Yüce Allah’ın: “Dedi ki; Ben ondan daha hayırlıyım” buyruğu şu demek­tir: Beni ona secde etmekten alıkoyan, ona olan üstünlüğümdür. Bu, anlam itibariyle iblis’ten cevap mahiyetindedir. Nitekim: Bu ev kimindir? diye so­rarsak, muhatabın bize, bu evin sahibi Zeyd’tir demesi de bu kabildendir. Bu, bizzat cevabın verilmesi gereken kendisi olmamakla birlikte, cevap anlamı­na raci bir sözdür.

“Beni ateşten yarattın, onu da çamurdan yarattın.” Böylelikle o, ateşin çamurdan daha üstün olduğu görüşüne sahip olmuştur. Buna sebep ise ateşin yükselmesi, yukarı doğru çıkması ve hafifliğidir. Ayrıca ateş, ışık sa­çan bir cevherdir.

İbn Abbas, el-Hasen ve İbnSîrin der ki: İlk kıyas yapan İblistir ve yanlış kıyas yapmıştır. Buna göre her kim dinde yalnızca kendi görüşüne dayana­rak kıyas yapacak olursa, Allah onu İblis ile birlikte koyar. İbnSîrin der ki: Güneşe ve aya da ancak kıyaslar yapılarak ibadet olunmuştur.

Hakimler şöyle demişlerdir: Allah’ın düşmanı, ateşin çamura üstünlüğü­nü iddia etmek bakımından hataya düşmüştür. Her ne kadar her ikisi de ya­ratılmış ve cansın olmak bakımından aynı derecede bulunsalar bile, çamur dört bakımdan ateşten daha üstündür:

1. Sağlamlık, sükûn, vakar, temkin, hilm, haya ve sabır çamurun özünden gelir. İşte kendisi için takdir olunmuş mutluluktan ayrı olarak, Âdem’i tev-beye, alçak gönüllülüğe, yalvarıp yakarmaya iten sebep budur. Bunun sonu­cunda mağfirete, seçilmişlîğe ve hidayete mazhar olmuştur.

Hafiflik, serkeşlik, keskinlik, yükselmek ve kararsızlık da ateşin özünden­dir. İşte kendisi için takdir olunmuş bedbahtlıktan ayrı olarak, İblis’i büyüklenmeye ve bunda ısrar etmeye iten sebep budur. Bunun sonucunda ise o, helake, azaba, lanete ve bedbahtlığa hak kazanmıştır. Bu açıklamaları el-Kaf-fal yapmıştır.

2. Rivayetler, cennetin toprağının hoş kokulu misk olduğunu ^[1] ifade et­mekle birlikte, cennette ateş bulunduğunu, cehennemde de toprak bulun­duğunu ifade etmemektedir.
3. Ateş azaba sebeptir. Ateş, Allah’ın düşmanlarına azabıdır. Toprak ise aza­ba sebep değildir.
4. Çamurun ateşe ihtiyacı yoktur. Ama ateşin bir mekâna ihtiyacı vardır, onun mekânı da topraktır.

Bu hususta beşinci bir sebep daha zikredilebilir, o da toprağın hem sec­de yeri, hem de temizlenme aracı olduğudur. Sahih hadiste ifade edildiği gi­bi. ^[2]Ateş ise, korkutma ve azap aracıdır. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmak­tadır: “İşte Allah bununla kullarını korkutuyor.” (ez-Zümer, 39/161

İbn Abbas da der ki: İblis’e itaat kıyastan daha çok yakışırdı. Fakat o Rab-bine isyan etti. Sırf kendi görüşünden hareketle İlk kıyas yapan kişi odur. Nas-sa muhalefet halinde kıyas reddolunur.^[3]

[1]Tirmizi, Cennet 2; Dârimî, Rikaak 100-. Müsned, II, 305, 445.

[2]-Buhâri, Teyemmüm 1, Salat 56; Müslim, Mescid 3-5; EbûDâvûd, Salât 24; Tirmizi, Mevâkıt 119: Siyer 5: Nesaî, Gusl 26; İbnMâce, Talıâre 90.

[3]-İmam Kurtubi, el-Câmiu li-Ahkâmil’l-Kur’an, Buruc Yayınları: 7/289-290.

Bir kuş hüdhüde “İblis beni aldatıyor tam huzura erdim mi hemen yolumu vuruyor. Ona gücüm-kuvvetim yetişmiyor; onun hilesinden gönlüm kabardı; perişan bir hâle geldim. Ne yapayım da ondan kurtulayım, mânâ şarabıyla gerçek yaşayışa ereyim?” dedi.

Hüdhüd şu cevabı verdi: “Bu köpek nefis, senin önünde oldukça merak etme; İblis senden feryad ederek kaçar!”

İblis’in işvesi (naz,eda), senin İblisliğindendir. Şendeki istekler, birer birer senin iblisindir. Adamakıllı bir isteğe yapıştın mı içinde yüzlerce iblis doğar. Şu dünya külhanı (ateş yakılan yer) yok mu? Baştan başa şeytanın malıdır, mülküdür. Onun ülkesine, malına mülküne pek el uzatma da seninle hiç kimsenin işi olmasın!

Kaynak:

Ferideddin-i Attar, çev. Abdülbâkî Gölpınarlı, Milli Eğitim Bakanlığı, 1990, C.1,syf;11