İlah-ı mutekad kavramı İbnü’l-Arabi’nin insanın Tanrı hakkındaki tasavvuru problemi çerçevesinde ortaya koyduğu bir kav­ramdır. İbnü’l-Arabî bu kavramdan yola çıkarak insanların Tanrı hakkında sahip oldukları bilgi ve verdikleri hükümler Tan- n’nın hakikatine mutabık mıdır sorusuna cevap aramaktadır, îlah-ı mu tekad, her insanın kendi zihninde yarattığı ilah de­mektir.[1] İbnü’l-Arabi’ye göre her insanın zihninde yarattığı bir Tanrı inancı vardır ve Tanrıya bu inanç vasıtasıyla yönelir. Her­kes Tanrı’nın kendi itikadına sığdırdığı suretten ibaret olduğunu düşünür. Tanrı, bu tasavvura uygun surette tecelli ettiğinde ka­bul ederken başka bir surette tecelli ettiğinde reddeder.[2] Bun­dan dolayı Tanrı’nın itikad sahiplerinin sayısı kadar itikadi su­reti vardır. İbnu l-Arabî bazı metinlerde ilah-ı mu‘tekad kavra­mına karşılık olarak “el-Hak el-mahluk bihî”, “ilah-ı mec‘ul gi­bi kavramlar da kullanmıştır.[3]

îbnü’l-Arabi’nin ilah-ı mu‘tekad hakkındaki düşünceleri, in­sanın Tanrı hakkındaki tasavvurunun sübjektifliğine işaret eden iki rivayete istinat etmektedir. Bunlardan ilki “Ben kulumun zannı üzereyim. Öyleyse kulum benim hakkımda iyi zanda bulunsun.” hadisidir. İbnü’l-Arabî bu hadisi, bir taraftan Tanrı ve insan ara­sındaki tesir-teessür ilişkisi bağlamında yorumlarken diğer taraf­tan ilah-ı mu‘tekad düşüncesini bu hadise dayandırmaktadır.[4] lb- nül Arabi’nin sübjektif Tanrı tasavvuruna delil gösterdiği diğer ri­vayet iseTanrı’nın kıyamet günü insanlara aşina oldukları suretten farklı bir surette tecelli ettiğinde insanların O’nu inkâr edecekle­ri, aşina oldukları bir surette tecelli ettiğinde ise O’nu tanıyacak­ları hakkındaki rivayettir. İbnü’l-Arabî bu hadisi yorumlarken in­sanların sadece kendi zihinlerinde yarattıkları Tanrı’yı müşahede ederek O’na ibadet ettiklerini ifade etmektedir.[5]

İlah-ı mutekad, İbnü’l-Arabi’nin akıl eleştirisinin istilzam et­tiği bir düşüncedir. O’na göre Tanrı hakkındaki bilgisi, nazari dü­şünceye dayanan bir kimse zihninde yaratmış olduğu bir surete inanmıştır. Bu suret ihata edilemez olan Tanrı’nın hakikati de­ğil sadece bu kimsenin kendi inşa ettiği zihnî bir suretidir.[6] Insanın aklıyla Tanrı hakkında verdiği hükmün Tanrı’nın hakikati­ne uygun olması mümkün olduğu gibi çelişmesi de mümkündür. İbnü’l-Arabî, Tanrı’nın, aklın verdiği hükme göre tasavvur edil­mesini şöyle değerlendirmektedir: “Akıllı bir mümin ‘doğurulma- dı’[7] ayetinin anlamını kavrayıp aklın fikir gücüyle öncüller oluş­turmakla ulaştığı neticenin aklın doğurduğu ve meydana getirdi­ği bir şey olduğunu anlamalıdır. Hâlbuki Allah doğumu reddet­miştir.”[8] Görüldüğü gibi Tanrı’nın, yaratılmış bir varlık olan aklın oluşturduğu öncüllerle ulaşılan bir netice olmasını “akıldan doğan Tanrı” şeklinde bir nitelendirme ile eleştirmektedir.[9] İbnülAra-bî’nin eleştirdiği bir diğer nokta akılcıların Tanrı’nın hakikati hak­kında vermiş oldukları hükümlerin birbirinden farklı olması nede­niyle görüş ayrılığına düşmeleridir. Akılcı grupların her biri ken­di verdikleri hükmü doğru kabul edip diğerlerinin Tanrı’yı bilme­diğini iddia etmişlerdir.[10] Her itikad sahibi zihninde yarattığı su­retin Tanrı’nın hakikatine en uygun suret olduğunu kabul eder.

Ibnül Arabi akıl veya vehim gücü ile Tanrı hakkında verilen hükümleri bütünüyle reddetmekte midir? Vahdet-i vücudu benim­seyen bir düşüncede ilah-ı mutekadın hakikatten bir payı olma­sı gerektiği muhakkaktır. Vahdet-i vücud düşüncesi akledilen ve­ya vehmedilen her şeyde ilahi bir yön olduğu düşüncesine daya­nır. Ibnü’l-Arabî her itikadın hakikatten bir pay içerdiğini kabul eder.[11] Ibn Rüşd ile karşılaşmasında ona bir “evet” bir “hayır” de­mesi de onun bu yaklaşımıyla ilgilidir. O, varlık hakkındaki iyim­ser tavrının gereği olarak yanlış inanç ve düşüncelerin dahi bir ger­çekliğe dayandığını düşünür. Tanrı, her inanç sahibinin inancında müşahede edilir.[12] Ancak bu itikadların her biri eksik ve sınırlı bir bilgi ve hüküm içerir.

Tanrı’nın hakikati herhangi bir itikad- la sınırlandırılamaz. İbnü’l-Arabî meseleyi vazederken insanların zihinlerinde yarattığı ilah İnancını hakikate en yakın ilah inancı­na yaklaştırmayı amaçlar. Hakikate en yakın ilah inancı ise pey­gamberlerin ilahi haberlerle bildirdiği ilah-ı meşrudur. Bu durum­da ilah-ı mu‘tekad bir başlangıç noktasıdır. İlah-ı mu‘tekad her ne kadar sınırlı bir bilgi içerse de itikad sahibi bu bilgi ile yetinmeye­rek hakikate en yakın olan peygamberlerin bildirdiği itikada yak­laşmaya çalışmalıdır. İbnü’l-Arabî bu hususta şöyle der: “Hak, me­lek, cin, insan, taklitçi veya düşünce sahibi gibi akide sahibi herke­sin nefsinde yaratılmış Hak’tır. Buna mukabil peygamberler, Al­lah hakkında değişmeyen ve başkalaşmayan bir görüş getirmişler­dir. Önceki peygamberin Allah hakkında söylediği sonra gelenin söylediği görüşün aynıdır. Böyle olmasaydı, akılcıların görüş ay­rılığına düşmesi gibi, Allah hakkında görüş ayrılığına düşerlerdi. Allah hakkında inanç sahibi olanlar arasından kurtuluşa en yakın olanlar, O’nun peygamberlerin dilleriyle bildirdiği haberlere ina­nanlardır.”[13]

İbnü’l-Arabî peygamberlerin, ilahi haberlerle bildir­dikleri Hakk’ın nitelikleri hakkında ittifak hâlinde olmalarının bu haberlerin doğruluğuna delil olduğu görüşündedir. Bu nokta­da imanı epistemolojik bir yöntem olarak öneren İbnüTArabi’ye göre peygambere iman ederek tabi olan kişi başlangıçta itikadında peygamberi taklit eder. Tahkike vardığında ise peygamberin ver­diği haberlerin doğruluğunu müşahede eder.[14]

İbnü’l-Arabî’ye göre peygamberlerin bildirdiği ilah-ı meşru ilah-ı mu tekada mukayese ile Tanrı hakkında daha geniş bir bilgi imkânı ihtiva etmekle birlikte Tanrı’yı bir itikadla sınırlandırmak anlamına geldiği için varılacak nihai nokta değildir. Zira vahyin bildirdiği ilah-ı meşru hakikate en yakın ilah inancı olmakla bera­ber bu itikad sahipleri de Hakk’ı belirli bir surette tasavvur edip bu surete ibadet ederler. Nitekim Konevî’ye göre de seyr ü sülûkunu tamamlamış kimseler de zihinlerinde tasavvur ettikleri ilahi surete ibadet ederler.[15] Tanrı bütün inanç suretlerinde tecelli etmektedir. O hâlde Tanrı ’yı tecelli ettiği bütün suretlerde bilmek, bilginin ke­mal noktasıdır. Arif,Tanrıyı kendi inandığı itikadi surette bildiği gibi diğer suretlerde tecelli edenin de Tanrı olduğunu bilen kim­sedir. Vahiy, Tanrı’nın hem suretten münezzeh olduğunu hem de suretlerde tecelli ve zuhur edebilen olduğunu bildirmektedir. Arif her iki tasavvuru da itikadında cem eder.[16] İbnü’l-Arabî bir şiirin­de bütün suretleri kalbinde cem eden arifin hâlini şöyle tasvir eder:

Bütün suretleri kabul edecek hâle geldi kalbim benim

Ceylanların otağına döndü, rahiplerin manastırına

Putların tapınağına, hacıların Kabe’sine döndü kalbim

Tevrat’ın kutsal levhalarına, mukaddes Kur’an sayfalarına

Hangi yöne yönelirse yönelsinler aşk kervanları

Ben aşk dinini uyguluyorum, dinimdir, imanımdır, inanıyorum aşka[17]

Hakkın ibadet edilen her şeyde bir yüzü olduğunu[18] ifade eden İbnü’l-Arabî bir şeyin yüzünün onun hakikati olduğunu belirt­mektedir.[19] Tecelli eden her surette müşahede edilen Hak’tır. Hak belirli bir suretle sınırlandırılamaz. İbnü’l-Arabî ibadet edilen her şeyde aslında Tanrı’ya ibadet edildiğini, Tanrıdan başka varlıklara ibadet edenlerin de farkında olmadan Tanrı’ya ibadet ettiklerini düşünmektedir. Bu düşüncesini teyit etmek için “Rabbin sadece kendisine ibadet etmenize hükmetti.”[20] ayetini delil getirmektedir. O, ayette geçen “kaza” fiiline “emretti” yerine “hükmetti” manası vererek bu iki anlam arasından büyük bir fark olduğunu belirtir. Bu ayet insanların ibadet ettiği her suretin aynının Hak olduğu­nu ve dolayısıyla Hak’tan başkasına ibadet etmenin mümkün ol­madığını ifade etmektedir.[21]

ibnü’l-Arabî aynı durumun varlıklar arasındaki sevgi ilişkisinde de söz konusu olduğunu düşünür. Var olan her şey Hakk’ın belli bir suretteki tecellisi olduğuna göre her­hangi bir şeyi seven bir kimse gerçekte Hakk’ı sevmektedir. Mazharlar Hakk’ı perdeleyen suretlerdir. İnsan farkında olsa da olma­sa da her mazharda Hakk’ı görür ve sever. Hak’tan başka varlık­lara ibadet eden insanlar bu varlıklarda tahayyül ettikleri ulûhiye- te taptıkları gibi varlıklarda tezahür eden güzellik veya iyiliği se­venler de güzellik ve iyiliğin kaynağı olan Hakk’ı sevmektedir, ib­nul-Arabî şöyle der: “Âlemde Allah’tan başkası sevilmez. Öyleyse Allah, seven herkesin gözünde sevilenlerde zuhur edendir. Varlık­ta seven vardır. Bütün âlem, seven ve sevilendir. Bütün bunlar Al­lah’a döner. Allah’tan başkasına ibadet de edilmemiştir. Her kul ibadet ederken (ibadet ettiği şeye) ulûhiyet tahayyül ederek iba­det eder. Ulûhiyet olmasaydı, söz konusu şeye ibadet edilmezdi.”[22]

îbnü’l-Arabi’ye göre insanların melekler, yıldızlar, hayvanlar, bitkiler, taşlar vs. ibadet etmelerinin nedeni bu varlıkların içinde ulûhiyet eserinin bulunmasıdır. Hakk’ın ulûhiyetinin eseri bu var­lıklarda tecelli ettiği için insanlar bunlara ibadet etmişlerdir. İnsan­lar ulûhiyetin izafe edileceği zat konusunda yanılmışlardır. Ulûhi- yeti, kendilerinde ulûhiyet tecellisi olan bu mazharlara değil zuhur edene izafe etmemekle hata etmişlerdir. Bu hata onların bedbaht­lığına sebep olacaktır. Ancak nispette hata etmiş olsalar dahi yi­ne de ibadet ettikleri Hak’tır.[23]

İbnü’l-Arabi’nin birçok tartışmaya konu olan müşriklerin Allah’tan başka bir şeye ibadet etmedikleri yönündeki ifadelerinin dayanağı bu düşüncedir.[24] Diğer taraftan konu İbnü’l-Arabî düşüncesinde ilahi emrin, tekvini emir ve teklifi emir şeklinde iki veçhesinin olması ile ilişkilidir. Tekvini emir diye de ifade edilen meşiyet emri varlıkların yaratılmamış istidatları ile ilahi emre boyun eğmesidir ki bu emir bazen ilahi emre itaatsiz­lik şeklinde de olabilir. Teklifi emir ise Hakk’ın şeriatla bildirdiği ilahi emirlerdir. Teklifi emir insanın ulûhiyeti Hak’tan başka bir varlığa izafe etmemesini gerektirir. Tekvini emir ise varlığın isti­dadına göre teklifi emre aykırı olabilir. İbnü’l-Arabî Hak’tan baş­kasına ibadet etme fiilini teklifi emri açısından tasvip etmezken tekvini emir açısından bu eyleme iyi veya kötü yargısının ötesinde bir fiil olarak bakmaktadır. Nitekim ona göre insanların başka bir ilaha inanmaları da ilahi takdirin gereğidir.[25]

Ibnu l-Arabî düşüncesinde ilah-ı mu tekad kavramının en önemli dayanağı ilahi isimler teorisidir. Bu teoriye göre her var- lığın bir ilahi ismin yansıması olan ayn-ı sâbitesi vardır. Bu var­lık Hak’tan gelen bilgi ve varlık tecellisini ayn-ı sâbitesinden alır. Varlıkların ayân-ı sâbitesindeki farklılık Tanrı hakkındaki bilgi ve hükümlerinin de farklı olmasına yol açmaktadır. Tanrıda müteka­bil isimler olması ayân-ı sâbitenin farklılığının kaynağıdır. Varlık­ların Tanrı hakkındaki bilgilerinde tenakuz olmasının nedeni de bu farklılıktır. Her varlık Tanrı hakkında belli bir isim cihetinden bilgi sahibi olur. Ayân-ı sabite aynı zamanda bu varlıkların özel Rabbidir. Her varlığın Tanrı hakkındaki bilgisi özel Rabbinden te­celli eden bilgidir. Her varlık Tanrı’yı ancak özel Rabbinden gelen bu tecelliye göre bilmektedir. Konevî Hakk’ın isimlerinin âlemde­ki sınıfların zuhur sebebi olduğunu, her sınıfın Hakk’ı varlık se­bebi olan isim vasıtasıyla bilebildiğini ifade etmektedir.[26] “Nefsini bilen Rabbini bilir.” hadisi de bu mana ile ilişkilidir. Nefsini bilen insanın Rabbini bilmesi Mutlak olan Tanrı’yı bilmesi değil Tan- rı’nın sonsuz isimlerinden biri olan kendi özel Rabbini bilmesidir. Bu nedenle Ibnu l-Arabî Hakk’ı kendi zihninde inşa ettiği surete göre bilen bir kimsenin Hakk’ı değil ancak kendi nefsini ve nef­sinde yarattığı şeyi gördüğünü ifade etmektedir.[27]

Serap Kılıç – Allah’ın Ahlakıyla Ahlaklanmak,syf:179-186

Dipnotlar:

1 İbnü’l-Arabî, Marifet Kitabı, s. 51.

2      İbnü’l-Arabî, Fusûsul-Hiketn, s. 119.

3.     İbnü’l-Arabî, Fütûhât, 16. cilt, s. 250, Marfet Kitaba s. 51.

4.İbnü’l-Arabî, Fütûhât) 4, cilt, s. 66.

5.İbnü’l-Arabî, Fütûhât) 1. cilt, s. 136.

6.İbnü’l-Arabî, Fütûhât) 16. cilt, s. 46,

7.İhlas,3.

8.İbnü’l-Arabî, Fütûhât) 13. cilt, s. 18,

9.“Her durumda, (aklın) O’nun hakikati üzerinde babalık hakkı yoktur, varlığı akıldan doğmamıştır. Buradan öğrenilir ki, akıl sahibi herkesinAllah’ın zatı hakkında bir sözü vardır. Herkes aklının doğurduğuna iba­det eder.” Fütûhât, 13. cilt, ss. 18-19. “İnsanın en güçlü hilesi, Allah’ı bil­mede O’nun kendinde bulunduğu durum hakkında verdiği haberle it­minan bulmamasıdır. İnsan nazari düşüncesiyle o haberleri inceler, tevil eder, kendi inancında var ederek sahip olduğuyla ‘sahip olunmak’ hâlin­den çıkmayı umar. B öylece kendisi sahip olmak ister. Çünkü inananda var ettiği O’nun mülküdür.” Fütûhât, 18. cilt, s. 102.

[10] Ibnü’l-Arabî, Fütûhât, 2. cilt, s. 175.

[11] Mesnevide geçen bazı hikâyelerde Mevlânâ’nın ilah-ı mu‘tekadla ilgili yaklaşımına örnekler bulmak mümkündür. Bunlar içerisinde en dikkat çekici olanı fil hikâyesidir. Karanlık bir ortamda fili tarif etmeye çalışan kimselerin her biri fili dokunduğu uzva göre tarif eder. Bu tariflerin her birinin hakikatten bir payı olmakla birlikte eksik ve yetersiz tariflerdir, insanlar tıpkı fil tarifinde olduğu gibi ilahi hakikate bulundukları nok­tadan baktıkları için bütünü göremezler. Mevlânâ âlemde hakikatsiz ha­yal olmadığını söyleyerek bütün düşünce ve itikadlarda bir gerçeklik pa­yı olduğunu kabul etmekle birlikte bunların bütünü yansıtmadığını ifa­de etmiştir. Bkz. Mevlânâ, Mesnevi, çev. Adnan Karaismailoğlu, Akçağ Yay., Ankara, 2013, II/ 2920,111/1260, Mesnevide geçen benzer hikâ­yeler için ayrıca bkz. Mesnevi, 11/3667,11/1710.

[12] İbnü’l-Arabî, Fütûhât, 13. cilt, s. 15.

[13] İbnü’l-Arabî, Fütûhât, 16. cilt, s. 250.

[14] İbnü’l-Arabî, Fütûhât, 1, cilt, s. 418,2. cilt, s. 174.

[15] “İşin nihayeti Hakk’ın işitmemiz, görmemiz ve aidimiz olmasıdır. Hâl­buki bu da maksadın gerçekleşmesini sağlamaz. Çünkü Hakkın bizim­le birlikte olması ve bizim vasıflarımızın yerini alarak bizimle kaim ol­ması O’na göre değil bize göredir.” Konevî, Fatiha Tefsiri, s. 451.

[16]     İbnü’l-Arabî, Fûtûhât, 11. cilt, s. 290.

[17 İbnü’l-Arabî, Tercûmânul-Eşvâk, çev. Mahmut Kanık, İz Yay., İstan­bul, 1991, ss. 98-99. “Öyleyse belirli bir inançla sınırlı kalıp diğerlerini inkâr etmekten salan! Böyle bir şey yaparsan pek çok iyiliği yitirirsin. Bütün inanç biçimlerinin bir heyulası hâline gel. Çünkü Allah belirli bir inancın sınırlayamayacağı kadar büyük ve yücedir.” İbnü’l-Arabî, Fusû- su’l-Hikem, s. 119. “Allah, hakkında inanç besleyen herkesin inananda­dır ve her inançta müşahede edilendir. Allah herhangi bir inanç sahibi­nin inananda bulunmazlık etmez.” İbnü’l-Arabî, Fûtûhât, 13. cilt, s. 15.

[18] İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-Hikem, s. 66.

[19] “Her şeyin vechi vardır ve bir şeyin vechi, yani yüzü o şeyin hakikati de­mektir. Varlıkta sadece Allah vardır. Öyleyse suretler farklılaşsa bile iyilik ve hayırdan başka bir şey yoktur.” İbnü’l-Arabî, Fütûbât, 13. cilt, s. 189.

[20] îsra, 23.

[21]     İbnü’l-Arabî, Fütuhat, 3. cilt, s. 166, Marifet Kitabi, s. 27.

[22]     İbnü’l-Arabî, Fütûbât, 8. cilt, s. 182. “Biz Allah’ı tecelligâhlarında seve­riz. Leyla, Lübna veya başka bir ad veya herhangi bir özel isimde Al­lah’ı severiz, fakat sevdiğimizin Hakk’ın aynı olduğunu bilmeyiz… İçi’ mizden bazı kimseler dünya hayatında O’nu tanır ve bilirken, bazı kim­seler, herhangi bir şeyi seviyorken ölene kadar O’nu tanımazlar. Perde kalktığında Allah’tan başkasını sevmediği ve yaratılmışın adının ken­disini perdelediğini anlar. Nitekim insan dünyada bir şeye ibadet eder, fakat bilmediği yönden sadece Allah’a ibadet etmiştir. Bununla birlikte onun mabudu Menat, Uzza, Lat diye isimlendirilmiş olabilir. Ölüm­le birlikte perde kalktığında, sadece Allah’a ibadet ettiğini öğrenir.” İb­nü’l-Arabî, Fütuhat, 17. cilt, ss. 16-17.

[23] İbnü’l-Arabî, Fütûhât, 4. cilt, s, 429, KitâbulMesâil, s. 148.

[24] “Gerçekte, müşrik Allah’tan başka bir şeye ibadet etmedi. Fakat o, iba­deti ait olmayan kimseyle ilişkilendirmede yanılmıştır. Bir müşrik ortak koştuğu şeyde ilahlık bulunduğuna inanmasa, kendisine ibadet etmezdi. ‘Rabbin kendisinden başkasına ibadet etmemenize hükmetti.’ Bu ne­denle Hak, bu nitelik hakkında kıskanç olmuş, kendisine gerekli saygıyı göstermediklerinde dünyada onları cezalandırmıştır. Buna karşın ken­di zanlarında, ilahlarına dua ettiklerinde bile onları rızıklandırmış, du­alarını işitmiş, kendilerine karşılık vermiştir. Çünkü Allah, nispette ya- nılsalar bile, onların gerçekte bu mertebeye [ilahlık] yöneldiklerini bilir. Bununla birlikte onlar, ahirette sonsuza kadar bedbaht olacaktır. Çünkü peygamber, ilahlık nispetinin kendisine ait olması zorunlu olanın birli­ği hakkında onları uyarmıştı.” İbnü’l-Arabî, Fütûhât, 3. cilt, s. 45.

[25] İbnü’l-Arabî, Fütûhât, 4. cilt, s. 429.

[26] Konevî, Fatiha Tefsiri, s. 331.

[27]   İbnu’l-Arabî, Marifet Kitabı, s. 51