romanyalı yetimlerin gördüğü zalimce muamele ile “yeterince iyi olamayan” ebeveynleri aynı kefeye koyamayız. Aksi halde çocuklarıyla nasıl ilişki kuracakları konusunda kendilerini sürekli yetersiz ve güven­siz hisseden tedirgin ebeveynler güruhu yaratırız.

Sevgi kendiliğinden duygusal etkileşimlere dayanır ve sahici ol­duğunda güçlü olur. Her ne kadar anne ve babanın sunduğu imkân ve şartlarla hayata başlasa da her çocuk kendine özgü bir donanım ve mizaçla dünyaya gelir. Parmak izlerini düşünelim, dünyadaki milyarlarca insanın hiçbirinin parmak izi bir diğerinin aynısı değil. Her insan evladı kendine özgüdür. Bebeklerin davranış ve zihin dünyası oldukça esnektir ve birçoğu çevrelerindeki insanlardan ihtiyaç duydukları şeylerin çoğunu alabilecek donanıma sahiptir.^[8]

Çocukluk cennet midir cehennem midir? Bunun cevabı kişi­ye özgü.^[9] Sonuçta hayatımızı nasıl hatırlıyorsak öyle anlatıyoruz. Çocukluğa dair kurulan anlatılar ile çocuklar farklıdır. Çocukluk algısı coğrafya, kültür ve tarihsel döneme göre farklılık gösterebi­lir. Mesela travmatik hikâyelerin prim yaptığı bir kültürel ortamda, çocukluğun örseleyici yaşantıları daha fazla hatırlanabilir. Çocuk­luğa dair hikâyemiz ne olursa olsun, insan hayat boyu büyümeye devam eder. Çocukluğun cennet bahçesinin tarumar edilmişliği ileride yetişkinin yaşamını da etkileyebilir. Ancak beri yanda, ye­tişkinin üstesinden gelemediği mutsuzluk ve sorunları da belle­ğini yanıltarak, çocukluğunun mutsuz geçtiğini hatırlamasına yol açabilir. İnsan, kendi söyleminin çocuğu; hikâye eden ve anlattığı hikâyeye inanan bir canlı. Oysa belki de toplumun psikolojik açı­dan en dirençli kesimi çocuklar. Ebeveynleri ve yakın çevresiyle sağlıklı bir ilişki kurarak gelişen çocuklar, yaşam yolculukları bo­yunca aldıkları ya da alacakları yaralan en kısa sürede sarabilirler. Sırtında çocukluğunda kendisini sevgiyle sıvazlamış elin varlığını hisseden bir çocuk, ileriki hayatında zorluklara karşı koyar. El­bette, mizaçları gereği daha kırılgan ve hassas olan veya ağır bir biçimde travmatize edilmiş çocuklar, özel ilgiye ihtiyaç duyabilir. Çocuklarla konuşmak, onlara soru sormak ve onları dinlemek için zaman ayırmalı, bu zaman diliminde de tüm dikkatimizi çocuk­larımıza yöneltmeliyiz ki onlar da kendilerini ifade etmekte daha cesur davranabilsin.

Yetişkinliğe gelince, kendi çocukluğuyla barışan birçok danışan­la çalıştım. Bu olgunlaşmanın yolu ise, hayalini kurduğumuz aile ya da çocukluk anlatısını serbest bırakmaktan geçiyor. Kendi çocuk­luğumuzu kabul edip anladıkça çocukluk yaralarımız iyileşiyor ve sağlıklı bir yetişkin olarak yaşamayı öğreniyoruz. Olgunlaşmış bir yetişkin olarak çocukluk yaralarımızı tahlil ettiğimizde, geçmişteki çocuk için yüreğimiz ezilse de hayatımızdaki insanların bizim tasav­vur ettiğimiz kadar kötü ve zalim olmayabileceğini, onların da yaralı olduklarım, mazur olduklarını görebiliyoruz. Psikolojik benliğin ilk işareti, çocuğun keskin ikili karşıtlıkları (iyi / kötü, güzel / çirkin) bırakarak zihninde daha karmaşık düşüncelere yer verebilmesi. Ha­yat karşıtlıklara sığmayacak kadar karmaşık. Büyümek her zaman ve her yerde, çok kesin cevaplara sahip olmamakla kaim. Ne yaşamış olursak olalım Şeyh Galip’in dizesinden güç alabiliriz:

“Hoşça bak zatına ki zübde-i âlemsin sen / Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen.”

Kendi çocukluğumuzu kabul edip
anladıkça çocukluk yaralarımız iyileşiyor
ve sağlıklı bir yetişkin olarak yaşamayı
öğreniyoruz.

Kemal Sayar,RabiaYavuz – Kendi Özünü Bil,syf:39-50

Dipnotlar:

4] Cohen, L, Oyuncu Ebeveynlik, Görünmez Adam Yayıncılık, Ankara, 2020

[5] https://kemalsayar.com/haftanin-yazisi/cocugun-dili-oyun

[6] Ginsburg, K. R., Building Resilience in Children and Teens: Giving Kids Roots and Wings, American Academy of Pediatrics, Washington, 2011

[7] https7/psyche.co/guides/to-help-your-children-put-the-helicopter-in-the-hangar

[8] https://kemalsayar.com/haftanin-yazisi/cocukluk-yetiskin-hayatimizi-ne-kadar-belirliyor

[9] https://www.star.com.tr/acik-gorus/cocukluk-cennet-mi-cehennem-mi-haber-1620814/

Psikiyatri uzun yıllar boyunca patolojiyi ana eksenine aldı ve insanın içindeki iyileştirici güçleri ihmal etti,” sadedinde bir görüş var, siz bu konuda ne dersiniz?

Psikanalizin kurucu babası Sigmund Freud’un ortaya koyduğu yöntem ve tanımlar, uzunca bir dönem, biz ruh sağlığı çalışan­larını hastalığın doğasını tahlil etmeye ve sorunların kökenine ulaşmaya sevk etti. Bu, meslek eğitimimizin sadece patolojik ve sorunlu olanı aramamız yönünde yapılandırılmasına yol açtı. Ni­hayet bir süredir, yeni bir bakış açısına ihtiyacımız olduğunu dil- lendirebiliyoruz: Nasıl ki tababet ilmi bağışıklık sistemini göz ardı ederek şifa dağıtamıyorsa, bizim de tam bir iyileşmenin gerçekleş­mesi için psikolojik dayanıklılığa daha yoğun bir ilgi göstermemiz gerekiyor. Aksi bir tutum, hastaların gelişip güçlenme imkânları­nın heder edilmesi manasına geliyor. Sürekli patolojiye odakla­narak insanların değişme, evrilme, kendini onarma ve bütünlüğe erişme, yani tekâmül ihtimalini gözden kaçırıyoruz. Oysa bizden biraz teşvik, biraz yönlendirme, bir nefes bekleyen danışanları­mızın içindeki umut közünü harlamalı; hayat sevincini, neşe ve yürek açıklığını özendirebilmeliyiz. Hayatı olması gerektiği haliy­le değil, olduğu haliyle de sevebilmekten söz ediyorum. Arzunun kamçılanması ve dünyanın arzularımıza boyun eğdirilmesi yeri­ne, arzuyu gemleyebilmekten, değiştirilemeyecek olanı kabullenebilmekten söz ediyorum. İçimizde âtıl olarak bekleyen hayat neşesini sahverebilmekten.

İnsanı zorluklardan ne korur?

İnsanı zorluklar karşısında kurmuş olduğu bağlar korur. İnsan­la bağ, yaratıcıyla bağ, kâinatla bağ. Varlıkla bağ. Hem incinebi­lir varlıklarız hem de dayanıklı; insan olmak budur. Temerküz kamplarında ölüme gönderilmeden hemen önce çocuklarını yıka­yıp temizleyen anneler bunu niçin yapmaktadır? İnsan inana ve umudu olmadan yaşayamaz. Her şartta hayatta kalma yeteneği ve insan ruhuna inanç. Anne çocuğundan güç almaktadır, çocuk da annesinden. Rene Spitz’in çalışmalarından biliyoruz ki bir bakıcı ortada olmadığında bebekler ya ölüyor ya da hasta oluyor. Ağır örselenmelerde, ruhsal olarak yok olmaktan bizi varlığa rapteden bağlar korur. İnsan insana yurt ve sığmaktır. Ötekine bağlanmak ben olmamın, beni ben kılan şeyin ta kendisidir. Bu durum özellik­le yas zamanlarında aşikâr olur: Senden bağımsız bir ben yok, seni yitirdiğimde benimin bir parçasını yitirmiş olurum.

Belki bu noktada bir kişilik profili çıkarmamız gerekir. Dayanıklı insan kimdir?

Ruhsal açıdan dayanıklı insanların esnek olduklarını, zorluktan metanetle karşıladıklarını, değiştiremeyecekleri şeyleri tanımakta ve kabul etmekte yetenekli olduklarını, başarısızlığı güvenilir bir öğretmen olarak gördüklerini, yüzlerini keder ve öfkeden merha­met ve cesarete dönebildiklerini görüyoruz. Gelin yaşama sanatı di­yelim biz buna, bu sanatı edinmek için zorlukların bir anlam fırsatı sunduğunun farkında olalım. Psikolojik sağlamlığın birden fazla çeşidi var. Her birimiz kendi meşrebimize uygun bir dayanıklılık tipine dahil oluyoruz. Şiddetin günlük yaşamın bir parçası oldu­ğu alkolik bir ailede büyüdüyseniz, etrafınızdan kopuk yaşamanıza imkân tanıyan bir kabuk, sizin dayanıklılığmızdır. “Kendinizi ko­rumak için inşa ettiğiniz zırh, içinde yaşadığınız kafestir.” Ancak bu, işlevsiz bir dayanıklılıktır, orada sıkışıp kalırsınız. Belki en baş­ta kendinizi korumak için o zırhı siz yapmışsınızdır ama zamanla kendinizi kıstırdığınız bir kafese dönüşebilir. Bağlamsal dayanıklılık, esnekliğimizi imha edip metaneti mukavemete dönüştürebilir. Bir kabuk, kişinin takatinin üzerindeki bir duruma uyum sağlamak için geliştirdiği en iyi yol olarak tasarlanmış olsa bile, ondan kurtulmayı başaramazsanız engelleyici bir hüviyete bürünebilir.

Bize lazım olan, ayak uydurmayı bilen bir dayanıklılık. Sağlıklı bir dayanıklılığın gelişimi için önce acının acı olarak kabul edilmesi gerekiyor. Acıyı öfke sanmak, sık yapılan bir yanlış. Acının acı ola­rak kabulü, değişimin öncül aşamasıdır. Her insanın içinde, onca kaygının ve kederin altında umut ışıldar. Zaman zaman hastalık, travma ve keder duygulan bu ışığı soldursa da onu muhafaza etmek, sonra yeniden canlandırmak uyum sağlayıcı bir esnekliktir. “Yalar yarasını içte bir geyik,” diyor buna şair Süleyman Çobanoğlu. Duy­gularımızı dinler, tadar, tanır ve onları bir misafir gibi karşılayabilir­sek onulmaz yaralar da iyileşir.

Semptomlara yol açan kırıklarımızı, güçleneceğimiz hassalarımız olarak gördüğümüzde ne de çok şey değişir! Evet, ışık yaraya ağar. Yaşam içimizde ve dışımızda çağlayan bir nehirdir; bu nehir, bizi hasta eden, kendimizden ve umudumuzdan koparan olaylar ve insanları bizden ayırarak sağlıklı tutabilir. Dayanıklılık odaklı terapötik çalışmanın amacı, kişinin iyi yaşamak isteyen, yüzü ya­şama dönük bu kısmının yaydığı ışığı takip etmektir. İnsanlar sık sık bocalar, güvenli ve tanıdık olana sarılırlar. Tanımadığımız de­nizlerde kulaç atmak yerine, bildik nehirlerde boğulmayı yeğleriz. Tanıdığımız acı, tanımadığımız derin bir hayattan daha güzel, daha dost görünür gözümüze. Ancak bu ekseriyetle bir uyuşma halidir, ölümden önceki dalgınlık ve çürümenin başlangıcının habercisidir. Kendilerine, iyileşme ve büyüme fırsatı verildiğinde insanlar geliş­meyi çürümeye tercih edebilirler.

Bir de şu var: Dayanıklılığı siyah ya da beyaz bir mesele olarak düşünmekle hata ediyoruz; birinin ruhsal açıdan esnek olup olmadı­ğına dair yargımız yanlış olmakla kalmaz, eksiktir. Hikâyenin sade­ce bir parçasıdır. Çoğu zaman, bir kişinin dayanıklı olma biçimleri, travmanın, bağlanma sorunlarının, kaybın, acının ve benzerlerinin de iz bırakma biçimlerini maskeleyebilir. İnsanlar dayanıklı olsalar bile kalıcı hasarlar almış olabilirler. Bir insan aynı anda yaralı ama bütün, hasar görmüş ve dayanıklı olabildiği gibi başka biri sorunsuz ve yalın kat da olabilir. Dayanıklılık bir yönüyle paradoksaldır çün­kü parçalıdır, parçalanmışlığı gereksinir. Dayanıklılığı geri kazan­mak ve iyileşmek, bu parçaları bütünleştirmekten ziyade ahenkli hale getirecek bir tınıya ses olmaktır.

Direnç, büyüme veya değişime karşı ve statükonun sürdürülmesi yönünde hareket eden güçlere verilen isimdir. Dönüşüm ise maksi­mum canlılık, özgünlük ve gerçek temas için çabalayan güce atıfta bulunur ve direncin tam tersidir.

Benliğin kaynaklarını ve enerjisini tüketen dirençten farklı ola­rak, dönüşüm çabası benliğe yaşam enerjisi ve canlılık sağlar, ben­liğin kaynaklarını etkin hale getirir, genişletir. Dönüşümü, daya­nıklılığın en gelişmiş, en karmaşık tezahürü olarak düşünüyorum. Dayanıklılığın temelinde birkaç unsur bulunur. İçimizdeki dayanık­lılığı artırmak ve depoyu doldurmak için ilk önce eylemliliği keşfe­deceğiz. Eylemlilik, çaresizlik hissine bürünmek yerine bir şeyleri gerçekleştirebileceğimize dair bir hisse sahip olmaktır. Sonuçlara maruz kalmak yerine sebeplere müdahil olmaktır. Hayatın büyük bir kısmında sonuçları kontrol edemezsiniz ama sebepleri etkileye­bilirsiniz. Başımıza gelenleri seçemiyoruz ama onlar tarafından yere yıkılmamayı seçebiliriz. Bunun için de evvel emirde çaresizlik his­sinden kurtulmak gerekli. Martin Seligman tarafından yapılan çalış­malar; güçsüzlük, hareketsizlik ve yenilgi deneyimlerini yaşadıktan sonra öğrenilmiş çaresizliği yaşamaya daha eğilimli hale geldiğimizi gösteriyor. Bir mağlubiyeti telafi etmek için çok sayıda galibiyet al­mak gerekebiliyor. Bu nedenle seçenekleriniz kısıtlı olduğunda bile, küçük de olsa yapabileceğiniz şeyleri sıklıkla yapmaya ve buradaki kontrol duygusuna odaklanın. Kararlı olun ve sebat edin. Elinizde- kiler için minnet duyun ve onlara hakkını verin, başkalarının mut­luluğundan mutlu olmayı bilin, bu durumda etrafınızda, size de bir şekilde sirayet eden mutluluk asla eksik olmayacaktır. Varlığa itimat edin ve çalkantılar karşısında itidal sahibi olun.

Pema Chödrön, “Gökyüzü sîzsiniz, geri kalan her şey ise hava durumu,” diyor. Bulutlar gelir geçer, gökyüzü orada kalır. Daya­nıklılık kapasitesi terimini, gökyüzünün her halde süreğenliği gibi, kişinin herhangi bir durumda, doğuştan gelen kendini to­parlama, iyileşme, iyileştirme veya kendini koruma konusundaki maksimum yeteneğini ifade etmek için kullanıyorum. Fırtına da olsa, “mavi gök hâlâ oradadır.”

Kimi insanların kendilerine acıdıklarına tanık oluyoruz. Siz “sorumluluktan kaçışın serin gölgesi” demiştiniz bir kitabınızda. Sürgit bir mağduriyet hissi de insanı gerçeklerden koparıyor, dayanıklılığımızı azaltıyor olabilir mi?

“Kendine acıma, uyuşturucular arasında en yıkıcısıdır; bağımlılık yapar, anlık bir zevk verir ve mağduru gerçeklerden ayırır,” diyor John Gardner. Ruhsal açıdan dayanıklı insanlar kendilerine acıyarak sorumluluktan kaçınmaz ve zaman yitirmezler. Kendine acımak, bir süre sonra kendini gerçekleştiren kehanet gibi, sağlıklı taraflarımızı ve ilişkilerimizi de zehirlemeye başlayacaktır. Suçu başkalarına at­mak, kendi durumlarının değişmesindeki karar yetkisini başkasına devretmek de dayanıklı insanların nitelikleri arasında yer almıyor.

Tartışmaya yol açma, insanları sinirlendirme, reddedilme ve terk edilme korkusu, insanların pek çoğunda herkesi memnun etme eği­limi yaratır. Çocukluğunda “Aman sorun çıkmasın,” diye duygusal olarak istikrarsız bir anne babayı memnun etmeyi öğrenmiş kişi, yetişkin hayatında da “memnun edici” kimliğine sıkı sıkıya yapışır. Çoğu zaman yazık ki kendi özdeğerimizi başkalarının yansımasın­da ve yankısında görüyoruz. Ancak ömrün sonunda o tek hayatını­zın yaşanmadan bırakılmışlığının suçunu bu insanların, “herkesin” üzerine yıkmanız, size nasıl bir teselli sağlayabilir? Mesele budun Siz hayatı yaşamayı beklerken hayat yanı başınızdan geçip gitmiştir. O halde yaşamaya cesaret edelim. Gerekirse yalnız kalmaktan çekin­memeliyiz; kendimiz, hayatımız boyunca tanışacağımız en önemli insandır, yalnızlığı bunun için bir fırsata dönüştürmek de mümkün. Zihinsel olarak güçlü insanlar, dünyadan ve insanlardan sürekli bek­lenti içinde değillerdir. Başka ödüller ve avuntular bulabilirler kendi­lerine. Geçmişe takılmadan ama geçmişin çıkmaz sokaklarından da ders alarak, kendinin, ilişki içinde olduğu öteki insanların ve varlığın bağrındaki yaşamı büyütmektir insanın istikameti. Bağ kurmak ve kurduğu her bağla zenginleşmektir.

Travmayı mutlaka dile dökmek gerekir mi?

Travmalar beynimizi değiştirebilir. Fakat beyin her bir deneyimle ye­niden şekillenir. Güzel haber şu ki, travma sonrası iyileşmek müm­kündür. Yaşadığımız travmalardan gelişerek ve büyüyerek çıkabiliriz. Geçmişte, travma psikolojisinde, travmayla ilgili duygularını ifade etmek ve onun hakkında konuşmak özendiriliyordu; daha yeni araş­tırmalar, bunu yapmayanların da yapanlar kadar sağlıklı olduğunu gösteriyor. Her bireyin acıyla başa çıkma tarzına saygı duymak gerek.

Dayanıklılığa erişim sağlamadan, ona bir geçit açmadan hastanın travmatik deneyimine ve eşlik eden felç edici duygularına kılavuzluk etmenin bir yardımı olmuyor. Bir umut ışığı, çöl gecesini aydınlatan kutup yıldızı gibi bize yol göstermeli. O ışık olmadığında, insanlar güçsüzlüklerini, korku ve utançlarını tekrar tekrar hissetmekle kalı­yor, onlardan nasıl kurtulacakları, devam edecekleri veya daha iyi his­sedecekleri konusunda hiçbir gelişme kaydedemiyorlar. Buna muka­bil, dönüşüm çabasında daha üst düzeyde, danışanın güçlü, sağlam, sahih nitelikleri güçlendirilir, sağlamlaştırılır ve detaylandınlırken, yaralı kısma umut, teselli ve anlayış sunulur. Bu, “en kötü”yü çıkardı­ğımızda, “en iyi” kısmın geride kalacağı aritmetik bir model değildir. Aksine, sistemin her iki parçası üzerinde aynı anda farklı düzeyler­de çalışılır ve ahenk tesis edecek biçimde birbirlerine nüfuz etmeleri hedeflenir. Aslında, “en iyi” kısmın güçlendirilmesi, beslenmesi ve ardından büyümesi “en kötü” kısmın iyileşmesine doğrudan katkıda bulunur. Bir nevi kendi kayıp koyunlarına çobanlık etme yeteneğine sahip bir benlik inşa edilir.

Dönüşmenin zorlukları nedir, insan kendi tekâmülüne ayak direyebilir mi?

Her değişim zorluk içerir, direnç dış koşullardan ziyade kendi içi­mizden gelir, özellikle benliğimizin ve duygularımızın güvenle ifadesine imkân tanıyan bir bağlanma ilişkisi, dönüştürücü dene­yimlerin yaşanmasına fırsat vererek dayanıklılığı artırır. Uyumsuz ya da patolojik hisleri görmezden gelmek ya da inkâr etmek yerine onları kendiliğin gelişiminin şahidi olarak deneyimlemek, şefkat sayesinde mümkün olur. Bir kabuk değiştiriyoruz, kolay değil. Eski zırhımızdan soyunurken dünyaya karşı savunmasız kalıyo­ruz. Ancak bu göze alışla bir dayanıklılık geliştirir ve nasıl başa çıkacağımızı bilmediğimiz taraflarımızı dönüştürebiliriz.

Dönüşüm sırasında yeni deneyimlere kendinizi açarken savun­masız hissetmeniz muhtemeldir. Bu, uzun süredir taşman yükleri­nizden kurtulmak istemediğiniz anlamına gelmiyor. Beri yandan, değişime hazır hissetmiyor da olabilirsiniz. Gelişme ihtimali, öz­gürlük ve neşe duygusu zorlayıcı ve hatta korkutucu gelebilir. Ne de olsa bildik bir sahili terk ediyor ve bilmediğiniz bir ummana yelken açıyorsunuz. Özlem duygunuz ne kadar büyük olursa ol­sun, birdenbire ona sahip olmaya hazır olmadığınızı hissettiğiniz için değişime karşı koyabilir, ondan kaçabilirsiniz. Zorluklarına rağmen, aşina olduğunuz dar alan daha korunaklı ve hatta daha konforlu gelebilir, yaşamın bilinmeyen engin denizi korkutucu­dur gerçekten de. Ancak, “Gemi limanda güvende olsa da gemiler limanda beklemeleri için yapılmaz.” Bu süreçte danışanlar sahip oldukları gücü yeniden konumlandırmak için yardıma ve bu geçi­şin korkutucu olabileceğinin doğrulanmasına ihtiyaç duyarlar. Ev­rimsel olarak, özellikle olumsuz deneyimler ve bunlara eşlik eden duygular, hayatta kalma içgüdüsü yüzünden daha ziyade dikkate alınır, olumlu duygulan kullanmak için büyük çabalar gerekir. Bu nedenle dönüşüm çaba ve cesaret ister.

Dayanıklılık bir kişilik özelliği mi? Yani insanlar doğuştan dayanıklı mı doğar?

Dayanıklılık her zaman kişisel bir özellik olmayabilir, acımasız bir ana babanın elinde özgüveni örselenmiş bir çocuğun dayanıklı kal­ması daha zordur. Çocukluk kimileri için kemiklerde sızlamaya devam eden bir kış soğuğudur. Ne kadar dayanıklı olabildiğimiz bazen çevremizdeki insanların ihsan ve cömertliğiyle alakalıdır. Düştüğümüzde elimizden tutacak dostların varlığından söz edi­yorum. Ayrıca dayanıklılığımız bir koşuldan diğerine değişebilir. Yani bir koşulda dayanıklı olan kişi her koşulda dayanıklı olacak diye bir kural yok. Bir durumda etrafımızda yardım alacağımız pek çok insan vardır, daha güçlü hissediyoruzdur ve badireyi at­latırız. Bir başka seferinde görece güçsüzüzdür, bize destek ola­bilecek kaynaklar yoktur ve orada örselenebiliriz. Hayat bize gül bahçesi vadetmiyor. Her zaman pürneşe olmak zorunda değiliz. Azıcık yağmur kimseyi incitmez. Biraz stres hayatın zorluklarına karşı bağışıklık geliştirmemizi sağlar. Hayatın zorlukları, onlarla baş edebilme konusunda bizi eğitir. Her yiğidin bir yoğurt yeme şekli olduğu gibi, her insanın da zorlukları alt etmek için kendisi­ne mahsus bir yöntemi vardır. Her zorluktan incinmeden çıkacak değiliz. Hayal kırıklığından da öğrenecek çok şey vardır.

Kimileri dayanıklılığı sert ve katı olmak olarak anlıyor» dışarıya hiç duygu ipucu vermeden her şeyi kendi içinde yaşamak gibi. Ne dersiniz?

Psikolojik dayanıklılık sert ve katı olmak değildir, hatta kayıtsız ve duygusuz olmak da değildir. Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun, Hep O Şarkı romanındaki bir karakterin “Meğer feleğin çemberinden geçmek bu imiş. İnsana bir tevekkül… Hayır, ıstıraba karşı bir daya­nıklılık, bir kanıksama geliyor.’ demesi gibi bir şey değil dayanık­lılık. Aksine insanın değerlerine göre hareket etme kapasitesi ile,esneklik ile ilgili. Esnek olmak önümüze gelen her şeyi kabul et­mek ya da sineye çekmek değildir. Hayatın getirdiklerine hazır ola­bilmektir. Hayal bize her gün yepyeni şeyler sunar. Hem zorluklar hem de kolaylıklar getirir hayat ve “Ben buna hazırım,” diyebilmek­tir psikolojik esneklik. Hayat yolculuğu boyunca, önümüze açılan her sokağın bize yeni şeyler getirebileceği ihtimaline açık olmaktır. Esneklik bunu kabul edebilme ve buna hazır olma becerisidir.

Otomatikleşmiş düşüncelerimizi ya da geleneksel inançlarımızı yeni deneyimler ve fikirler ışığında yeniden inceleyebilmektir. Alı­şılmış düşüncelere hapsolmamak için birçok bakış açısını tanımak gerekir. Yeni şeyler öğrenmek için bazen bildik ezberleri unutmak icap eder. Dünyaya dair temel varsayımlarımızın ciddi bir şekilde sınandığı büyük yaşam mücadeleleri, ilerleyen zamanlarda olum­lu bir psikolojik değişime yol açabilir. Bir anlamda değişim, bir zamanlar olduğumuz kişinin ölümünü temsil etmektedir. Örne­ğin psikolog Lyubomirsky boşandıktan sonra tatmin edici bir ha­yatın sadece eşini değil, aynı zamanda geçmiş benliğini de geride bırakmayı gerektirdiğini söylemiş. Nassim Taleb, Antikınlganlık: Düzensizlikten Kazanç Sağlayan Şeyler adlı kitabında şöyle yazıyor: “Düşmanımız yardımcımızdır.”^[13] Bu sayede herhangi bir duygusal acı deneyimini, gelecekteki herhangi bir acıyla daha iyi başa çık­ma yeteneğimizi güçlendirecek bir fırsat olarak görebiliriz. Ancak acılarımızı sağlıksız başa çıkma mekanizmalarıyla başımızdan sav­maya kalkıştığımızda, büyüme fırsatını da kaçırırız. Bir şiirinde, “Boğulmak cinsinden bir nesneydi / çünkü esniyordu kalbım, eskiy­di/ diyordu Ergin Günçe. Boğulur gibi olduğumuz anlarda, göğ­sümüzü sürgüleyip dibe çökmek ölümcüldür, yüzeye çıkıp göğsü genişletmek gerekir. Hayat üzerinde hiçbirimizin mutlak kontrolü yok. Kontrol edemeyeceğimiz kayıpları kabullenebilirsek daha da­yanıklı insanlar haline gelebiliriz.

Madem Ne değildir?” ile başladık, devam edelim, psikolojik dayanıklılık başka ne değildir?

Psikolojik dayanıklılık duygularımızı görmezden gelmek değildir. Aksine duygularımızı anlamak, böylece onların düşünce ve davra­nışlarımızı nasıl etkilediğini fark edebilmektir. Ayrıca düşünceleri­miz de duygularımızı ve dolayısıyla davranışlarımızı etkiler. Aynı durum davranışlarımız için de geçerlidir. Eylemlerimizin de duygu ve düşüncelerimiz üzerinde etkisi vardır. Fiziksel limitlerimizi zor­layarak acıyı görmezden gelmek yerine düşünce ve duygularımızı yeterince anlayarak onlara uygun davranış sergilemeyi becerebilmektir psikolojik esneklik.

Başkalarına muhtaç olmamakla, müstağni olmakla da alakalı değildir. Tüm cevaplara sahip olmadığımız gibi her şeyin en iyisini biz biliyor ya da yapıyor da değiliz. Gerektiğinde yardım istemek çok önemlidir. Yardım etmek kadar yardım almak da cömertliğin emaresidir ve bir erdemdir. Aksi bir durum gizli bir kibre işaret ediyor olabilir. Tevazu yani yerini bilmek, sınırlarını bilerek ey­lemde bulunmak dengeyi korumak için kritik bir öneme sahiptir.

Psikolojik olarak dayanıklı olmak her durumda sadece olumlu düşünmek de değildir. Fazlasıyla olumlu düşünme gayreti de ısrar­la olumsuz olana odaklanmak kadar tehlikeli olabilir. Bu sebeple zihinsel dayanıklılık daha çok gerçekçi ve rasyonel düşünme ile ilgilidir. Hayatta olumlu olan kadar olumsuz olana da, sağlık kadar hastalığa da yer var. Dayanıklı olmak hiç hasta olmamak da değil­dir. Tıpkı fiziksel olarak güçlü olup fiziksel rahatsızlıklara sahip olabileceğimiz gibi; depresyon, kaygı bozukluğu gibi rahatsızlık­larla mücadele ederken de zihinsel olarak kendimizi güçlendire- biliriz. Çalışmalar, bireylerin psikolojik dayanıklılıklarını zamanla geliştirebileceğini göstermektedir.

Kontrol duygusu psikolojik dayanıklılık için gereklidir çünkü hayatınızı değiştirmek için ihtiyacınız olan gücü kontrol alanın­dan alırsınız. Dayanıklı insanlar, beklenmedik olayları tehdit olarak görmek yerine üstesinden gelinmesi gereken zorluklar olarak gör­mektedir. Viktor Frankl, akla gelebilecek en kötü koşullarda bile en kritik özgürlüğün, bireyin tutumunu seçme yeteneği olduğunu söy­lemişti. Başımıza gelenleri kontrol edemesek de tutum ve bakışımızı kontrol edebiliriz. Bu durum bir anlamda dayanıklı insanların geç­mişlerine baktıklarında sahip oldukları başarıları görebilmelerinden kaynaklanıyor; “Daha önce de birçok zorluğun altından kalktım,” diyebilen bir insan yeni zorluklar karşısında kendisini çaresiz hisset­mez ve eyleme geçecek gücü kendinde bulabilir. Dayanıklılığı henüz gelişmemiş bireyler ise geçmişlerine baktıklarında sadece hatalar, başarısızlıklar, talihsizlikler ve keşkeler görür. Elbette geçmişimizde­ki hatalardan öğrendiysek yine yolumuza güçlenerek devam ederiz.

Her şeyi kontrol etme çabasının insanları endişeye soktuğunu sıklıkla gözlemliyoruz. Bu konuda sınır ne olmalı?

Her şeyi kontrol altında tutma çabası, mudak bir güven ve özgür­lüğün olmadığı bir hayatta kişiyi esir edebilir. Bu imkânsız çabanın peşinde koşarken bireyin kaygı ve stres düzeyi yükselir. Hem za­manım ve enerjisini kaybeder hem de kontrol edemeyeceği şeyler için kendini sorumlu hissedip suçlayabilir. Üstelik etrafındaki in­sanlarla ilişkileri bozulabilir. Bu nedenle kontrol edebileceğimiz, etkileyebileceğimiz ve sadece gözlemci kalıp uzaktan izleyebile­ceğimiz durumlar arasındaki ayrımı dikkatlice yapmalıyız. İnsan emeğini, değiştirebileceği konulara harcamalı.

Psikolojik dayanıklılığı olan bireylerin kendi kontrol alanları­na odaklandıkları görülüyor. Neyi, ne kadar değiştirebilirim? Ne benim etki sahamdadır? Kendi güçlerine sahip çıkan bu insanlar sahip olduktan gücü başkalarına devretmezler. Böylelikle kendile­rini mağdur psikolojisinden koruyabilirler. Etrafımızdaki insanla­ra karşı fiziksel ve duygusal sınırları net olarak belirlemezsek na­sıl düşündüğümüz, hissettiğimiz ve davrandığımız konusundaki kontrolü de onlara vermiş oluruz. Kontrol onlara geçtiğinde ise zihinsel olarak güçlü kalmamız imkânsız hale gelir. Gücü başka­larına bırakmanın ortaya çıkardığı birçok problem vardır: Duygu­larımızı düzenlemede onlara bağlı kalırız, özdeğerimizi onların belirlemesine izin vermiş oluruz. Gerçek problemleri belirlemede zorlanırız. Koşullar karşısında mağdur rolüne kolayca girebiliriz. Yaşadıklarımız için başkalarını suçlamaya meyilli ve eleştiri karşı­sında daha kırılgan oluruz. Kendi amaçlarımızı belirlemekte güç­lük yaşarız. İlişkilerimiz daha karmaşık hale gelir ve zarar görür. Dale Camegie, ‘’Birinden nefret ettiğimizde, onlara kendimizden veririz; uykumuzdan, iştahımızdan, kan basıncımızdan, sağlığı­mızdan ve mutluluğumuzdan,” diyor.

Bu kaybın önüne geçmek, kendi sağlıklı sınırlarımızı kont­rol etmek bizim sorumluluk alanımızdadır. O yüzden gücümüzü geri kazanmak için adımlar atabiliriz. Bunu yapabilmek için önce gücünüzü alan ya da sizin gücünüzü teslim ettiğiniz insanları ve durumları belirleyin. Kullandığınız dili gözden geçirin: “Yapa­mıyorum,” demek yerine “Ben yapmıyorum.” Ya da “Yapamam,” demek yerine “Yapmamayı tercih ediyorum,” diyebilirsiniz. Sa- int-Exupery “Sorumluluğun olduğu her yerde umut vardır,” di­yor. Sorumluluğu üstümüze aldığımızda değişimi başlatabiliriz.

Sorumluluk alanını netleştirmek için, daha sağlıklı duygusal ve fiziksel sınırlar belirleyin. Gerektiğinde hayır demeyi dene­yin. Böylece zaman ve enerjinizi nasıl harcayacağınız konusun­da tam sorumluluk almış olursunuz, özgüveniniz artar, kendi amaçlarınız için daha çok vaktiniz ve enerjiniz kalır. Daha az stres yaşarsınız ve ilişkileriniz çok daha sağlıklı ve sahici olur. Siz değişmeye, gücünüzü geri kazanmaya başladığınızda bu dö­nüşüm elbette çevrenizde şaşkınlık ve hoşnutsuzluk yaratabilir. “Başkalarının ne düşüneceğini Önemsediğin her an onların köle­si ölürsün,” der Lao Tzu. Zihinsel olarak güçlü insanlar herkesi memnun etmek zorunda olmadıklarının farkındadır. Gerekli du­rumlarda çekinmeden konuşurlar. Elbette nazik ve adil olmaya özen gösterirler ancak insanları memnun etmediklerinde onla­rın hoşnutsuzluğu ile baş edebilirler. Değişim sırasında güvendi- giniz insanlardan geri bildirim alarak ve eleştirileri değerlendi­rerek ilerlemek güvenli bir yoldur. Gelişmenin en iyi yollarından biri itimat ettiğimiz insanlardan geri bildirim istemektir. Dost acı söyler ve bizi imar eder.

Sağlıklı sınırlar inşa etmek ve bu sınırlan korumak sadece baş­kaları ile ilişki kurarken ihtiyacımız olan bir beceri değil. Başka­ları tarafından yutulmaya karşı durmalıyız evet ama kendimizle kurduğumuz ilişkide de sağlıklı sınırlar önem arz eder. Bazen ken­dimize de basitçe hayır demekte güçlük yaşayabiliriz, örneğin, “Hayır, ne kadar canım çekse de bu son lokmayı yemeyeceğim,” diyebilmek gerekir, özellikle dürtülerimizle ilişkili olarak sınırla­malara ihtiyaç duyarız. İçinden geldiği gibi yaşamak; kendimizi, doğuştan getirdiğimiz mizaç özelliklerimize, erken dönem yaşan- ulanmızm etkisine ya da dürtülerimize terk etmek anlamına gele­bilir. İçimizden gelenleri yaparak ilerlemek bizi bir kısırdöngüye sokabilir. Sorumluluktan kaçmaya, daima başkalarını ya da ken­dimizi suçlamaya yol açabilir. Psikolojik esnekliğe sahip kişiler kendilerini sürekli suçlayan ya da kendilerine acıyan kişiler de değildir. Sürekli kendimiz için üzülmek hayatı dolu dolu yaşama­mıza engel olur; zaman kaybetmemize, olumsuz duygular hisset­memize yol açar.

Peki, bu kadar yıkıcı bir davranışı yapmaya neden devam ediyoruz?

Bunun altında yatan sayısız sebep olabilir. En sık, en çok karşı­laştığımız mekanizmalardan bahsedebiliriz. Kendimize acıdığı­mız sürece bizi gerçeklerle yüzleştirecek koşullan bir süreliğine ertelemiş oluruz. Sorunlan görmezden geldiğimizde sorumluluk almaktan da kaçınmışızdır öte yandan. İhtiyaç duyduğumuz her an daima destek aldıysak, bu öğrenilmiş bir davranışa dönüşmüş olabilir. “Zavallı ben” kartını oynamak bir şekilde dikkat çeker, bu sayede başkalarından yardım alırız. Oysa kendine acımak birçok sorunu da beraberinde getirir, öncelikle kendimizi yalnızlaştır­mış oluruz. Harekete geçerek durumumuzu düzeltebilecek iken eylemde bulunmayarak zaman kaybederiz. Bugünü geri alamayız. Hayatı geri saramıyoruz, yaşanan anlar kuşlar gibi uçup gidiyor ve son pişmanlık fayda etmiyor. Değişimi başlatabilmek için gereken enerjimizi kendimiz için üzülerek israf etmiş oluruz. Kendine acı­mak bizi çözüme yaklaştırmaz, bilakis olumsuz duygu tablosunun ağırlaşmasına sebep olur. Yaşadığımız sıkıntıya bir de kendimize acımak, utanç, değersizlik gibi duygulan eklediğimizde elimizde derin bir ısürap kalır.

Bu durum bize öfke, kırgınlık, yalnızlık ve diğer pek çok duyguyu yaşatır. Zavallı olduğumuzu söyleyerek çözümden uzaklaştıkça, bugünü erteledikçe durumumuz kendi­ni gerçekleştiren kehanete dönüşür. Diane Zimberoff, “Kurban için her olay bir krizdir; denizin ortasında deliklerinden su alan bir teknededir ve kurban delikleri kapatmak yerine sürekli suyu boşalur,” diyordu Kurban Tuzağından Kurtulmak adlı eserinde. Kendimize acıdığımız sürece elimizden gelenin en iyisini yapma­mız güçleşir. Böylece daha çok sorunla karşılaşırız ve artan hata­lar ile başarısızlıklarımız da artar. Nihayetinde kendimize acıma duygumuz biraz daha beslenmiş olur. Kendine acımak, temelinde iradi bir tür özgürlük yitimidir. Fail ve yaşamının aktörü olama­yan insanlar, sadece eyleme dair özgürlüklerini değil, hayatlannı dışarıdan seyrettikleri ve olan biten her şeyi parçalanmış alakasız olgular halinde, dünyayı ve insanları manadan yoksun, kendileri­ne komplo kurmuş bir cephe olarak görmeleri nedeniyle, zihin­sel özgürlüklerini de yitirirler, bu ağır cürümlerinin suçluluğunu, olup bitenin yükünü mağduriyet psikolojisine girerek hafifletmek isterler. Ayrıca bu süreğen ruh hali, hayatımızdaki iyi yönleri göz­den kaçırmamıza neden olur. O gün hayatımızda 5 tane güzel şey ve 1 tane olumsuz şey olmuş ise, kendine acıma duygusu bizim o olumsuz olaya odaklanmamıza ve güzellikleri kaçırmamıza se­bebiyet verir. Bu durumdan ilişkilerimiz de payını alır. Mağdur zihniyeti kimse için çekici değildir. Sürekli hayatımızdan şikâyet etmek etrafımızdakileri de etkileyip bizden uzaklaştırabilir. Kimse sonsuza dek şikâyet dinlemek istemez.

Bu noktada kurban psikolojisine ayrı bir başlık açabilir miyiz? Nedir mağdur zihniyeti?

Kafka’nın Dava romanının açılışı manidardır: “Birisi Josef K.’ya iftira atmış olmalı çünkü hiçbir şey yapmamış olmasına karşın tutuklandı bir sabah.” Roman boyunca Josef K. suçunun ne ol­duğunu, nasıl beraat edeceğini bilemez, sürekli binlerinden ihsan bekler onun kurtuluşuna vesile olmaları için. Nihayet hikâyenin bir yerinde, kilisedeki rahip öfkelenir ve “Yabancılardan çok faz­la yardım arıyorsun,” diye onu paylar. Irvin Yalom, Varoluşçu Psi­koterapi kitabında şöyle der Kafka’nın kahramanı için, “Kafka’nın kırsal bölgeden gelen kahramanı suçluydu; yalnızca yaşanmamış bir hayat yaşadığı, bir başkasından izin almayı beklediği, hayatını ellerine almadığı, kendisine ait olan kapıdan geçmediği için değil; suçunu kabul etmediği, onu kendi içine giden bir rehber olarak kullanmadığı, koşulsuz olarak itiraf etmediği -ki bu kapının sonu­na kadar açılmasını sağlayacak hareketti- için de suçluydu.”

Her insan, hayatında yapmadığı, göze almayacağı şeyler yüzün­den, en başından sorumlu ve suçludur. Kurban, içimizde gömülü olan cevherdir. Onu ne kadar az ihmal eder ve cesaret gösterirsek o aşamada bir kurtuluşa kavuşuruz işin aslı. İnayet, sadece bizim eylemlerimizden ve irademizden (aktif dualardan) sudur edebilir. “En derin korkumuz yetersiz olmamız değildir, en derin korku­muz, ölçülemeyecek kadar güçlü olmamızdır. Bizi en çok korkutan karanlığımız değil, ışığımızdır. Kendimize soruyoruz, ben kimim ki parlak, muhteşem, yetenekli olacağım? Sen kim değilsin ki öyle olmayasın?” diyordu yazar Marianne Williamson. Mağdur zihniye­tine sahip kişiler, olumsuz şeylerin başkalarının hatası yüzünden başlarına geldiğine inanır. Kendilerinin bir sorumluluğu olmadığı­nı, bunu hak edecek hiçbir şey yapmadıklarım ve durumun adil olmadığını düşünürler. Aynca yaşadıkları olumsuzluklar nedeniyle gelecekte de başlarına sadece kötü şeylerin gelme olasılığının yük­sek olduğunu farz ederler. Bu durum hem kendi bireyselliğimizi hem de olayların farklı açılarını eksik görmemize neden olur. Evet, haksızlıklara maruz kalıyoruz ve her şey kontrolümüz altında değil.

Lâkin sürekli bize aynı olumsuz davranışları sergileyen insanlarla benzer sorunları yaşamaya devam ediyorsak bu noktada kendi tu­tumlarımıza odaklanmak iyi bir başlangıç noktası olur. Aksi halde kurban psikolojisi bir tür öğrenilmiş çaresizliğe dönüşür. İnsanı hem değersiz hissettirir hem de eyleme geçmekten ahkoyar. İnsan kendinin hem en iyi dostu olabilir hem de en şedit düşmanı. Kendi­mize nasıl davrandığımızı ve başkalarının bize nasıl davranmasına izin verdiğimizi fark etmediğimiz sürece mağdur rolüne saplanıp kaldığımızı ve ne kadar tepkisiz hale geldiğimizi fark edemez olu­ruz. Zalimin en büyük gücü kurbanın zihniyetidir. Uğradığı hak­sızlığı sineye çeken kişi, zalimin zulmünü sürdürmesine hizmet et­mektedir. Kurban rolüyle gelen yardım, teselli ve bakım da bu hali destekler. Bununla birlikte, mağdur düşüncesine saplanıp kalanlar olumsuz durumlardan hiçbir şekilde sorumlu olmadıklarına dair bir inanca sahiptir. Yine de burada bir şerh düşmek gerekir. Mağdur psikolojisinden kastedilen, saldırganlık ve istismara uğramış insan­lar değildir. Kötü muamele vakalarında mağdurların başkalarının zararlı eylemlerini hak etmediklerine ne kadar vurgu yapılsa azdır. Ama kimi insanların mağduriyetin serin gölgesinde bir ömür boyu yaşadıklarını, hayatlarının dizginlerini ellerine bir türlü almak iste­mediklerini de hatırda tutalım. Öğrenilmiş psikolojik zayıflık, mağ­dur duruşuna ve nihayet yüksek bir ruhsal maliyete yol açar.

Otto Rank, nevrotiğin, ölüm borcundan kaçmak için hayat kre­disini reddeden insan olduğunu söylüyordu. Peki insan kısmi öz- yıkımla kendini ölüm korkusundan nasıl kurtarır? Kaygı yaratan durumlardan kaçınarak, güvenli limanlardan ayrılmayarak belki anksiyete bozukluklarından uzak kalabiliriz. Ama o zaman, Rank’ın söylediği gibi “Kendimizi çok yoğun ya da çok hızlı bir şekilde ya­şayıp hayatı tüketmekten koruduğumuzda kullanılmamış hayat, içimizdeki yaşanmamış hayat adına kendimizi suçlu hissederiz.” Geçmişteki zorluklar, yaşanmayacak bir geleceğin en geçerli baha­nesi haline gelir. Durumu düzeltmenin yolu bu zihniyetten çıka­rak kendimiz için üzülmeyi engelleyecek şekilde hareket etmektir. Olumsuzlukları ve kayıpları düşünerek kendimize acımak yerine sahip olduklarımıza minnet duymayı tercih edebiliriz. Şair Randall Jarrell, ‘‘Yaşayabileceğimiz hayatlardan mahrum kalma biçimlerimizdir hayat/.’demişti.

Hayatta takdir edebilecek şeyler her zaman vardır. Kendine acıma hissinin hayata müdahale ettiğini fark ettiğimiz anda hissettiğimizin tersi yönde hareket etmeye başlayabiliriz, örneğin gönüllü olarak düşkünlere yardım ederken sorunların için kendine acımak pek de mümkün olmaz. Yardım etmek duygu durumumuza iyi gelir. Baş­kalarına yardım etmek hem kontrol hem de anlam duygusu verir. Araştırmalar, dini inançları olan kişilerin inanmayanlara oranla stre­se daha iyi dayandığını göstermektedir. Her şeyin bir sebepten ötürü gerçekleştiği fikri, karşılaşılan badirelerin önceden belirlenmiş ve bu nedenle de kontrol edilmiş olarak görülmesini sağlar. Maneviyat, her şeyin yoluna gireceğine dair rahatlatıcı bir his ve travmatik bir deneyimde dahi aranacak dersler olduğuna dair bir inanç verir. Dini ibadetlere katılmak da sosyal desteği beraberinde getirir.

Nasıl değiştireceğiz bu düşünceleri? Kendimize acımaktan nasıl kurtulacağız?

Kendine acımayı teşvik eden otomatik düşünceleri sorgulamak için bazı teknikler kullanılabilir. Mesela, “Durumumu hangi farklı açılar­dan değerlendirebilirim? Bir yakınım bu sorunla uğraşıyor olsaydı ona ne tavsiyede bulunurdum? Kendime acımak yerine şükran duy­gumu nasıl artırabilirim?” diye sorabiliriz. Bu sorulara vereceğimiz yanıtlar eşliğinde minnet duyduğumuz şeyleri yazmak veya bunlar­dan bahsetmek de yararlı olacaktır. Hepimizin insan olarak olumsuz duygulara karşı bir önyargımız var. Evrimsel açıdan bakıldığında bu önyargının bize yaran var ancak bazı bireyler için olumsuz amlara ve olaylara çok fazla odaklanmak ruh sağlığını kötüleştirebilir. Buna karşın, belirli olumlu anılara odaklanabilmek ve bunları hatırlaya­bilmek koruyucu bir işleve sahiptir. Bu fikre uygun olarak, yakın zamanda araştırmacılar hayatın erken dönemlerinde yaşadıkları stres nedeniyle depresyon geliştirme riski akında olan gençleri çalışmışlardır. Bu gençlerden belirli olumlu anılan hatırlamaları isten­diğinde, eğer hatırlayabilirlerse depresyon geliştirme olasılıklarını daha düşük olduğu bulunmuştur. Bu araştırmalar bir kez daha psiko­lojik dayanıklılığı geliştirmenin yollarına işaret ediyor. Dikkatimizi bizi iyi hissettiren anılara, durumlara ve duygulara odaklama yetene­ğini geliştirmeye çalışmak etkili bir strateji olabilir.^[14] Güzel anılanını­zı yazmak odaklanma becerimizi kullanarak olumlu duygularımızı anırmamıza yardımcı olacaktır. Ayrıca günlük tutmak da kullanıla­bilecek bir başka faydalı yöntemdir. Yazarken düşüncelerimiz yavaş­lar ve otomatik düşünce hatalarımızı daha iyi fark edebiliriz. Günlük tutarken deneyimlerimiz üzerine düşündüğümüzde de kendi kendi­mize bir hikâye anlatmış oluruz. Hikayeler, yeni bir iç görüyü ortaya çıkarmanın yanı sıra duygusal zekayı da artırır. Duygusal zekânın bir işareti, farklı duygulan aynntılı olarak tanımlama yeteneğidir.^[15]

Psikolojik dayanıklılık gelişime açık olmayı gerektirir. Ancak de­ğişim her zaman çok kolay olmaz. Birçok insan değişimin daha kötü sonuçlar yaratabileceğini düşünür. Oysa hayatta değişmeyen hiçbir şey yoktur. Değişmeyen tek şeyin değişim olduğu söylenir. Madem her şey değişiyor, o halde daha iyi yönde değişmesini hedefleyebiliriz.

Konfor alanından çıkmak ilk başta göz korkutucu olabilir, hal­buki o rahat alanında yeni şeyler öğrenemez ve gelişemeyiz. Deği­şim yaratmak için yeterince hazır değilsek onu korumakta da başa­rılı otamayabiliriz. Kararlılık değişim süreci için elzemdir. Yapmak istediğimiz değişiklikler küçük bile olsa bağlılık gerektirir. Bu ne­denle planlı ilerlemekte fayda vardır. Değişimin artı ve eksilerini belirlemek, yeniliğin bazı güçlükler getirebileceğini akılda tutmak ve bu süreçte oluşabilecek olumsuz duygulan yönetmeyi öğrenmek değişimin gereksindiği süreklilikte bize yardımcı olacaktır. Risk al­madan değişim mümkün olmaz. Riskler bizi rahat ettiğimiz alan­dan çıkanr. Bu sebeple adım atmaktan kaçınabiliriz başlangıçta. Ancak hesaplanmış riskleri almadan yaşamak, uzun vadede dışan- daki birçok fırsatı kaçırmamıza neden olmak suretiyle daha büyük bir risk almamıza sebep olur. Elbette hayatta attığımız adımlarda hep riski hesaplarız. Ancak bunu mantık yerine çoğunca duygula­rımıza dayanarak yapanz. Korku ne kadar yüksekse risk de o kadar fazladır diye düşünürüz. Ancak çoğu zaman duygularımız rasyonel değildir. Riskin nasıl hesaplanacağını çözersek hangi risklerin alın­maya değer olduğunu anlar ve çok daha az korkarız.

Geçmişe nasıl bakmalıyız? Geçmişimiz yaralıysa orayı nasıl iyileştireceğiz?

Psikolojik dayanıklılığa sahip insanların özelliklerinden biri de geç­mişleri ile kurdukları ilişkide gizli. Ancak geçmişe kendini hapset­meyen insanlar şimdiki zamanlarının hakkını verebilir ve gelecekle­rini planlayabilir. Geçmişimizi iyileştirmenin yolu, yaşadığımız anın hakkını vermekten geçer. Suçluluk, utanç ve öfke gibi bizi geçmişe kilitleyen duyguların altında birçok neden olabilir. Pek çok insan, hayatım acı çekmesi gerektiğine inanarak yaşar. İsmet Özel acı çek­menin, tahammül etmenin de bir öç alma ve kötülük biçimi oldu­ğunu ne güzel anlatıyordu mısralarında, “Yargı kesin: Acı duymak ruhun fiyakasıdır / kin, susturur insanı; / adına çıdam denir / susulunca tutulan çetele simsiyahtır / o siyah öc almakçasına gür ve bereketlidir. / Vandal yürek! Görün ki alkışlanasın!” Geçmişe takılıp kalmamızın altında birçok neden olabilir. Örneğin bilinçdışı bir şekilde, yeterin­ce acı çekersek nihayetinde kendimizi affedebileceğimizi düşünü­yor olabiliriz. Geçmişe gömülü olmamızın bahanesi, geçmişteki piş­manlıklar yüzünden derinde bir yerde mutluluğu hak etmediğimize dair inançlarımız olabilir. Belki de harekete geçerek risk almaktan korkuyoruzdur. Geçmişte kalarak bugünün sorunlarından bir şekil­de kaçıyor olabiliriz. Oysa bu durumun birçok olumsuz sonuçla­rı olacaktır, öncelikle bugünü kaçırırız. Üstelik gelecek için tam olarak hazırlanamayız. Geçmişimizden öğrenerek yolumuza daha * bilgece ilerleme fırsatını heba ederiz. Bu nedenle karar verme yeti­mizden feragat etmiş oluruz.

Ayrıca ruh halimiz de bu durumdan olumsuz etkilenir. Depres­yon geçirebilir, fiziksel sağlığımızı kaybedebiliriz.

Geçmişte yaşamaktan kurtulmak için ilk olarak düşünce şekli­mizi değiştirmeliyiz. Bunu sağlamak için geçmişi ne zaman ve ne kadar düşüneceğimizi planlayabilir, değiştirebileceğimiz ya da telafi edebileceğimiz meselelere odaklanmayı seçebiliriz. Ya da düşünecek başka konulara yönelmek yararlı olur. Tabiat boşluk kabul etmez. Biz zihnimize ne verirsek zihnimiz de onu işleyecektir. Gelecek için amaçlar belirleyebilir ve öğrendiklerimize odaklanabiliriz. Eğer bu sorunu tek başımıza aşamıyorsak psikolojik destek almak da müm­kün. Böylece geçmişimize farklı açılardan bakmayı deneyebilir ve geçmişle barışmanın yollarını keşfedebiliriz.

“En derin korkumuz yetersiz olmamız
değildir, en derin korkumuz, ölçülemeyecek
kadar güçlü olmamızdır. Bizi en çok
korkutan karanlığımız değil, ışığımızdır.
Kendimize soruyoruz; ben kimim ki parlak,
muhteşem, yetenekli olacağım? Sen kim
değilsin ki öyle olmayasın?”

Kemal Sayar,RabiaYavuz – Kendi Özünü Bil,syf:77-96